|

قصه‌ خاندان سادات‌تهرانی و بزرگ‌ترین کارخانه جوراب‌بافی ایران

مرگ تدریجی رؤیای استارلایت

ریحانه یاسینی

«کارخانه را امام دادند. من به میرحسین گفتم، میرحسین هم به احمدآقا نوشتند. امام زیر نامه نوشتند یک چیزی بدهید اداره کند. من هم بعد تحویل دادم. استارلایت یک مجموعه زیان‌ده به‌هم‌ریخته، بدهکار و مرده بود که به من دادند. که به شوخی گفتم امام سر ما کلاه گذاشته است. یک جریان بی‌مصرف را به ما دادند. ما دوسال‌ونیم، سه سال آن را اداره کردیم». این جمله‌ها، متعلق به «هادی غفاری» است که شهریور سال 94 در گفت‌وگو با روزنامه «شرق»، روایت کرده بود.

نام کارخانه استارلایت، با نام این روحانیِ عضو شورای مرکزی مجمع نیروهای خط امام، رئیس مؤسسه الهادی و نماینده سه دوره اول مجلس شورای اسلامی، گره خورده‌ است؛ کارخانه‌ا‌ی با فعالیت جوراب‌بافی که «سیدجلال سادات‌تهرانی» در سال 1337 راه انداخت.
پسرک جوراب‌فروش
در سال 1282، پسری در خاندان سادات‌تهرانی‌ها به دنیا آمد. او فقط سه سال درس خواند و بعد شیفته‌ بازار تهران شد. سیدجلال از 14سالگی در بازار، جوراب و لوازم خرازی می‌فروخت؛ آن‌هم در سال 1296، یعنی زمانی‌ که جوراب‌پوشیدن فقط مخصوص ثروتمندان بود. وقتی 18ساله شد، بینش بازاری خاص خودش را پیدا کرده بود؛ هر سرمایه‌ای که به دست می‌‌‌‌آورد، با آن زمین و ملک می‌خرید.
در سال 1302، یک مغازه در بازار بزازها خرید و در سال1316 هم یک مغازه در بازار بزرگ تهران جلوی مسجد امام به نام خود زد. او با همین دو ملک توانست در سال 1318، از «اتاق تجارت و وزارت مالیه» کارت بازرگانی بگیرد. از همان زمان هم وارد کار واردات شد. از همسایه‌ها تا اروپایی‌ها، انوع نخ پشم، کرک و پارچه، زیپ، بارانی و یا حتی پنکه، شکر و آهن می‌خرید و به ایران می‌آورد.
او در همین دوره زمانی، ازدواج کرده و بچه‌دار هم شده بود. سیدجلال، در جایگاه نسل اول خاندان سادات‌تهرانی، صاحب سه پسر به اسم رکن‌الدین، شمس‌الدین و ضیاءالدین و سه دختر شد.
گرگ خیابان استانبول
سیدجلال، استعداد عجیبی در تشخیص زمین مناسب و ارزیابی قیمت و پیشرفت آن در آینده داشت. او در منطقه‌های مرکزی تهران، با هوش بالایی خرید و فروش می‌کرد و سرمایه روی سرمایه می‌گذاشت. از لاله‌زار تا خیابان استانبول مغازه می‌خرید و در میانه دهه 40 تا سال 56، حتی پاساژهای معروف حافظ و فرشته در خیابان جمهوری و پاساژ بهارستان را هم خرید.
بر اساس اسناد مرکز اسناد انقلاب اسلامی، او تا سال 56 همچنان ملک می‌خرید و می‌فروخت و بیش از 40 ملک و ساختمان تجاری و صنعتی داشت.
سادات‌تهرانی، از اواخر دهه 20 وارد صنعت شد. او آذر سال 1329، شرکت پارس‌تریکو را با مشارکت 50 درصدی سهم محمدعلی نیلی خرید و در سال 1336 هم مدیریت این شرکت را به پسر 19ساله‌اش رکن‌الدین سپرد.
پسری که رضا نیازمند، بنیان‌گذار سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران درباره او می‌گوید: «یکی از وقایع بسیار خوب و جالبی که برای صنعتی‌شدن ایران اتفاق افتاد، این بود که تجار پسران دیپلمه خود را به اروپا و مخصوصا آمریکا اعزام کردند تا علوم مربوط به اقتصاد و صنعت را فرا گیرند و در مراجعت به پدر کمک کنند و در نهایت جانشین او شوند. نمونه بارز آن رکن‌الدین سادات‌تهرانی معاون وزارت اقتصاد بود.»
به این ترتیب، سید جلال، خاندانی برای خودش ساخت که با هم کار کنند، پول روی پول بگذراند و سری میان سرها بلند کنند.
از گذر نوروزخان تا کیلومتر 7 جاده کرج
فریدون شیرین‌کام، در کتاب سرگذشت پنجاه کنشگر اقتصادی ایران می‌نویسد: «تا اواسط دهه سی، اکثر فقرا جوراب نداشتند و ثروتمندان نیز جوراب وصله‌دار می‌پوشیدند. مردی که بعدها به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان جوراب ایران شناخته شد، با خرید دو باب مغازه در گذر نوروزخان و نصب چهار دستگاه ماشین جوراب‌بافی و استخدام چند کارگر شروع کرد».
استارلایت، نام یک برند فرانسوی بود. سیدجلال کارخانه‌اش را در ایران، آهسته‌آهسته بزرگ کرد. در پامنار و لاله‌زار نو کارگاه اجاره کرد، دو ماشین جوراب‌بافی از آلمان وارد کرد. در خیابان سی تیر، زمینی برای انبار خرید و کارش را به قدری توسعه داد که حالا نوبت ساختن یک کارخانه بزرگ بود. او بهمن 1339، زمینی در کیلومتر 7 جاده کرج با مشارکت پسرش رکن‌الدین خرید. سه دانگ زمین را پدر خرید و به نام سه دخترش -اکرم، نزهت و شهناز- زد. سه دانگ دیگر هم برای رکن‌الدین بود.
کسب‌وکار آنها چنان توسعه یافت که در سال 1347، 420 کارمند داشتند، هر سال 350 هزار دوجین جوراب زنانه و مردانه تولید می‌کردند و 20 میلیون تومان هم سرمایه‌شان بود.
در همین دوره زمانی، رکن‌الدین به وزارت اقتصاد راه پیدا کرده بود. او با بورسیه دولتی، از دانشگاه نیویورک مدرک فوق‌لیسانس MBA گرفته بود و در بازگشت به کشور، برای ادای تعهداتش به بورسیه، چهار سال در دبیرخانه اقتصادی وزارت اقتصاد کار کرد. سپس در سال 1342، مدیر کل بازرگانی خارجی وزارت اقتصاد شد. بعد از ادغام وزارت بازرگانی با صنایع و معادن هم تا سال 1347، معاون بازرگانی وزارت اقتصاد بود.
در این زمان، تکنوکرات‌ها وزارت اقتصاد را در دست گرفته بودند و رکن‌الدین سادات‌تهرانی هم نقش مهمی داشت.
ادامه از صفحه 5
رضا نیازمند، سال 1395 درباره او به «شرق» گفته بود: « فرزند یک تاجر موفق ایرانی بود و از طریق کار با پدر تمام زیر و بم‌های بازار را آموخته بود. معاونینی مثل او، سنگینی زیادی به وزارتخانه داده بودند. دکتر سادات‌تهرانی جنبه‌های موضوعا بازاری را بهتر می‌دانست. من جنبه‌های فنی و صنعتی آن را واردتر بودم ولی سکان اصلی در دست عالیخانی بود».
پایان یک خاندان صنعتی در اقتصاد ایران
سادات‌تهرانی‌ها، رؤیای سیدجلال‌الدین را برای داشتن یک خانواده بازاری و صنعتی، واقعی کرده بودند. شمس‌الدین و ضیاءالدین بعد از فارغ‌التحصیلی در آمریکا، به ایران برگشته و در واحدهای صنعتی و تجاری پدر به مدیریت مشغول بودند. رکن‌الدین هم در سال 1347، نشان درجه 2 آبادانی و پیشرفت از دولت دریافت کرد. نوه‌های دختری هم هرکدام بخشی از کسب‌وکارها را اداره می‌کردند. آزاده حریری، یکی از آنهاست که او هم بعد از اتمام تحصیلات عالی در آمریکا، به ایران بازگشت، به‌عنوان تحلیلگر اقتصادی در وزارت بازرگانی استخدام شد و پس از آن به‌عنوان رئیس اجرایی شرکت نساجی استارلایت، فعالیت کرد.
همین فعالیت بچه‌های جلال‌الدین در وزارتخانه‌های پهلوی، املاک متعدد و ثروت خانوادگی، هیچ شکی برای انقلابیون در سال 1357 باقی نمی‌گذاشت که اموال سادات‌تهرانی‌ها باید مصادره شود.
فریدون شیرین‌کام می‌نویسد: «پس از انقلاب، تصرف مؤسسات و منازل شخصی و به روایتی، حتی مقبره خانوادگی آنها در معرض تصرف و تهدید قرار گرفت، به ناچار از کار کناره‌گیری کرد و پس از ملی‌شدن شرکت‌ها از کشور خارج شد».
اینجا اما، خط پایان سرنوشت سیدجلال نبود. هر چه به او گفتند جانت هم در خطر است، قبول نکرد و گفت: «من به غیر از خدا از کسی نمی‌ترسم». پس از چند ماه به کشور بازگشت و تا آخرین روزهای عمر تلاش کرد که اموال خود را پس بگیرد. او نامه‌های بسیاری از روحانیون تهران گرفت که کمک‌های خیریه سادات‌تهرانی به مساجد را تأیید می‌کرد، اما هیچ تأثیری در احکام صادرشده نداشت و او در حسرت بازپس گرفتن اموالش، سال 1372 در 90سالگی در تهران درگذشت.
کارخانه استارلایت هم پس از دست‌به‌دست شدن میان بنیاد مستضعفان و سازمان صنایع ملی،
به دست مؤسسه الهادی افتاد. 40 درصد سهام به‌طور بلاعوض به این مؤسسه داده شد، و 60 درصد آن را هم از سازمان صنایع ملی خریدند. مدیرعامل پخش شرکت، بیش از 20 میلیون تومان در سال 1365 از استارلایت سوءاستفاده و از ایران فرار کرد.
هادی غفاری، رئیس همین مؤسسه الهادی، درباره فرجام بزرگ‌ترین کارخانه جوراب‌بافی ایران، فرجام تولید صنعتی یکی از بزرگ‌ترین خانواده‌های صنعتگر ایران، می‌گوید: «سال 70 کارخانه را پس دادم. بعد از سه، چهار سال این کارخانه ورشکست شد و از بین رفت. الان هیچی از آن باقی نمانده، جز زمینش -بین اتوبان و جاده مخصوص کرج- رفت و تمام شد».

«کارخانه را امام دادند. من به میرحسین گفتم، میرحسین هم به احمدآقا نوشتند. امام زیر نامه نوشتند یک چیزی بدهید اداره کند. من هم بعد تحویل دادم. استارلایت یک مجموعه زیان‌ده به‌هم‌ریخته، بدهکار و مرده بود که به من دادند. که به شوخی گفتم امام سر ما کلاه گذاشته است. یک جریان بی‌مصرف را به ما دادند. ما دوسال‌ونیم، سه سال آن را اداره کردیم». این جمله‌ها، متعلق به «هادی غفاری» است که شهریور سال 94 در گفت‌وگو با روزنامه «شرق»، روایت کرده بود.

نام کارخانه استارلایت، با نام این روحانیِ عضو شورای مرکزی مجمع نیروهای خط امام، رئیس مؤسسه الهادی و نماینده سه دوره اول مجلس شورای اسلامی، گره خورده‌ است؛ کارخانه‌ا‌ی با فعالیت جوراب‌بافی که «سیدجلال سادات‌تهرانی» در سال 1337 راه انداخت.
پسرک جوراب‌فروش
در سال 1282، پسری در خاندان سادات‌تهرانی‌ها به دنیا آمد. او فقط سه سال درس خواند و بعد شیفته‌ بازار تهران شد. سیدجلال از 14سالگی در بازار، جوراب و لوازم خرازی می‌فروخت؛ آن‌هم در سال 1296، یعنی زمانی‌ که جوراب‌پوشیدن فقط مخصوص ثروتمندان بود. وقتی 18ساله شد، بینش بازاری خاص خودش را پیدا کرده بود؛ هر سرمایه‌ای که به دست می‌‌‌‌آورد، با آن زمین و ملک می‌خرید.
در سال 1302، یک مغازه در بازار بزازها خرید و در سال1316 هم یک مغازه در بازار بزرگ تهران جلوی مسجد امام به نام خود زد. او با همین دو ملک توانست در سال 1318، از «اتاق تجارت و وزارت مالیه» کارت بازرگانی بگیرد. از همان زمان هم وارد کار واردات شد. از همسایه‌ها تا اروپایی‌ها، انوع نخ پشم، کرک و پارچه، زیپ، بارانی و یا حتی پنکه، شکر و آهن می‌خرید و به ایران می‌آورد.
او در همین دوره زمانی، ازدواج کرده و بچه‌دار هم شده بود. سیدجلال، در جایگاه نسل اول خاندان سادات‌تهرانی، صاحب سه پسر به اسم رکن‌الدین، شمس‌الدین و ضیاءالدین و سه دختر شد.
گرگ خیابان استانبول
سیدجلال، استعداد عجیبی در تشخیص زمین مناسب و ارزیابی قیمت و پیشرفت آن در آینده داشت. او در منطقه‌های مرکزی تهران، با هوش بالایی خرید و فروش می‌کرد و سرمایه روی سرمایه می‌گذاشت. از لاله‌زار تا خیابان استانبول مغازه می‌خرید و در میانه دهه 40 تا سال 56، حتی پاساژهای معروف حافظ و فرشته در خیابان جمهوری و پاساژ بهارستان را هم خرید.
بر اساس اسناد مرکز اسناد انقلاب اسلامی، او تا سال 56 همچنان ملک می‌خرید و می‌فروخت و بیش از 40 ملک و ساختمان تجاری و صنعتی داشت.
سادات‌تهرانی، از اواخر دهه 20 وارد صنعت شد. او آذر سال 1329، شرکت پارس‌تریکو را با مشارکت 50 درصدی سهم محمدعلی نیلی خرید و در سال 1336 هم مدیریت این شرکت را به پسر 19ساله‌اش رکن‌الدین سپرد.
پسری که رضا نیازمند، بنیان‌گذار سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران درباره او می‌گوید: «یکی از وقایع بسیار خوب و جالبی که برای صنعتی‌شدن ایران اتفاق افتاد، این بود که تجار پسران دیپلمه خود را به اروپا و مخصوصا آمریکا اعزام کردند تا علوم مربوط به اقتصاد و صنعت را فرا گیرند و در مراجعت به پدر کمک کنند و در نهایت جانشین او شوند. نمونه بارز آن رکن‌الدین سادات‌تهرانی معاون وزارت اقتصاد بود.»
به این ترتیب، سید جلال، خاندانی برای خودش ساخت که با هم کار کنند، پول روی پول بگذراند و سری میان سرها بلند کنند.
از گذر نوروزخان تا کیلومتر 7 جاده کرج
فریدون شیرین‌کام، در کتاب سرگذشت پنجاه کنشگر اقتصادی ایران می‌نویسد: «تا اواسط دهه سی، اکثر فقرا جوراب نداشتند و ثروتمندان نیز جوراب وصله‌دار می‌پوشیدند. مردی که بعدها به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان جوراب ایران شناخته شد، با خرید دو باب مغازه در گذر نوروزخان و نصب چهار دستگاه ماشین جوراب‌بافی و استخدام چند کارگر شروع کرد».
استارلایت، نام یک برند فرانسوی بود. سیدجلال کارخانه‌اش را در ایران، آهسته‌آهسته بزرگ کرد. در پامنار و لاله‌زار نو کارگاه اجاره کرد، دو ماشین جوراب‌بافی از آلمان وارد کرد. در خیابان سی تیر، زمینی برای انبار خرید و کارش را به قدری توسعه داد که حالا نوبت ساختن یک کارخانه بزرگ بود. او بهمن 1339، زمینی در کیلومتر 7 جاده کرج با مشارکت پسرش رکن‌الدین خرید. سه دانگ زمین را پدر خرید و به نام سه دخترش -اکرم، نزهت و شهناز- زد. سه دانگ دیگر هم برای رکن‌الدین بود.
کسب‌وکار آنها چنان توسعه یافت که در سال 1347، 420 کارمند داشتند، هر سال 350 هزار دوجین جوراب زنانه و مردانه تولید می‌کردند و 20 میلیون تومان هم سرمایه‌شان بود.
در همین دوره زمانی، رکن‌الدین به وزارت اقتصاد راه پیدا کرده بود. او با بورسیه دولتی، از دانشگاه نیویورک مدرک فوق‌لیسانس MBA گرفته بود و در بازگشت به کشور، برای ادای تعهداتش به بورسیه، چهار سال در دبیرخانه اقتصادی وزارت اقتصاد کار کرد. سپس در سال 1342، مدیر کل بازرگانی خارجی وزارت اقتصاد شد. بعد از ادغام وزارت بازرگانی با صنایع و معادن هم تا سال 1347، معاون بازرگانی وزارت اقتصاد بود.
در این زمان، تکنوکرات‌ها وزارت اقتصاد را در دست گرفته بودند و رکن‌الدین سادات‌تهرانی هم نقش مهمی داشت.
ادامه از صفحه 5
رضا نیازمند، سال 1395 درباره او به «شرق» گفته بود: « فرزند یک تاجر موفق ایرانی بود و از طریق کار با پدر تمام زیر و بم‌های بازار را آموخته بود. معاونینی مثل او، سنگینی زیادی به وزارتخانه داده بودند. دکتر سادات‌تهرانی جنبه‌های موضوعا بازاری را بهتر می‌دانست. من جنبه‌های فنی و صنعتی آن را واردتر بودم ولی سکان اصلی در دست عالیخانی بود».
پایان یک خاندان صنعتی در اقتصاد ایران
سادات‌تهرانی‌ها، رؤیای سیدجلال‌الدین را برای داشتن یک خانواده بازاری و صنعتی، واقعی کرده بودند. شمس‌الدین و ضیاءالدین بعد از فارغ‌التحصیلی در آمریکا، به ایران برگشته و در واحدهای صنعتی و تجاری پدر به مدیریت مشغول بودند. رکن‌الدین هم در سال 1347، نشان درجه 2 آبادانی و پیشرفت از دولت دریافت کرد. نوه‌های دختری هم هرکدام بخشی از کسب‌وکارها را اداره می‌کردند. آزاده حریری، یکی از آنهاست که او هم بعد از اتمام تحصیلات عالی در آمریکا، به ایران بازگشت، به‌عنوان تحلیلگر اقتصادی در وزارت بازرگانی استخدام شد و پس از آن به‌عنوان رئیس اجرایی شرکت نساجی استارلایت، فعالیت کرد.
همین فعالیت بچه‌های جلال‌الدین در وزارتخانه‌های پهلوی، املاک متعدد و ثروت خانوادگی، هیچ شکی برای انقلابیون در سال 1357 باقی نمی‌گذاشت که اموال سادات‌تهرانی‌ها باید مصادره شود.
فریدون شیرین‌کام می‌نویسد: «پس از انقلاب، تصرف مؤسسات و منازل شخصی و به روایتی، حتی مقبره خانوادگی آنها در معرض تصرف و تهدید قرار گرفت، به ناچار از کار کناره‌گیری کرد و پس از ملی‌شدن شرکت‌ها از کشور خارج شد».
اینجا اما، خط پایان سرنوشت سیدجلال نبود. هر چه به او گفتند جانت هم در خطر است، قبول نکرد و گفت: «من به غیر از خدا از کسی نمی‌ترسم». پس از چند ماه به کشور بازگشت و تا آخرین روزهای عمر تلاش کرد که اموال خود را پس بگیرد. او نامه‌های بسیاری از روحانیون تهران گرفت که کمک‌های خیریه سادات‌تهرانی به مساجد را تأیید می‌کرد، اما هیچ تأثیری در احکام صادرشده نداشت و او در حسرت بازپس گرفتن اموالش، سال 1372 در 90سالگی در تهران درگذشت.
کارخانه استارلایت هم پس از دست‌به‌دست شدن میان بنیاد مستضعفان و سازمان صنایع ملی،
به دست مؤسسه الهادی افتاد. 40 درصد سهام به‌طور بلاعوض به این مؤسسه داده شد، و 60 درصد آن را هم از سازمان صنایع ملی خریدند. مدیرعامل پخش شرکت، بیش از 20 میلیون تومان در سال 1365 از استارلایت سوءاستفاده و از ایران فرار کرد.
هادی غفاری، رئیس همین مؤسسه الهادی، درباره فرجام بزرگ‌ترین کارخانه جوراب‌بافی ایران، فرجام تولید صنعتی یکی از بزرگ‌ترین خانواده‌های صنعتگر ایران، می‌گوید: «سال 70 کارخانه را پس دادم. بعد از سه، چهار سال این کارخانه ورشکست شد و از بین رفت. الان هیچی از آن باقی نمانده، جز زمینش -بین اتوبان و جاده مخصوص کرج- رفت و تمام شد».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.