|

گفت‌و‌گو با محمد بهشتی درباره آنچه مدیریت شهری بر تن و جان تهران روا داشته است‌؛

مدنیت با انرژی زیادی در حال ظهور است

شرق: شهر با ساکنانش معنی پیدا می‌کند و بدون جریان زندگی تبدیل به کالبدی بی‌جان می‌شود. تهران به عنوان پایتخت در دهه‌های گذشته و دوره‌های مدیریتی مختلف، شاهد تغییرات و تحولات زیادی بوده که بر تن و روح شهر و ساکنانش اثر گذاشته است؛ اثراتی که بیشتر از کمک به جریان زندگی‌، در حذف آن و به قول محمد بهشتی به تاریکی و ظلمت در آن کمک کرده است. او به واسطه سوابق فرهنگی و شهری که دارد، به عنوان صاحب‌نظری منصف در امور شهر قلمداد می‌شود؛ اما مسئله درخور توجه درباره محمد بهشتی، این است که نکات مهم و اساسی را در قالب مثال‌ها و نمودهایی عینی از خود شهر مطرح می‌کند و این به درک بیشتر مسئله کمک می‌کند. با او درباره زمینه و دلایل اتفاقات رخ‌داده در کالبد تهران صحبت کردیم و اینکه چرا و چطور تهران به این حال و روز رسید و امروز در تلاش برای چه هدفی است؟ آنچه در ادامه می‌آید، پاسخ محمد بهشتی به این موضوعات است.
آنچه در شهر ایجاد کیفیت می‌کند جریان زندگی در شهر است
یکی از اتفاقات مهم در تهران قبل و بعد از انقلاب اسلامی، موج مهاجرت از روستا به شهر است که باعث انفجار جمعیت شهری و گسترش ناموزون آن شد؛ اما مسئله شایان توجه این است که گسترش بی‌سابقه شهر در ابعاد مختلف در سال‌هایی اتفاق می‌افتد که تهران طرح جامع و تفصیلی داشته است و نمی‌توان گفت که این تخریب‌ها در تهران به دلیل بی‌برنامگی بوده است و حتما دلایل دیگر دارد و من دلیل آن را ناشی از اثرات کیفی ناشی از این مهاجرت گسترده می‌دانم. درست از همین دوران شاهد هستیم که «جامعه شهری» تبدیل به «جمعیت شهری» و در ادامه دچار نوعی فروپاشی می‌شود. تا قبل از دهه 40 کوچک‌ترین واحد زیستی شهر، محله بود و بیشتر از اینکه یک کالبد باشد، یک ارگانیسم اجتماعی بود. در جامعه محلی، مردم یکدیگر را به چهره و نام می‌شناختند و اهل محله خود را صاحب محله هم می‌دانستند و نسبت به آن حساس بودند. در زمان کودکی ما، رفتن به کوچه خطر نداشت و والدین ما احساس امنیت در کوچه داشتند؛ اما با گسترش این مهاجرت‌ها و جامعه شهری رفته‌رفته مفهوم محله تغییر و تحلیل پیدا می‌کند و فرو‌می‌پاشد. نشانه آن نیز پدید‌آمدن محلات هموژن است. در محله‌های قبلی ساختار محله مرکب از پولدار و فقیر بود، ولی از این دوران به بعد شاهد شکل‌گیری محله‌هایی یکدست مثل یوسف‌آباد، نارمک، تهرانپارس و‌... هستیم که تنها یک قشر مثلا پولدار سنتی یا کارمند اداری و‌... در آن حضور دارند.
آنچه در شهر ایجاد کیفیت می‌کند و هر چیز را در جای خود قرار می‌دهد، جریان زندگی در شهر است و این مفهوم با «زنده‌بودن» فرق دارد. از همین دوران است که به مرور زندگی وارد فضای خصوصی می‌شود و شهر تنها محل رفت‌و‌آمد شهروندان است. از همین دوران است که مردم برای خانه‌ها نرده‌های بلند می‌گذارند؛ چون داخل خانه محیط امن و بیرون از آن محیط ناامن است و دیگر کوچه برای بازی بچه‌ها محیط مناسبی نیست. وقتی زندگی جریان دارد، همه جا روشن است و وقتی زندگی نباشد، همه جا تاریک و ناامن می‌شود و شهر در این تاریکی فرو می‌رود. از آنجایی که تاریکی با ظلمت و ظلم هم‌ریشه است، تهران در این تاریکی از همه جهت مورد ظلم قرار می‌گیرد. عدالت یعنی همه چیز در جای خودش باشد؛ اما با تخلفات گسترده دیگر چیزی سر جای خودش نیست و ظلم ادامه پیدا می‌کند.
نمونه‌هایی زیادی برای این تغییر کیفیت و حذف زندگی در تهران وجود دارد. کاربرد بالکن در خانه، ارتباط برقرار‌کردن خانه با شهر است، ولی از زمانی به بعد بالکن تبدیل به پستو، انباری و جایی می‌شود که کولر و شیشه‌های ترشی و خرت‌‌و‌پرت‌های خانه را در آن می‌ریزند و در ادامه به مرور از خانه‌ها حذف هم می‌شود. در این شرایط انگار شهروندان و شهر قطع نخاع هستند و نسبت به هیچ مسئله‌ای واکنش ندارند و در چنین شرایطی است که هر‌کسی به دنبال منفعت خود می‌رود و سوداگری شروع می‌شود. مردم و افرادی که دستشان می‌رسد، شهر را مثل یک روزنامه باطله می‌بینند که هنوز تکه‌های سفیدی روی آن باقی مانده و هرکسی می‌خواهد با عجله گوشه‌ای از آن شماره‌ای یادداشت کند و این همان نگاه سوداگرانه به شهر است. در این تاریکی است که سوداگری رواج دارد؛ چون در تاریکی کسی به کسی کاری ندارد. در این تاریکی است که در یک کوچه یک برج کنار یک ساختمان دو‌طبقه بالا می‌رود و به حقوق همسایگی و شهر و‌... تجاوز می‌شود. در واقع سوداگری تدبیر شهرداری یا بساز‌و‌بفروش‌ها نیست، بلکه زمینه اصلی تبدیل شهر به سوداگری و باز‌گذاشتن راه برای این روند است و حالا در این میان اگر شما سوداگری نکنید، به شما سخت می‌گذرد و گویی در خلاف جهت آب حرکت می‌کنید.
در تاریکی است که ظلم و سوداگری رشد می‌کند
موضوعی به اسم زمینه و سیاق در شهر وجود دارد که نادیده گرفته می‌شود و افراد خودشان را در مقام فعال مایشا قرار می‌دهند و فکر می‌کنند آنچه رخ داده، رأی و همت آنها بوده است. اینکه در تابستان به جای لباس پشمی لباس خنک و نازک می‌پوشیم، تصمیم ماست یا الزام تابستان است؟ با این فرض وقتی شهر در تاریکی و ظلمت واقع شد، دیگر زمینه و سیاق شهر هم دیده نشده است. به همین دلیل افرادی در مقام فاعل قرار گرفتند و جالب اینجا بود که در مقام فاعل قرار گرفتند، ولی مسئولیت هیچ فعلی از خودشان را بر عهده نمی‌گرفتند. شهرسازان ما در طراحی طرح‌های جامع و تفصیلی فاعل بوده‌اند، اما همه آنها امروز می‌گویند با گسترش بی‌رویه شهرها رو‌به‌رو هستیم و اگر طرح‌های ما اجرا می‌شد، این شرایط را نداشتیم. اتفاقا من می‌گویم نه‌تنها طرح‌ها اجرا شده‌اند، بلکه هزار برابر بیشتر اجرا شده‌اند؛ چون در شهرهای بزرگ دیگر هم همین الگو را برداشت کردند. در این تاریکی و ظلمت ایجاد‌شده، سوداگری یکی از اقلامی است که رخ داده و چه‌بسا اتفاقات دیگری که دیده نشده است. بزرگ‌ترین ظلم رخ‌داده این است که «هر جایی» تبدیل به «ناکجا» می‌شود و شهرها در مسیر «ناکجا»‌شدن قرار گرفته‌اند. طرح‌های شهرسازی و موضوع آن تقلیل‌یافتن کمیات است و هر موضوعی آن‌قدر دچار این تقلیل‌یافتگی می‌شود تا در قالب این طرح بماند. در این قالب، بازار سنتی تهران و پالادیوم هر دو پهنه تجاری هستند، املاک شمال تهران و ریزدانه‌های جنوب شهر هر دو پهنه مسکونی هستند و روی نقشه یک عدد و رنگ دارند؛ چرا‌که تقلیل یافته‌اند به یک عدد و سایر ارزش‌ها و تفاوت‌ها کنار می‌رود. در این شرایط است که ظلم اتفاق می‌افتد؛ یعنی این طرح‌ها زمینه‌ای برای ظلم و سوداگری را فراهم کرده‌اند.
چرا مردم با تونل رسالت پز می‌دادند اما تونل توحید نه؟
مدیریت شهری بنا بر احوال و زمینه جامعه شهری در چهار فاز می‌تواند عمل کند. در بدترین احوال شهری و اوج بحران مدنیت که همه در فضای خصوصی خودشان بودند، مهم‌ترین توقع و انتظار مردم در حوزه خدمات شهری بود. از کفن‌و‌دفن مردگان تا جمع‌آوری زباله، آب‌دادن به درختان و پارک‌ها و‌... و مدیریت شهری‌ای که این کارها را انجام دهد، مدیریت خوبی است. کمی که احوال شهر بهتر می‌شود، توقع این است که کارهای اساسی‌تر انجام شود و در این شرایط است که فعالیت‌های عمرانی بزرگ اهمیت پیدا می‌کند و شهردار این دوره معاونت عمرانی را در پیشانی کار خود قرار می‌دهد و با بزرگراه، پل و سازه‌های ایجاد‌شده پز می‌دهد و به اینکه شهر تبدیل به کارگاه شده و پنج صبح در شهر سرکشی می‌کند، افتخار می‌کند. جلوتر که می‌رویم، دیگر موضوع نظم، عدالت و قانون مطرح می‌شود و در این شرایط است که معاونت شهرسازی اولویت پیدا می‌کند تا انضباط در شهر را جدی پیگیری کند. در فاز بعدی می‌گویند که می‌خواهیم زندگی را به شهر برگردانیم و حال شهر را خوب کنیم و در این دوره است که معاونت اجتماعی در پیشانی عملکردی قرار می‌گیرد. مدیریت شهری در هر دوره با توجه به این زمینه‌ها می‌تواند در حالت‌های مختلفی باشد؛ یا می‌تواند از جامعه شهری عقب بماند و هم‌فاز باشد یا می‌تواند پیشران و پیش‌قراولی به فاز بالاتر باشد. تا قبل از آقای کرباسچی، مدیریت شهری در بهترین حالت هم‌فاز با جامعه شهری بود؛ یعنی مردم فقط خدمات می‌خواستند و خدماتی مثل گذاشتن گل و گلدان و رنگ‌آمیزی خیابان‌ها و نظافت و... هم ارائه می‌شد. در ادامه شهر وارد فاز عملیات عمرانی شد و شاهد پروژه‌های بزرگ‌مقیاس بودیم. در شروع این دوره بود که وقتی تونل رسالت احداث و افتتاح شد، همه مردم مسیرشان را تغییر می‌دادند تا این تونل را ببینند و عروس و دامادها شب عروسی حتما باید در فیلم عروسی از این تونل رد می‌شدند؛ یعنی جامعه شهری با این تغییرات پز می‌داد و رضایت داشت و هم‌فازی پیش می‌آمد.
درآمد شهرفروشی کجا و درآمد آینده فروشی کجا؟
در همان زمان مدیریت شهری کارهایی را شروع کرد که شهر را به فاز چهارم دعوت می‌کرد و با ایجاد فرهنگسراها، فعالیت‌های فرهنگی شروع شد. البته در همین دوران خطاهای زیادی هم وجود داشته که اجرای پروژه نواب یا فرهنگسرای خاوران در صدر این اشتباهات است. بااین‌حال، در مجموع نمره قبولی را می‌توان به این دوران داد. یک بار آقای کرباسچی از من پرسید فکر می‌کنید مهم‌ترین کار دوره ما چه بوده که من در پاسخ گفتم برداشتن دیوار پارک‌ها! تا قبل از آن پارک فضای سبزی بود که مأموریت فتوسنتز برای هوای شهر را داشت، اما بعد از آنکه دیوار برداشته می‌شود، مفهوم پارک متحول شده و تبدیل به یک عرصه عمومی می‌شود که جریان حیات مدنی در آن رخ می‌دهد و به عبارتی جریان بازگشت مردم به شهر از همین اقدامات آغاز می‌شود. در این دوران است که زندگی هنوز در پلاک‌های شخصی است و مدیری شهری نشانه‌هایی را به مردم می‌دهد تا بتوانند از خانه بیرون بیایند و وارد عرصه عمومی شوند؛ یعنی شهر در فاز دو است، اما شهرداری در احوال فاز چهار پیش می‌رود. این درست است که مدیریت شهری به یاد شهر بیندازد که زندگی در بیرون خانه در جریان است و ترغیب و استقبال باید بیشتر شود؛ در عین حال خوب است محاسبه شود که کل درآمد ناشی از شهرفروشی و بی‌انظباطی شهری این دوران چه میزان بوده و در دوره‌های بعد چقدر بوده و صرف چه مواردی شده است. درست است که این خطای مهم از همین دوران شروع شد، اما آن درآمد حاصل از شهرفروشی کجا و درآمد حاصل از آینده‌فروشی کجا؟ زمانی با استاندار همدان صحبت می‌کردم و صحبت بر سر این بود که چرا همدان با این آب‌و‌هوا فقط دو ساعت در روز آب دارد؟! استاندار گفت در دشت همدان چاه‌های عمیقی حفر شده و استخراج از سفره‌های زیرزمینی به میزانی بوده که اگر بخواهیم سفره‌های آب زیرزمینی به وضعیت قبل از حفر این چاه‌ها برگردند، باید 800 سال درِ این چاه‌ها را ببندیم؛ یعنی آبی را که برای 800 سال آینده است، امروز خورده‌ایم و آینده‌فروشی چنین معنایی می‌دهد.
دوره جدید مدیریت شهری حال‌و‌هوای مردم را به رسمیت شناخت
از این دوران به بعد، در حالی که مدیریت شهری بین فعالیت عمرانی و اجتماعی و شهرسازی در نوسان است، شهروندان به دنبال جامعه مدنی و پس‌گرفتن شهر برای زندگی رفتند. در این شرایط است که می‌بینید مردم به تونل رسالت واکنش نشان می‌دهند و خوشحال‌اند، اما به تونل توحید واکنشی نشان نمی‌دهند. در واقع مردم با شهردار تهران مشکلی ندارند، بلکه با مردمی رو‌به‌رو هستیم که تغییر فاز داده‌اند. در دوره جدید و اخیر که در آن قرار داریم، اتفاق جالبی می‌افتد و آن اینکه احوال و فاز جامعه از سوی مدیریت شهری به رسمیت شناخته می‌شود. پروژه و اقدام مهمی نداشته‌ایم تا نشانه ورود به فاز جدید باشد، اما همین به رسمیت شناخته‌شدن فاز مردم و توجه به آن اهمیت زیادی دارد؛ چراکه با به رسمیت شناخته‌شدن این فاز جدید مردم، دیگر نمی‌توان آینده‌فروشی کرد. در دوره جدید با یک تغییر پارادایم مهم در شهر رو‌به‌رو هستیم، اما مسئله مهم این است که ماندن در این فاز نیاز به دوره طولانی و سیر تکوینی دارد و با یک پروژه عمرانی قابل مقایسه نیست. تفاوت نگاه به این مقوله مثل تفاوت نگاه یک باغبان و یک نجار به یک درخت است؛ نجار درخت را چند نیمکت می‌بیند و باغبان با نگاهی به درخت و نزدیکی به بهار و جوانه‌ها به فکر کود‌دادن و هرس‌کردن است و وقتی هم که درخت جوانه بزند و گل بدهد، می‌گوید ببینید چه گلی داده، ولی نجار می‌گوید ببینید چه نیمکتی ساختم! این همان تفاوت نگاه مدیریت شهری است که نیاز به زمان‌های متفاوتی دارد.
توقعم توجه بیشتر به خواست مردم در این دوره بود
توقع من این بود که با ورود به فاز جدید در این دوره و توجه به خواست مردم، توجه و سرعت بیشتری در برنامه‌ریزی‌ها وجود داشت. بسیاری می‌گویند مدیریت شهری در این دوره فقیر شده و توان اجرای کارها را ندارد، اما من می‌گویم این فقر اتفاق بسیار خوبی است؛ چرا‌که این فرایند و فاز جدید به پول نیاز ندارد. ارتقای کیفیت نیاز به شعور و فهم بیشتر دارد و باید مثل باغبان برخورد کرد. باید بخواهیم و متوجه باشیم که جامعه شهری در بهار شهرنشینی خود به سر می‌برد و ببینیم نیاز به چه چیزهایی دارد تا تأمین کنیم و این کار نیازی به پول کلان ندارد. برای ادامه و اثربخشی این روند شروع‌شده هم باید آن را به شیوه‌هایی تعمیم دهیم و مصادیقی درست و کارآمد را جلوی دید شهروندان اجرا کنیم تا مردم آن را خودشان ادامه دهند و وقتی مردم پای کار باشند، حتما ادامه پیدا می‌کند. الگوهای محله‌ای در این روند اتفاقات خوبی رقم می‌زنند، اما این تغییرات محله‌ای در کل شهر پژواک ندارند و خوب است الگوهایی کلان در شهر اتفاق بیفتد. پروژه‌های خوبی مثل تغییرات در میدان امام خمینی یا خیابان لاله‌زار شروع شده، اما جدی ادامه پیدا نکرده و بهتر است تا پایان دوره تکمیل شوند. اتفاقاتی که در خیابان نوفل‌لوشاتو رخ داد و کل خیابان را تحت تأثیر قرار داد، می‌تواند الگوی خوبی برای نوسازی در بافت محلات کل شهر باشد. البته این تهدید وجود دارد که مدیریت شهری بعدی بخواهد به سمت فاز یک یا دو برگردد، ولی مسلم بدانید که موفق نمی‌شود؛ چون جامعه شهری در ظهور و بروز مدنیت بسیار پیش آمده است. مثل اینکه وقتی بهار می‌شود، الزامات و حال‌و‌هوای خودش را دارد و نمی‌توان خلاف جهت آن حرکت کرد و مدیریت شهری در قالب همان باغبان یا پرستار عمل کند تا با مراقبت شهر را به سمت اهدافش ببرد.
دیگر نگران تهران نیستم
من دیگر نگران شهر تهران نیستم؛ چون احساس می‌کنم مدنیت با انرژی زیادی در حال ظهور و بروز است و دیگر کسی نمی‌تواند آن را به سمت فضای خصوصی و محدود‌کننده ببرد. دیگر آن نگاه کالایی و درآمد‌زا در حال دگرگونی است. زمانی که در اوج بحران مدنیت در تهران بودیم، هیچ چیز حتی لباس‌پوشیدن مردم، رستوران‌ها و لوازم مصرفی کیفیت و تنوع نداشت. یک مدل شیر را در پاکت پلاستیکی یا شیشه‌ای می‌خریدیم، اما امروز چندین شرکت انواع شیر کم‌چرب، پر‌چرب، بدون لاکتوز و‌... را عرضه می‌کنند. در سال 1376 در کل شهر تهران هفت کافی‌شاپ داشتیم و تا قبل از کرونا بیش از دوهزارو 500 کافی‌شاپ ثبت‌شده داشتیم. این یعنی کیفیت و تنوع در شهر برای مردم اهمیت دارد. این یعنی اشتهای مردم باز شده و دنبال عطر و طعم و متقاضی کیفیت است. البته در این شرایط هم موضوعات نگران‌کننده وجود دارد و ممکن است جلوی این جسم تازه به اشتها آمده، فست‌فود گذاشته شود؛ فست‌فود عطر و طعم اغوا‌کننده دارد و زود سیر می‌کند، اما بسیار مضر و آسیب‌زننده است. به همین دلیل باید حواسمان را به این رفتارها و الگوهای اشتباه جمع باشد. امروز اگر در نمای ساختمان‌ها، نماهای رومی و غیر‌بومی را می‌بینید، نمونه‌های زیادی از الگوهای معماری ایرانی و دلنشین خودمان را هم می‌بینیم و این روند امیدوار‌کننده است.

شرق: شهر با ساکنانش معنی پیدا می‌کند و بدون جریان زندگی تبدیل به کالبدی بی‌جان می‌شود. تهران به عنوان پایتخت در دهه‌های گذشته و دوره‌های مدیریتی مختلف، شاهد تغییرات و تحولات زیادی بوده که بر تن و روح شهر و ساکنانش اثر گذاشته است؛ اثراتی که بیشتر از کمک به جریان زندگی‌، در حذف آن و به قول محمد بهشتی به تاریکی و ظلمت در آن کمک کرده است. او به واسطه سوابق فرهنگی و شهری که دارد، به عنوان صاحب‌نظری منصف در امور شهر قلمداد می‌شود؛ اما مسئله درخور توجه درباره محمد بهشتی، این است که نکات مهم و اساسی را در قالب مثال‌ها و نمودهایی عینی از خود شهر مطرح می‌کند و این به درک بیشتر مسئله کمک می‌کند. با او درباره زمینه و دلایل اتفاقات رخ‌داده در کالبد تهران صحبت کردیم و اینکه چرا و چطور تهران به این حال و روز رسید و امروز در تلاش برای چه هدفی است؟ آنچه در ادامه می‌آید، پاسخ محمد بهشتی به این موضوعات است.
آنچه در شهر ایجاد کیفیت می‌کند جریان زندگی در شهر است
یکی از اتفاقات مهم در تهران قبل و بعد از انقلاب اسلامی، موج مهاجرت از روستا به شهر است که باعث انفجار جمعیت شهری و گسترش ناموزون آن شد؛ اما مسئله شایان توجه این است که گسترش بی‌سابقه شهر در ابعاد مختلف در سال‌هایی اتفاق می‌افتد که تهران طرح جامع و تفصیلی داشته است و نمی‌توان گفت که این تخریب‌ها در تهران به دلیل بی‌برنامگی بوده است و حتما دلایل دیگر دارد و من دلیل آن را ناشی از اثرات کیفی ناشی از این مهاجرت گسترده می‌دانم. درست از همین دوران شاهد هستیم که «جامعه شهری» تبدیل به «جمعیت شهری» و در ادامه دچار نوعی فروپاشی می‌شود. تا قبل از دهه 40 کوچک‌ترین واحد زیستی شهر، محله بود و بیشتر از اینکه یک کالبد باشد، یک ارگانیسم اجتماعی بود. در جامعه محلی، مردم یکدیگر را به چهره و نام می‌شناختند و اهل محله خود را صاحب محله هم می‌دانستند و نسبت به آن حساس بودند. در زمان کودکی ما، رفتن به کوچه خطر نداشت و والدین ما احساس امنیت در کوچه داشتند؛ اما با گسترش این مهاجرت‌ها و جامعه شهری رفته‌رفته مفهوم محله تغییر و تحلیل پیدا می‌کند و فرو‌می‌پاشد. نشانه آن نیز پدید‌آمدن محلات هموژن است. در محله‌های قبلی ساختار محله مرکب از پولدار و فقیر بود، ولی از این دوران به بعد شاهد شکل‌گیری محله‌هایی یکدست مثل یوسف‌آباد، نارمک، تهرانپارس و‌... هستیم که تنها یک قشر مثلا پولدار سنتی یا کارمند اداری و‌... در آن حضور دارند.
آنچه در شهر ایجاد کیفیت می‌کند و هر چیز را در جای خود قرار می‌دهد، جریان زندگی در شهر است و این مفهوم با «زنده‌بودن» فرق دارد. از همین دوران است که به مرور زندگی وارد فضای خصوصی می‌شود و شهر تنها محل رفت‌و‌آمد شهروندان است. از همین دوران است که مردم برای خانه‌ها نرده‌های بلند می‌گذارند؛ چون داخل خانه محیط امن و بیرون از آن محیط ناامن است و دیگر کوچه برای بازی بچه‌ها محیط مناسبی نیست. وقتی زندگی جریان دارد، همه جا روشن است و وقتی زندگی نباشد، همه جا تاریک و ناامن می‌شود و شهر در این تاریکی فرو می‌رود. از آنجایی که تاریکی با ظلمت و ظلم هم‌ریشه است، تهران در این تاریکی از همه جهت مورد ظلم قرار می‌گیرد. عدالت یعنی همه چیز در جای خودش باشد؛ اما با تخلفات گسترده دیگر چیزی سر جای خودش نیست و ظلم ادامه پیدا می‌کند.
نمونه‌هایی زیادی برای این تغییر کیفیت و حذف زندگی در تهران وجود دارد. کاربرد بالکن در خانه، ارتباط برقرار‌کردن خانه با شهر است، ولی از زمانی به بعد بالکن تبدیل به پستو، انباری و جایی می‌شود که کولر و شیشه‌های ترشی و خرت‌‌و‌پرت‌های خانه را در آن می‌ریزند و در ادامه به مرور از خانه‌ها حذف هم می‌شود. در این شرایط انگار شهروندان و شهر قطع نخاع هستند و نسبت به هیچ مسئله‌ای واکنش ندارند و در چنین شرایطی است که هر‌کسی به دنبال منفعت خود می‌رود و سوداگری شروع می‌شود. مردم و افرادی که دستشان می‌رسد، شهر را مثل یک روزنامه باطله می‌بینند که هنوز تکه‌های سفیدی روی آن باقی مانده و هرکسی می‌خواهد با عجله گوشه‌ای از آن شماره‌ای یادداشت کند و این همان نگاه سوداگرانه به شهر است. در این تاریکی است که سوداگری رواج دارد؛ چون در تاریکی کسی به کسی کاری ندارد. در این تاریکی است که در یک کوچه یک برج کنار یک ساختمان دو‌طبقه بالا می‌رود و به حقوق همسایگی و شهر و‌... تجاوز می‌شود. در واقع سوداگری تدبیر شهرداری یا بساز‌و‌بفروش‌ها نیست، بلکه زمینه اصلی تبدیل شهر به سوداگری و باز‌گذاشتن راه برای این روند است و حالا در این میان اگر شما سوداگری نکنید، به شما سخت می‌گذرد و گویی در خلاف جهت آب حرکت می‌کنید.
در تاریکی است که ظلم و سوداگری رشد می‌کند
موضوعی به اسم زمینه و سیاق در شهر وجود دارد که نادیده گرفته می‌شود و افراد خودشان را در مقام فعال مایشا قرار می‌دهند و فکر می‌کنند آنچه رخ داده، رأی و همت آنها بوده است. اینکه در تابستان به جای لباس پشمی لباس خنک و نازک می‌پوشیم، تصمیم ماست یا الزام تابستان است؟ با این فرض وقتی شهر در تاریکی و ظلمت واقع شد، دیگر زمینه و سیاق شهر هم دیده نشده است. به همین دلیل افرادی در مقام فاعل قرار گرفتند و جالب اینجا بود که در مقام فاعل قرار گرفتند، ولی مسئولیت هیچ فعلی از خودشان را بر عهده نمی‌گرفتند. شهرسازان ما در طراحی طرح‌های جامع و تفصیلی فاعل بوده‌اند، اما همه آنها امروز می‌گویند با گسترش بی‌رویه شهرها رو‌به‌رو هستیم و اگر طرح‌های ما اجرا می‌شد، این شرایط را نداشتیم. اتفاقا من می‌گویم نه‌تنها طرح‌ها اجرا شده‌اند، بلکه هزار برابر بیشتر اجرا شده‌اند؛ چون در شهرهای بزرگ دیگر هم همین الگو را برداشت کردند. در این تاریکی و ظلمت ایجاد‌شده، سوداگری یکی از اقلامی است که رخ داده و چه‌بسا اتفاقات دیگری که دیده نشده است. بزرگ‌ترین ظلم رخ‌داده این است که «هر جایی» تبدیل به «ناکجا» می‌شود و شهرها در مسیر «ناکجا»‌شدن قرار گرفته‌اند. طرح‌های شهرسازی و موضوع آن تقلیل‌یافتن کمیات است و هر موضوعی آن‌قدر دچار این تقلیل‌یافتگی می‌شود تا در قالب این طرح بماند. در این قالب، بازار سنتی تهران و پالادیوم هر دو پهنه تجاری هستند، املاک شمال تهران و ریزدانه‌های جنوب شهر هر دو پهنه مسکونی هستند و روی نقشه یک عدد و رنگ دارند؛ چرا‌که تقلیل یافته‌اند به یک عدد و سایر ارزش‌ها و تفاوت‌ها کنار می‌رود. در این شرایط است که ظلم اتفاق می‌افتد؛ یعنی این طرح‌ها زمینه‌ای برای ظلم و سوداگری را فراهم کرده‌اند.
چرا مردم با تونل رسالت پز می‌دادند اما تونل توحید نه؟
مدیریت شهری بنا بر احوال و زمینه جامعه شهری در چهار فاز می‌تواند عمل کند. در بدترین احوال شهری و اوج بحران مدنیت که همه در فضای خصوصی خودشان بودند، مهم‌ترین توقع و انتظار مردم در حوزه خدمات شهری بود. از کفن‌و‌دفن مردگان تا جمع‌آوری زباله، آب‌دادن به درختان و پارک‌ها و‌... و مدیریت شهری‌ای که این کارها را انجام دهد، مدیریت خوبی است. کمی که احوال شهر بهتر می‌شود، توقع این است که کارهای اساسی‌تر انجام شود و در این شرایط است که فعالیت‌های عمرانی بزرگ اهمیت پیدا می‌کند و شهردار این دوره معاونت عمرانی را در پیشانی کار خود قرار می‌دهد و با بزرگراه، پل و سازه‌های ایجاد‌شده پز می‌دهد و به اینکه شهر تبدیل به کارگاه شده و پنج صبح در شهر سرکشی می‌کند، افتخار می‌کند. جلوتر که می‌رویم، دیگر موضوع نظم، عدالت و قانون مطرح می‌شود و در این شرایط است که معاونت شهرسازی اولویت پیدا می‌کند تا انضباط در شهر را جدی پیگیری کند. در فاز بعدی می‌گویند که می‌خواهیم زندگی را به شهر برگردانیم و حال شهر را خوب کنیم و در این دوره است که معاونت اجتماعی در پیشانی عملکردی قرار می‌گیرد. مدیریت شهری در هر دوره با توجه به این زمینه‌ها می‌تواند در حالت‌های مختلفی باشد؛ یا می‌تواند از جامعه شهری عقب بماند و هم‌فاز باشد یا می‌تواند پیشران و پیش‌قراولی به فاز بالاتر باشد. تا قبل از آقای کرباسچی، مدیریت شهری در بهترین حالت هم‌فاز با جامعه شهری بود؛ یعنی مردم فقط خدمات می‌خواستند و خدماتی مثل گذاشتن گل و گلدان و رنگ‌آمیزی خیابان‌ها و نظافت و... هم ارائه می‌شد. در ادامه شهر وارد فاز عملیات عمرانی شد و شاهد پروژه‌های بزرگ‌مقیاس بودیم. در شروع این دوره بود که وقتی تونل رسالت احداث و افتتاح شد، همه مردم مسیرشان را تغییر می‌دادند تا این تونل را ببینند و عروس و دامادها شب عروسی حتما باید در فیلم عروسی از این تونل رد می‌شدند؛ یعنی جامعه شهری با این تغییرات پز می‌داد و رضایت داشت و هم‌فازی پیش می‌آمد.
درآمد شهرفروشی کجا و درآمد آینده فروشی کجا؟
در همان زمان مدیریت شهری کارهایی را شروع کرد که شهر را به فاز چهارم دعوت می‌کرد و با ایجاد فرهنگسراها، فعالیت‌های فرهنگی شروع شد. البته در همین دوران خطاهای زیادی هم وجود داشته که اجرای پروژه نواب یا فرهنگسرای خاوران در صدر این اشتباهات است. بااین‌حال، در مجموع نمره قبولی را می‌توان به این دوران داد. یک بار آقای کرباسچی از من پرسید فکر می‌کنید مهم‌ترین کار دوره ما چه بوده که من در پاسخ گفتم برداشتن دیوار پارک‌ها! تا قبل از آن پارک فضای سبزی بود که مأموریت فتوسنتز برای هوای شهر را داشت، اما بعد از آنکه دیوار برداشته می‌شود، مفهوم پارک متحول شده و تبدیل به یک عرصه عمومی می‌شود که جریان حیات مدنی در آن رخ می‌دهد و به عبارتی جریان بازگشت مردم به شهر از همین اقدامات آغاز می‌شود. در این دوران است که زندگی هنوز در پلاک‌های شخصی است و مدیری شهری نشانه‌هایی را به مردم می‌دهد تا بتوانند از خانه بیرون بیایند و وارد عرصه عمومی شوند؛ یعنی شهر در فاز دو است، اما شهرداری در احوال فاز چهار پیش می‌رود. این درست است که مدیریت شهری به یاد شهر بیندازد که زندگی در بیرون خانه در جریان است و ترغیب و استقبال باید بیشتر شود؛ در عین حال خوب است محاسبه شود که کل درآمد ناشی از شهرفروشی و بی‌انظباطی شهری این دوران چه میزان بوده و در دوره‌های بعد چقدر بوده و صرف چه مواردی شده است. درست است که این خطای مهم از همین دوران شروع شد، اما آن درآمد حاصل از شهرفروشی کجا و درآمد حاصل از آینده‌فروشی کجا؟ زمانی با استاندار همدان صحبت می‌کردم و صحبت بر سر این بود که چرا همدان با این آب‌و‌هوا فقط دو ساعت در روز آب دارد؟! استاندار گفت در دشت همدان چاه‌های عمیقی حفر شده و استخراج از سفره‌های زیرزمینی به میزانی بوده که اگر بخواهیم سفره‌های آب زیرزمینی به وضعیت قبل از حفر این چاه‌ها برگردند، باید 800 سال درِ این چاه‌ها را ببندیم؛ یعنی آبی را که برای 800 سال آینده است، امروز خورده‌ایم و آینده‌فروشی چنین معنایی می‌دهد.
دوره جدید مدیریت شهری حال‌و‌هوای مردم را به رسمیت شناخت
از این دوران به بعد، در حالی که مدیریت شهری بین فعالیت عمرانی و اجتماعی و شهرسازی در نوسان است، شهروندان به دنبال جامعه مدنی و پس‌گرفتن شهر برای زندگی رفتند. در این شرایط است که می‌بینید مردم به تونل رسالت واکنش نشان می‌دهند و خوشحال‌اند، اما به تونل توحید واکنشی نشان نمی‌دهند. در واقع مردم با شهردار تهران مشکلی ندارند، بلکه با مردمی رو‌به‌رو هستیم که تغییر فاز داده‌اند. در دوره جدید و اخیر که در آن قرار داریم، اتفاق جالبی می‌افتد و آن اینکه احوال و فاز جامعه از سوی مدیریت شهری به رسمیت شناخته می‌شود. پروژه و اقدام مهمی نداشته‌ایم تا نشانه ورود به فاز جدید باشد، اما همین به رسمیت شناخته‌شدن فاز مردم و توجه به آن اهمیت زیادی دارد؛ چراکه با به رسمیت شناخته‌شدن این فاز جدید مردم، دیگر نمی‌توان آینده‌فروشی کرد. در دوره جدید با یک تغییر پارادایم مهم در شهر رو‌به‌رو هستیم، اما مسئله مهم این است که ماندن در این فاز نیاز به دوره طولانی و سیر تکوینی دارد و با یک پروژه عمرانی قابل مقایسه نیست. تفاوت نگاه به این مقوله مثل تفاوت نگاه یک باغبان و یک نجار به یک درخت است؛ نجار درخت را چند نیمکت می‌بیند و باغبان با نگاهی به درخت و نزدیکی به بهار و جوانه‌ها به فکر کود‌دادن و هرس‌کردن است و وقتی هم که درخت جوانه بزند و گل بدهد، می‌گوید ببینید چه گلی داده، ولی نجار می‌گوید ببینید چه نیمکتی ساختم! این همان تفاوت نگاه مدیریت شهری است که نیاز به زمان‌های متفاوتی دارد.
توقعم توجه بیشتر به خواست مردم در این دوره بود
توقع من این بود که با ورود به فاز جدید در این دوره و توجه به خواست مردم، توجه و سرعت بیشتری در برنامه‌ریزی‌ها وجود داشت. بسیاری می‌گویند مدیریت شهری در این دوره فقیر شده و توان اجرای کارها را ندارد، اما من می‌گویم این فقر اتفاق بسیار خوبی است؛ چرا‌که این فرایند و فاز جدید به پول نیاز ندارد. ارتقای کیفیت نیاز به شعور و فهم بیشتر دارد و باید مثل باغبان برخورد کرد. باید بخواهیم و متوجه باشیم که جامعه شهری در بهار شهرنشینی خود به سر می‌برد و ببینیم نیاز به چه چیزهایی دارد تا تأمین کنیم و این کار نیازی به پول کلان ندارد. برای ادامه و اثربخشی این روند شروع‌شده هم باید آن را به شیوه‌هایی تعمیم دهیم و مصادیقی درست و کارآمد را جلوی دید شهروندان اجرا کنیم تا مردم آن را خودشان ادامه دهند و وقتی مردم پای کار باشند، حتما ادامه پیدا می‌کند. الگوهای محله‌ای در این روند اتفاقات خوبی رقم می‌زنند، اما این تغییرات محله‌ای در کل شهر پژواک ندارند و خوب است الگوهایی کلان در شهر اتفاق بیفتد. پروژه‌های خوبی مثل تغییرات در میدان امام خمینی یا خیابان لاله‌زار شروع شده، اما جدی ادامه پیدا نکرده و بهتر است تا پایان دوره تکمیل شوند. اتفاقاتی که در خیابان نوفل‌لوشاتو رخ داد و کل خیابان را تحت تأثیر قرار داد، می‌تواند الگوی خوبی برای نوسازی در بافت محلات کل شهر باشد. البته این تهدید وجود دارد که مدیریت شهری بعدی بخواهد به سمت فاز یک یا دو برگردد، ولی مسلم بدانید که موفق نمی‌شود؛ چون جامعه شهری در ظهور و بروز مدنیت بسیار پیش آمده است. مثل اینکه وقتی بهار می‌شود، الزامات و حال‌و‌هوای خودش را دارد و نمی‌توان خلاف جهت آن حرکت کرد و مدیریت شهری در قالب همان باغبان یا پرستار عمل کند تا با مراقبت شهر را به سمت اهدافش ببرد.
دیگر نگران تهران نیستم
من دیگر نگران شهر تهران نیستم؛ چون احساس می‌کنم مدنیت با انرژی زیادی در حال ظهور و بروز است و دیگر کسی نمی‌تواند آن را به سمت فضای خصوصی و محدود‌کننده ببرد. دیگر آن نگاه کالایی و درآمد‌زا در حال دگرگونی است. زمانی که در اوج بحران مدنیت در تهران بودیم، هیچ چیز حتی لباس‌پوشیدن مردم، رستوران‌ها و لوازم مصرفی کیفیت و تنوع نداشت. یک مدل شیر را در پاکت پلاستیکی یا شیشه‌ای می‌خریدیم، اما امروز چندین شرکت انواع شیر کم‌چرب، پر‌چرب، بدون لاکتوز و‌... را عرضه می‌کنند. در سال 1376 در کل شهر تهران هفت کافی‌شاپ داشتیم و تا قبل از کرونا بیش از دوهزارو 500 کافی‌شاپ ثبت‌شده داشتیم. این یعنی کیفیت و تنوع در شهر برای مردم اهمیت دارد. این یعنی اشتهای مردم باز شده و دنبال عطر و طعم و متقاضی کیفیت است. البته در این شرایط هم موضوعات نگران‌کننده وجود دارد و ممکن است جلوی این جسم تازه به اشتها آمده، فست‌فود گذاشته شود؛ فست‌فود عطر و طعم اغوا‌کننده دارد و زود سیر می‌کند، اما بسیار مضر و آسیب‌زننده است. به همین دلیل باید حواسمان را به این رفتارها و الگوهای اشتباه جمع باشد. امروز اگر در نمای ساختمان‌ها، نماهای رومی و غیر‌بومی را می‌بینید، نمونه‌های زیادی از الگوهای معماری ایرانی و دلنشین خودمان را هم می‌بینیم و این روند امیدوار‌کننده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.