|

کمال اطهاری در گفت‌و‌گو با «شرق»:

الگوی توسعه تهران دوبی شده

شرق: «تهران با زخم‌هایش تنهاست»؛ شاید این جمله یا تیتری برای نشان‌دادن حال‌و‌هوای پر‌التهاب و آسیب پایتخت باشد، اما واقعیتی است که هر روز بر عمق آن افزوده می‌شود. دهه‌های زیادی است که تهران زیبایی‌ها، ارزش‌ها و داشته‌های بی‌بدیل خود را به واسطه تغییراتی که مدیران و تصمیم‌سازان شهر اعمال کرده‌اند، از دست داده است و جایگزینی برای این ارزش‌ها وجود ندارد. وقتی به مجموعه تغییرات در تهران نگاه می‌کنیم، اولین موضوع این است که حتی برای تخریب و سوءاستفاده از آن نیز برنامه‌ریزی و هدفی کلان وجود نداشته و در هر دوره‌ای متناسب با نگاه مدیران وقت و میزان اعتبارات مورد نیاز، تن و جان شهر به فروش و پیش‌فروش رفته است. مزه شیرین و راحت‌طلبانه‌ای که چرخه شهر‌فروشی در چندین دهه قبل تاکنون داشته، زیر زبان مدیران، سیاست‌گذاران و سرمایه‌داران شهر مانده و حتی تصویب طرح جامع و تفصیلی هم نتوانسته تهران را روی قانونی حمایت‌کننده بنشاند. تهران به قول کمال اطهاری، اقتصاددان، در تله توسعه گرفتار شده و مسئله درخور توجه این است که مسئولان شهر به خوبی راه فرار از این تله را می‌دانند، اما یا نمی‌خواهند یا توان خروج از این تله را ندارند و برای همین دست‌وپا‌زدن در این شرایط ادامه دارد. او می‌گوید یکی از راه‌های خروج از این تله، همان حرکت به سمت دانش‌بنیان‌شدن شهر است که متأسفانه سال‌هاست تنها در حرف از آن صحبت می‌شود و حرکت‌های ضعیفی در این مسیر صورت گرفته است. با او درباره روند پرآسیب و پیش‌رونده شهرفروشی در این سال‌ها و راه‌های برون‌رفت از این وضع گفت‌و‌گو کردیم که در ادامه می‌خوانید.
تهران تبدیل به سیاه‌چاله شده است
دورانی که شهر‌فروشی با مصوبه شورای عالی شهرسازی قانون‌مند شد، تهران و باقی شهرها از نظر اقتصادی تحت تأثیر دوران جنگ بودند و کاملا وابسته و منفعل درآمدشان را از دولت دریافت می‌کردند. تغییرات به‌وجود‌آمده در شیوه‌های جدید درآمدی، تحرکی در خدمات شهری هم ایجاد کرد و وضع شهرداری‌ها تغییر کرد. بااین‌حال یک دهه بیشتر طول نکشید که عوارض منفی این تصمیم بر کل اقتصاد و کالبد شهرها تأثیر گذاشت و کیفیت، فعالیت‌پذیری شهرها، توسعه اقتصادی و از همه مهم‌تر کیفیت زندگی برای شهروندان را هدف گرفت. منابع اقتصادی به‌جای توسعه دانش‌بنیان به سمت بخش ساختمان حرکت کرد و در ادامه بانک‌ها هم منابعشان را در بخش ساختمان درگیر کردند و به این ترتیب این روند شهر‌فروشی در کل کشور، تله توسعه را ایجاد کرد که امروز و با یک دوره تحریمی می‌توانیم اثرات فلج‌کننده آن را بر شهر ببینیم.
این شرایط شهرسازی سوداگرانه، در کنار سیاست‌های جمعیتی، جمعیت مازادی را به شهر تهران تحمیل کرد که هنوز هم این روند ادامه دارد. تهران حداکثر برای 9 میلیون نفر پیش‌بینی شده است، اما پروانه‌های صادر‌شده و آمار خانه‌های خالی نشان می‌دهد جمعیت تهران تا 14 میلیون نفر می‌رسد و این جدای از جمعیت سیار است که روزانه برای خدمات وارد شهر می‌شوند. مسئله مهم، جمعیت مازادی است که کیفیت زندگی را تغییر می‌دهد و در عین حال بهره‌وری لازم را هم ندارد و خدماتی هم دریافت نمی‌کند. یکی از موضوعات مهم در شهر جهانی، این است که شهروند بتواند فاصله فرودگاه تا مرکز شهر را در 20 تا 40 دقیقه طی کند؛ ولی امروز در تهران برای مسافت‌های درون‌شهری ساده و روزمره نیز لازم است زمانی بیش از این را بگذرانیم و به همین دلیل است که به شهرهایی مثل شهر تهران عنوان «سیاه‌چاله» را می‌دهند. تهران جزء شهرهای جهانی است که در عین تولیدات محدود و کم، بهره‌وری پایین، محیط زیست و هوایی آلوده و اقتصادی بیمار دارد و همه اینها خصوصیات شهرهای سیاه‌چاله است. بغداد دوران جنگ، تهران و چند شهر در کشورهای آفریقایی جزء شهرهای سیاه‌چاله‌ها هستند. تهران سالانه بین 15 تا 20 میلیارد دلار ارز برای تولیدات، صنایع، مواد غذایی و... نیاز دارد؛ ولی صادرات آن فقط 1.5 میلیارد دلار است و این همان ویژگی سیاه‌چاله‌بودن است که نور را جذب می‌کند، اما چیزی بیرون نمی‌دهد.
افق طرح جامع تهران مصوب 1386 تأکید می‌کند تهران باید دانش‌بنیان باشد و حتی موقعیت‌های شهری مورد توجه برای این تغییرات را هم مشخص می‌کند که منطقه 22 برای همین منظور پیش‌بینی شده که تبدیل به مرکز نوآوری تهران شود؛ ولی در ادامه کاربری آن را به مسکونی تغییر دادند تا هزینه ساخت پل صدر تأمین شود. این روند کنار‌گذاشتن اهداف طرح جامع از یک سو بود و حتی در برنامه سوم شهرداری هم بخش دانش‌بنیان‌شدن شهر زیر فشار جریان شهرفروشی کنار گذاشته و تبدیل به برنامه‌ای نازل شد که امروز در قالب الکترونیکی‌شدن برخی بخش‌ها اجرا می‌شود. از سوی دیگر، واژه هوشمند را به‌جای شهر دانش‌بنیان گذاشتند؛ کلمه هوشمند معادل کلمه اسمارت است که با مفهوم دانش‌بنیان فرق دارد.
تقلیل الگوی مهم شهر دانش‌بنیان به شهر هوشمند
بعد از غلبه تراکم‌فروشی بر شهر، الگوی توسعه کشور و تهران از دانش‌بنیانی به الکترونیکی و هوشمند‌شدن تقلیل پیدا کرد و شاهد تنزل در دانش توسعه شهری تحت تأثیر فشار بورژوازی مستغلات رانتی و در ادامه گسترش فقر در ابعاد مختلف هستیم. در واقع تهران مثل کل کشور دچار تله توسعه و هم‌زمان تله فقر شده است و عامل تله توسعه، فروش نفت در سطح دولت و درآمد شهرفروشی در سطح شهرداری است. مابازای بیرونی و مشهود اثرات این شرایط را هم به خوبی می‌توان در حوادث آبان 98 دید که مردم به قیمت بنزین و شرایط موجود اعتراض کردند. متأسفانه این شرایط ادامه دارد و مردم در تله‌های فقر دست و پا می‌زنند و امروز شاهدیم که اقشار متوسط شهر در حال کشیده‌شدن در این تله‌ها بوده و این سیاه‌چاله مشغول انهدام طبقات متوسط و فقیر است و هم‌زمان قفل‌شدگی بخش مسکن نیز به این شرایط کمک می‌کند.
از حدود 12 سال قبل، اتفاقی را که در شهر‌فروشی رخ داده است، هشدار داده و اعلام کرده بودیم که با قفل‌شدگی بخش مسکن مواجه هستیم نه رکود! قفل‌شدگی زمانی رخ می‌دهد که متقاضیان بخش مسکن دیگر شغل یا درآمدی نداشته باشند و ما شاهد هستیم که حتی قبل از کرونا نیز بخش مسکن قفل شده بود. در همین شرایط، سیستم بانکی هم که تمام دارایی خود را در بخش مسکن و مستغلات گذاشته است، مجبور بوده برای جلوگیری از ورشکستگی به صورت صوری قیمت‌ها را افزایش چند‌برابری بدهد تا ضرر کمتری کند. توجه داشته باشید که در سال‌های گذشته به‌جز چند نوسان کوچک 20 تا 30‌درصدی در هر سال، تقاضا برای مسکن پایین آمده، اما قیمت‌ها در هر سال حداقل صد درصد افزایش داشته است. این شرایط نشان می‌دهد شهرفروشی در حد نهایت خود قرار گرفته و گریبان کل اقتصاد را می‌فشارد و در یکی، دو سال اخیر آثار تحریم را هم در جامعه چند برابر کرده و برای رفع آن به شکل نظام‌مند اقدامی انجام نمی‌شود.
‌شاهد حاکمیت بورژوازی مستغلات رانتی بر قانون‌گذاری‌ها هستیم
سؤال این است که شهرداری‌ها و شوراها می‌دانند باید چه کنند تا از تله بیرون بیایند؟ و پاسخ این است که می‌دانند، اما راه مناسب را انتخاب نمی‌کنند. نمی‌توان گفت کسانی که تحصیلات عالی دارند و هر سال به خارج کشور می‌روند و نمونه شهرهای دیگر جهان و محیط‌های دانشگاهی را دیده‌اند، ندانند توسعه دانش‌بنیان شهری وظیفه حکومت‌ها و مدیران شهری است و چطور آن را باید اجرا کرد. حکومت‌های شهری کالای عمومی به نام زمین شهری و فضای شهری را در اختیار دارند و به همین دلیل، فضا برای دانش‌بنیان‌شدن شهر را هم در اختیار دارند؛ ولی این وظیفه اصلی را به بهانه اقتصادی‌نبودن کنار می‌گذارند قرار است و حرف آن را می‌زنند که شهر باید درآمد پایدار داشته باشد و به سمت توسعه دانش‌بنیان حرکت کند، اما از یک سو شاهد حاکمیت بورژوازی مستغلات رانتی بر قانون‌گذاری‌ها هستیم و از سوی دیگر به‌جای توجه به اقتصاد شهری، به مسکن شهری توجه دارند.
این گروه‌ها عموما نشان می‌دهند که ممکن است دغدغه درآمد پایدار شهری را داشته باشند، اما برای توسعه دانش‌بنیان شهر کاری نمی‌کنند. در همین شرایط که شهر دانش‌بنیان رشد نیافته، درآمد خانوار و بنگاه‌ها کاهش داشته، اما درآمد سرمایه‌داران، بسازبفروش‌ها و کاسبان تحریم افزایش داشته است. در چنین شرایطی که در واقع خصلت قانون در ایران کاملا نئوفئودالی است و در هر دوره‌ای مدیران به‌جای توسعه اقتصادی شهری، دنبال وضع قوانینی به نفع خودشان هستند و همین تقلیل اندیشه و کج‌فهمی‌ها در بطن یک حوزه سیاسی و مدیریتی، اندیشه‌ها را تقلیل داده است. به عبارتی نه اینکه مدیران نمی‌دانند راه درست کدام است یا نمونه‌های آن را ندیده‌اند، بلکه اندیشه این موضوع از بین رفته است یا انجام آن را به نفع دوره خودشان نمی‌دانند.
خلاقیت باید در محلات آغاز شود، نه در کارگاه‌های علمی و فنی
همان اقدامات محدود در مسیر توسعه دانش‌بنیان نیز اشتباه‌های زیادی داشته است و آن‌قدر به تأسیس شرکت‌های بیشتر و بیشتر دانش‌بنیان اهمیت داده‌اند که جای اقتصاد دانش‌بنیان را گرفته است و در این میان شرکت‌های دانش‌بنیان موجود و قدیمی، مثل مجموعه «ارج»، در حال از‌بین‌رفتن و ورشکستگی هستند. شیوه حمایتی عجیبی هم دارند؛ به این شرکت‌های دانش‌بنیان تازه‌تأسیس وام با چهار درصد بهره می‌دهند، اما به شرکت‌های دانش‌بنیان قدیمی وام 20 درصد با موانع بسیار می‌دهند. در عین حال، این شرکت‌های جدید تازه‌تأسیس در شهرک‌های ویژه فعال می‌شوند تا مورد حمایت باشند، اما بعد که از این شهرک‌ها بیرون آمدند، نمی‌توانند بدون حمایت فعالیت کنند و عموما غیرفعال می‌شوند. این روند متأسفانه همچنان در بخش‌های مختلف ازجمله بخش صنعت ادامه دارد و اگرچه اشکالات آن را دیده‌اند، اما در آمارهای خود دائم اعلام می‌کنند که فلان تعداد شرکت دانش‌بنیان راه‌اندازی شده است.
پس باید گفت هیچ اراده‌ای برای توسعه شهری دانش‌بنیان در دولت، شهرداری و شورا وجود ندارد و طرح‌های ارائه‌شده مفید متوقف هستند. طرح‌های زیادی در تهران، شیراز و شهرهای بزرگ ارائه شد، اما متوقف ماند. در تهران و در آستانه برنامه ششم، طرحی در راستای الزامات و جهت‌گیری‌های لازم برای ایجاد شهر دانش‌بنیان تهیه شد، اما در میانه کار متوقف شد و حتی اجازه تمام‌شدن آن را ندادند. چرا؟ چون اگر تهیه می‌شد، ممکن بود تبدیل به گفتمان غالب در فضای کارشناسی شود و مطالبه ایجاد کند و آنها نتوانند منافعشان را پیش ببرند. توجیه آنها و شهرداری این بود که وظیفه شهرداری توسعه اقتصادی نیست و این خنده‌دار است؛ چون اقتصاد دانش‌بنیان باید داخل شهرها شکل بگیرد، نه در شهرک‌های صنعتی و خلاقیت باید در محلات آغاز شود، نه در کارگاه‌های علمی و فنی! در اینجاست که هر سرای محله باید تبدیل به یک مرکز خلاقیت باشد، نه مرکز زیبایی اندام و مسابقات ورزشی! این تقابلی که با توسعه دانش‌بنیان شهر از سوی بورژوازی مستقلات رانتی صورت می‌گیرد، سیستم قانون‌گذاری و حتی کار و مطالعات پژوهشی را هم تسخیر و متوقف و از اولویت دور کرده است.
ثروت ملی تبدیل به آجر شده که آن هم قابل فروش، صادرات و جذب سرمایه نیست
این سیستم کج‌کارکرد اقتصادی و اجتماعی، شهر را هم کج‌‌اندام کرده و روابطی در آن حاکم است که این کج‌کارکردی را بازتولید می‌کند و آنچه به عنوان تله توسعه گفته می‌شود، همین روند است که به شکل عینی تله فقر را هم در شهر ایجاد می‌کند. تهران درست مثل جسم معلولی شده که نیاز به حمایت و کمک دارد و اگر کمکی نباشد، مجبور است به کارهای پست بپردازد. انواع آسیب‌های اجتماعی و فرهنگی که در این مدت می‌بینیم، نمودهای این شرایط هستند که مردم حتی در طبقه متوسط در تأمین مواد اولیه غذایی زندگی درمانده‌اند، چه برسد که بخواهند وارد بخش مسکن شوند. مسئله این است که اصل و مرکز پخش و توسعه این شرایط، سیاه‌چاله‌بودن شهر تهران است و این هشداری به دولت، شورا و شهرداری است. تمام مازاد اقتصادی، پول و سرمایه‌گذاری به سمت این ساختمان‌های خالی شمال تهران می‌رود و چه بسیار منابع بانکی که در این مسیر تلنبار شده است. به عبارتی، ثروت ملی تبدیل به آجر شده است که آن هم قابل فروش، صادرات و جذب سرمایه نیست.
در عین حال این شرایط بار روانی سنگین روی مردم دارد و چشم‌انداز آینده را برای جوانان تیره‌وتار می‌کند. میزان بی‌کاری در کل کشور 10 تا 15 درصد گزارش شده؛ ولی در نیروی کار تحصیل‌کرده 30 درصد است و تعداد زیادی از این تحصیل‌کردگان برای مهاجرت دست و پا می‌زنند و این همان تله دانش است که در ادامه و بر اثر تله توسعه شکل می‌گیرد. فرار مغزها، خارج‌شدن تنها یک فرد نیست، بلکه بخش مهمی از هزینه‌ها با او خارج می‌شود و تخمین می‌زنند که سالانه حدود 20 تا 30 میلیارد دلار به این شکل از کشور خارج می‌شود. با‌این‌حال، عوارض اصلی و مهم، خروج این افراد و سرمایه از کشور نیست، بلکه تحت تأثیر این شرایط و خروج مغزها، جامعه مغز خود را از دست داده و دیگر نمی‌تواند تعادل را ایجاد کند.
الگوی توسعه شهرمان دوبی بود نه سئول
بسیاری از موضوعات شهرها در تعامل جهانی شکل می‌گیرد، اما در کشور ما همه موضوعات جنبه سیاسی دارد؛ حتی موضوعاتی که نیاز مهم مردم و شهر است. برای نمونه، شهر بدون FATF نمی‌تواند دوام بیاورد؛ شهری که قرار است دانش‌بنیان شود، باید صادرات داشته باشد و در شرایط رقابتی کار کند و بدون FATF نمی‌توان صادرات داشت و در نتیجه شهر می‌میرد. مثل این است که بخواهیم در جام جهانی شرکت کنیم، اما فیفا را قبول نداشته باشیم. تهران اگر می‌خواهد رقابت‌پذیر باشد، باید خلاقیت داشته باشد و اگر بخواهد سهم صادرات خود را از 1.5 میلیارد دلار در سال به 15 میلیارد به شکل حداقلی برساند، باید از شرایط وابستگی به درآمد نفت و فروش شهر خارج شود. هوشمندی شهر از محلات شروع می‌شود، نه با تغییر قیافه سطل‌ زباله‌ها! همه این موارد در دنیا تجربه شده و نیازی به تجربه مجدد ندارد، اما متأسفانه مدیران برای الگو‌گرفتن از میان شهرهای پیشرفته دنیا، دست روی روش توسعه دوبی گذاشته‌اند، نه توسعه سئول یا بارسلون! علت هم این است که در دوبی هم همین ذهنیت بورژوازی مستغلات رانتی حاکم بوده و سال‌هاست دوبی الگوی مدیریت ‌های شهری در ایران شده است.
آنچه در یکی، دو سال اخیر در مدیریت شهری تهران شاهد بوده‌ایم، توقف و ترمزی روی روندهای قبل است و دیگر همچون گذشته با شدت رو به تخریب حرکت نمی‌کند. بااین‌حال مسئله مهم این است که برنامه جایگزینی برای توسعه دانش‌بنیان ندارند و مهم‌تر اینکه با پایان این دوره، در دوره بعد ممکن است دوباره روند شهرسازی قبلی شروع شود و چه‌بسا به خاطر توقف کوتاه این مدت، با شدت بیشتری شرایط قبلی برگردد. اقداماتی که شهردار کنونی و شورای شهر شروع کرده‌اند، در مجموع اهداف ارزشمندی دارد، اما این اهداف کافی نیست و حتما باید برنامه توسعه دانش‌بنیان شهری به جای خود برگردد و در مسیر اصلی خود اجرائی شود.

شرق: «تهران با زخم‌هایش تنهاست»؛ شاید این جمله یا تیتری برای نشان‌دادن حال‌و‌هوای پر‌التهاب و آسیب پایتخت باشد، اما واقعیتی است که هر روز بر عمق آن افزوده می‌شود. دهه‌های زیادی است که تهران زیبایی‌ها، ارزش‌ها و داشته‌های بی‌بدیل خود را به واسطه تغییراتی که مدیران و تصمیم‌سازان شهر اعمال کرده‌اند، از دست داده است و جایگزینی برای این ارزش‌ها وجود ندارد. وقتی به مجموعه تغییرات در تهران نگاه می‌کنیم، اولین موضوع این است که حتی برای تخریب و سوءاستفاده از آن نیز برنامه‌ریزی و هدفی کلان وجود نداشته و در هر دوره‌ای متناسب با نگاه مدیران وقت و میزان اعتبارات مورد نیاز، تن و جان شهر به فروش و پیش‌فروش رفته است. مزه شیرین و راحت‌طلبانه‌ای که چرخه شهر‌فروشی در چندین دهه قبل تاکنون داشته، زیر زبان مدیران، سیاست‌گذاران و سرمایه‌داران شهر مانده و حتی تصویب طرح جامع و تفصیلی هم نتوانسته تهران را روی قانونی حمایت‌کننده بنشاند. تهران به قول کمال اطهاری، اقتصاددان، در تله توسعه گرفتار شده و مسئله درخور توجه این است که مسئولان شهر به خوبی راه فرار از این تله را می‌دانند، اما یا نمی‌خواهند یا توان خروج از این تله را ندارند و برای همین دست‌وپا‌زدن در این شرایط ادامه دارد. او می‌گوید یکی از راه‌های خروج از این تله، همان حرکت به سمت دانش‌بنیان‌شدن شهر است که متأسفانه سال‌هاست تنها در حرف از آن صحبت می‌شود و حرکت‌های ضعیفی در این مسیر صورت گرفته است. با او درباره روند پرآسیب و پیش‌رونده شهرفروشی در این سال‌ها و راه‌های برون‌رفت از این وضع گفت‌و‌گو کردیم که در ادامه می‌خوانید.
تهران تبدیل به سیاه‌چاله شده است
دورانی که شهر‌فروشی با مصوبه شورای عالی شهرسازی قانون‌مند شد، تهران و باقی شهرها از نظر اقتصادی تحت تأثیر دوران جنگ بودند و کاملا وابسته و منفعل درآمدشان را از دولت دریافت می‌کردند. تغییرات به‌وجود‌آمده در شیوه‌های جدید درآمدی، تحرکی در خدمات شهری هم ایجاد کرد و وضع شهرداری‌ها تغییر کرد. بااین‌حال یک دهه بیشتر طول نکشید که عوارض منفی این تصمیم بر کل اقتصاد و کالبد شهرها تأثیر گذاشت و کیفیت، فعالیت‌پذیری شهرها، توسعه اقتصادی و از همه مهم‌تر کیفیت زندگی برای شهروندان را هدف گرفت. منابع اقتصادی به‌جای توسعه دانش‌بنیان به سمت بخش ساختمان حرکت کرد و در ادامه بانک‌ها هم منابعشان را در بخش ساختمان درگیر کردند و به این ترتیب این روند شهر‌فروشی در کل کشور، تله توسعه را ایجاد کرد که امروز و با یک دوره تحریمی می‌توانیم اثرات فلج‌کننده آن را بر شهر ببینیم.
این شرایط شهرسازی سوداگرانه، در کنار سیاست‌های جمعیتی، جمعیت مازادی را به شهر تهران تحمیل کرد که هنوز هم این روند ادامه دارد. تهران حداکثر برای 9 میلیون نفر پیش‌بینی شده است، اما پروانه‌های صادر‌شده و آمار خانه‌های خالی نشان می‌دهد جمعیت تهران تا 14 میلیون نفر می‌رسد و این جدای از جمعیت سیار است که روزانه برای خدمات وارد شهر می‌شوند. مسئله مهم، جمعیت مازادی است که کیفیت زندگی را تغییر می‌دهد و در عین حال بهره‌وری لازم را هم ندارد و خدماتی هم دریافت نمی‌کند. یکی از موضوعات مهم در شهر جهانی، این است که شهروند بتواند فاصله فرودگاه تا مرکز شهر را در 20 تا 40 دقیقه طی کند؛ ولی امروز در تهران برای مسافت‌های درون‌شهری ساده و روزمره نیز لازم است زمانی بیش از این را بگذرانیم و به همین دلیل است که به شهرهایی مثل شهر تهران عنوان «سیاه‌چاله» را می‌دهند. تهران جزء شهرهای جهانی است که در عین تولیدات محدود و کم، بهره‌وری پایین، محیط زیست و هوایی آلوده و اقتصادی بیمار دارد و همه اینها خصوصیات شهرهای سیاه‌چاله است. بغداد دوران جنگ، تهران و چند شهر در کشورهای آفریقایی جزء شهرهای سیاه‌چاله‌ها هستند. تهران سالانه بین 15 تا 20 میلیارد دلار ارز برای تولیدات، صنایع، مواد غذایی و... نیاز دارد؛ ولی صادرات آن فقط 1.5 میلیارد دلار است و این همان ویژگی سیاه‌چاله‌بودن است که نور را جذب می‌کند، اما چیزی بیرون نمی‌دهد.
افق طرح جامع تهران مصوب 1386 تأکید می‌کند تهران باید دانش‌بنیان باشد و حتی موقعیت‌های شهری مورد توجه برای این تغییرات را هم مشخص می‌کند که منطقه 22 برای همین منظور پیش‌بینی شده که تبدیل به مرکز نوآوری تهران شود؛ ولی در ادامه کاربری آن را به مسکونی تغییر دادند تا هزینه ساخت پل صدر تأمین شود. این روند کنار‌گذاشتن اهداف طرح جامع از یک سو بود و حتی در برنامه سوم شهرداری هم بخش دانش‌بنیان‌شدن شهر زیر فشار جریان شهرفروشی کنار گذاشته و تبدیل به برنامه‌ای نازل شد که امروز در قالب الکترونیکی‌شدن برخی بخش‌ها اجرا می‌شود. از سوی دیگر، واژه هوشمند را به‌جای شهر دانش‌بنیان گذاشتند؛ کلمه هوشمند معادل کلمه اسمارت است که با مفهوم دانش‌بنیان فرق دارد.
تقلیل الگوی مهم شهر دانش‌بنیان به شهر هوشمند
بعد از غلبه تراکم‌فروشی بر شهر، الگوی توسعه کشور و تهران از دانش‌بنیانی به الکترونیکی و هوشمند‌شدن تقلیل پیدا کرد و شاهد تنزل در دانش توسعه شهری تحت تأثیر فشار بورژوازی مستغلات رانتی و در ادامه گسترش فقر در ابعاد مختلف هستیم. در واقع تهران مثل کل کشور دچار تله توسعه و هم‌زمان تله فقر شده است و عامل تله توسعه، فروش نفت در سطح دولت و درآمد شهرفروشی در سطح شهرداری است. مابازای بیرونی و مشهود اثرات این شرایط را هم به خوبی می‌توان در حوادث آبان 98 دید که مردم به قیمت بنزین و شرایط موجود اعتراض کردند. متأسفانه این شرایط ادامه دارد و مردم در تله‌های فقر دست و پا می‌زنند و امروز شاهدیم که اقشار متوسط شهر در حال کشیده‌شدن در این تله‌ها بوده و این سیاه‌چاله مشغول انهدام طبقات متوسط و فقیر است و هم‌زمان قفل‌شدگی بخش مسکن نیز به این شرایط کمک می‌کند.
از حدود 12 سال قبل، اتفاقی را که در شهر‌فروشی رخ داده است، هشدار داده و اعلام کرده بودیم که با قفل‌شدگی بخش مسکن مواجه هستیم نه رکود! قفل‌شدگی زمانی رخ می‌دهد که متقاضیان بخش مسکن دیگر شغل یا درآمدی نداشته باشند و ما شاهد هستیم که حتی قبل از کرونا نیز بخش مسکن قفل شده بود. در همین شرایط، سیستم بانکی هم که تمام دارایی خود را در بخش مسکن و مستغلات گذاشته است، مجبور بوده برای جلوگیری از ورشکستگی به صورت صوری قیمت‌ها را افزایش چند‌برابری بدهد تا ضرر کمتری کند. توجه داشته باشید که در سال‌های گذشته به‌جز چند نوسان کوچک 20 تا 30‌درصدی در هر سال، تقاضا برای مسکن پایین آمده، اما قیمت‌ها در هر سال حداقل صد درصد افزایش داشته است. این شرایط نشان می‌دهد شهرفروشی در حد نهایت خود قرار گرفته و گریبان کل اقتصاد را می‌فشارد و در یکی، دو سال اخیر آثار تحریم را هم در جامعه چند برابر کرده و برای رفع آن به شکل نظام‌مند اقدامی انجام نمی‌شود.
‌شاهد حاکمیت بورژوازی مستغلات رانتی بر قانون‌گذاری‌ها هستیم
سؤال این است که شهرداری‌ها و شوراها می‌دانند باید چه کنند تا از تله بیرون بیایند؟ و پاسخ این است که می‌دانند، اما راه مناسب را انتخاب نمی‌کنند. نمی‌توان گفت کسانی که تحصیلات عالی دارند و هر سال به خارج کشور می‌روند و نمونه شهرهای دیگر جهان و محیط‌های دانشگاهی را دیده‌اند، ندانند توسعه دانش‌بنیان شهری وظیفه حکومت‌ها و مدیران شهری است و چطور آن را باید اجرا کرد. حکومت‌های شهری کالای عمومی به نام زمین شهری و فضای شهری را در اختیار دارند و به همین دلیل، فضا برای دانش‌بنیان‌شدن شهر را هم در اختیار دارند؛ ولی این وظیفه اصلی را به بهانه اقتصادی‌نبودن کنار می‌گذارند قرار است و حرف آن را می‌زنند که شهر باید درآمد پایدار داشته باشد و به سمت توسعه دانش‌بنیان حرکت کند، اما از یک سو شاهد حاکمیت بورژوازی مستغلات رانتی بر قانون‌گذاری‌ها هستیم و از سوی دیگر به‌جای توجه به اقتصاد شهری، به مسکن شهری توجه دارند.
این گروه‌ها عموما نشان می‌دهند که ممکن است دغدغه درآمد پایدار شهری را داشته باشند، اما برای توسعه دانش‌بنیان شهر کاری نمی‌کنند. در همین شرایط که شهر دانش‌بنیان رشد نیافته، درآمد خانوار و بنگاه‌ها کاهش داشته، اما درآمد سرمایه‌داران، بسازبفروش‌ها و کاسبان تحریم افزایش داشته است. در چنین شرایطی که در واقع خصلت قانون در ایران کاملا نئوفئودالی است و در هر دوره‌ای مدیران به‌جای توسعه اقتصادی شهری، دنبال وضع قوانینی به نفع خودشان هستند و همین تقلیل اندیشه و کج‌فهمی‌ها در بطن یک حوزه سیاسی و مدیریتی، اندیشه‌ها را تقلیل داده است. به عبارتی نه اینکه مدیران نمی‌دانند راه درست کدام است یا نمونه‌های آن را ندیده‌اند، بلکه اندیشه این موضوع از بین رفته است یا انجام آن را به نفع دوره خودشان نمی‌دانند.
خلاقیت باید در محلات آغاز شود، نه در کارگاه‌های علمی و فنی
همان اقدامات محدود در مسیر توسعه دانش‌بنیان نیز اشتباه‌های زیادی داشته است و آن‌قدر به تأسیس شرکت‌های بیشتر و بیشتر دانش‌بنیان اهمیت داده‌اند که جای اقتصاد دانش‌بنیان را گرفته است و در این میان شرکت‌های دانش‌بنیان موجود و قدیمی، مثل مجموعه «ارج»، در حال از‌بین‌رفتن و ورشکستگی هستند. شیوه حمایتی عجیبی هم دارند؛ به این شرکت‌های دانش‌بنیان تازه‌تأسیس وام با چهار درصد بهره می‌دهند، اما به شرکت‌های دانش‌بنیان قدیمی وام 20 درصد با موانع بسیار می‌دهند. در عین حال، این شرکت‌های جدید تازه‌تأسیس در شهرک‌های ویژه فعال می‌شوند تا مورد حمایت باشند، اما بعد که از این شهرک‌ها بیرون آمدند، نمی‌توانند بدون حمایت فعالیت کنند و عموما غیرفعال می‌شوند. این روند متأسفانه همچنان در بخش‌های مختلف ازجمله بخش صنعت ادامه دارد و اگرچه اشکالات آن را دیده‌اند، اما در آمارهای خود دائم اعلام می‌کنند که فلان تعداد شرکت دانش‌بنیان راه‌اندازی شده است.
پس باید گفت هیچ اراده‌ای برای توسعه شهری دانش‌بنیان در دولت، شهرداری و شورا وجود ندارد و طرح‌های ارائه‌شده مفید متوقف هستند. طرح‌های زیادی در تهران، شیراز و شهرهای بزرگ ارائه شد، اما متوقف ماند. در تهران و در آستانه برنامه ششم، طرحی در راستای الزامات و جهت‌گیری‌های لازم برای ایجاد شهر دانش‌بنیان تهیه شد، اما در میانه کار متوقف شد و حتی اجازه تمام‌شدن آن را ندادند. چرا؟ چون اگر تهیه می‌شد، ممکن بود تبدیل به گفتمان غالب در فضای کارشناسی شود و مطالبه ایجاد کند و آنها نتوانند منافعشان را پیش ببرند. توجیه آنها و شهرداری این بود که وظیفه شهرداری توسعه اقتصادی نیست و این خنده‌دار است؛ چون اقتصاد دانش‌بنیان باید داخل شهرها شکل بگیرد، نه در شهرک‌های صنعتی و خلاقیت باید در محلات آغاز شود، نه در کارگاه‌های علمی و فنی! در اینجاست که هر سرای محله باید تبدیل به یک مرکز خلاقیت باشد، نه مرکز زیبایی اندام و مسابقات ورزشی! این تقابلی که با توسعه دانش‌بنیان شهر از سوی بورژوازی مستقلات رانتی صورت می‌گیرد، سیستم قانون‌گذاری و حتی کار و مطالعات پژوهشی را هم تسخیر و متوقف و از اولویت دور کرده است.
ثروت ملی تبدیل به آجر شده که آن هم قابل فروش، صادرات و جذب سرمایه نیست
این سیستم کج‌کارکرد اقتصادی و اجتماعی، شهر را هم کج‌‌اندام کرده و روابطی در آن حاکم است که این کج‌کارکردی را بازتولید می‌کند و آنچه به عنوان تله توسعه گفته می‌شود، همین روند است که به شکل عینی تله فقر را هم در شهر ایجاد می‌کند. تهران درست مثل جسم معلولی شده که نیاز به حمایت و کمک دارد و اگر کمکی نباشد، مجبور است به کارهای پست بپردازد. انواع آسیب‌های اجتماعی و فرهنگی که در این مدت می‌بینیم، نمودهای این شرایط هستند که مردم حتی در طبقه متوسط در تأمین مواد اولیه غذایی زندگی درمانده‌اند، چه برسد که بخواهند وارد بخش مسکن شوند. مسئله این است که اصل و مرکز پخش و توسعه این شرایط، سیاه‌چاله‌بودن شهر تهران است و این هشداری به دولت، شورا و شهرداری است. تمام مازاد اقتصادی، پول و سرمایه‌گذاری به سمت این ساختمان‌های خالی شمال تهران می‌رود و چه بسیار منابع بانکی که در این مسیر تلنبار شده است. به عبارتی، ثروت ملی تبدیل به آجر شده است که آن هم قابل فروش، صادرات و جذب سرمایه نیست.
در عین حال این شرایط بار روانی سنگین روی مردم دارد و چشم‌انداز آینده را برای جوانان تیره‌وتار می‌کند. میزان بی‌کاری در کل کشور 10 تا 15 درصد گزارش شده؛ ولی در نیروی کار تحصیل‌کرده 30 درصد است و تعداد زیادی از این تحصیل‌کردگان برای مهاجرت دست و پا می‌زنند و این همان تله دانش است که در ادامه و بر اثر تله توسعه شکل می‌گیرد. فرار مغزها، خارج‌شدن تنها یک فرد نیست، بلکه بخش مهمی از هزینه‌ها با او خارج می‌شود و تخمین می‌زنند که سالانه حدود 20 تا 30 میلیارد دلار به این شکل از کشور خارج می‌شود. با‌این‌حال، عوارض اصلی و مهم، خروج این افراد و سرمایه از کشور نیست، بلکه تحت تأثیر این شرایط و خروج مغزها، جامعه مغز خود را از دست داده و دیگر نمی‌تواند تعادل را ایجاد کند.
الگوی توسعه شهرمان دوبی بود نه سئول
بسیاری از موضوعات شهرها در تعامل جهانی شکل می‌گیرد، اما در کشور ما همه موضوعات جنبه سیاسی دارد؛ حتی موضوعاتی که نیاز مهم مردم و شهر است. برای نمونه، شهر بدون FATF نمی‌تواند دوام بیاورد؛ شهری که قرار است دانش‌بنیان شود، باید صادرات داشته باشد و در شرایط رقابتی کار کند و بدون FATF نمی‌توان صادرات داشت و در نتیجه شهر می‌میرد. مثل این است که بخواهیم در جام جهانی شرکت کنیم، اما فیفا را قبول نداشته باشیم. تهران اگر می‌خواهد رقابت‌پذیر باشد، باید خلاقیت داشته باشد و اگر بخواهد سهم صادرات خود را از 1.5 میلیارد دلار در سال به 15 میلیارد به شکل حداقلی برساند، باید از شرایط وابستگی به درآمد نفت و فروش شهر خارج شود. هوشمندی شهر از محلات شروع می‌شود، نه با تغییر قیافه سطل‌ زباله‌ها! همه این موارد در دنیا تجربه شده و نیازی به تجربه مجدد ندارد، اما متأسفانه مدیران برای الگو‌گرفتن از میان شهرهای پیشرفته دنیا، دست روی روش توسعه دوبی گذاشته‌اند، نه توسعه سئول یا بارسلون! علت هم این است که در دوبی هم همین ذهنیت بورژوازی مستغلات رانتی حاکم بوده و سال‌هاست دوبی الگوی مدیریت ‌های شهری در ایران شده است.
آنچه در یکی، دو سال اخیر در مدیریت شهری تهران شاهد بوده‌ایم، توقف و ترمزی روی روندهای قبل است و دیگر همچون گذشته با شدت رو به تخریب حرکت نمی‌کند. بااین‌حال مسئله مهم این است که برنامه جایگزینی برای توسعه دانش‌بنیان ندارند و مهم‌تر اینکه با پایان این دوره، در دوره بعد ممکن است دوباره روند شهرسازی قبلی شروع شود و چه‌بسا به خاطر توقف کوتاه این مدت، با شدت بیشتری شرایط قبلی برگردد. اقداماتی که شهردار کنونی و شورای شهر شروع کرده‌اند، در مجموع اهداف ارزشمندی دارد، اما این اهداف کافی نیست و حتما باید برنامه توسعه دانش‌بنیان شهری به جای خود برگردد و در مسیر اصلی خود اجرائی شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.