|

درباره ۶ خرداد؛ ۷۹اُمین سالروز انتشار روزنامه کیهان

روزنامه‌نگاران دوره‌دیده، خونی تازه در رگ‌های کیهان

رضا قوی‌فکر

«...عزیزان من! قرار است شما تا سال‌های دیگر روزنامه‌نگار شوید. پس در همین‌ اولین‌ روز کلاس بدانید که دست‌افزارتان که قلمی کوچک است، شمشیری جان‌شکار نشود. ترانه‌ای بخوانید که انسان در آن عطرآگین‌تر از اقاقیا و تیزتر از کارد آشپزخانه‌تان‌ باشد. از تجربه نهراسید. ترسوها به شما گویند که سنگ خارا را نمی‌توان شکست. پس تجربه کنید ...».
این حرف‌ها که پس از حدود ۵۰ سال هنوز در گوشم زنگ‌ می‌زند‌، حرف‌های صمیمانه استاد بی‌بدیلم‌ دکتر صدرالدین‌ الهی در نخستین روز کلاس روزنامه‌نگاری بود. استاد، همان روز برایمان‌ گفت که اگر عاشق روزنامه‌نگاری هستید، بمانید وگرنه وقتتان‌ را تلف نکنید و زودتر بروید!
سال دوم‌ رشته روزنامه‌نگاری هم‌زمان با تحصیل در دانشکده علوم ارتباطات اجتماعی، استاد مرا به سردبیر وقت کیهان‌ معرفی کرد. براساس دوراندیشی و هوشمندی دکتر مصباح‌زاده، بنیان‌گذار مؤسسه کیهان و‌ دانشکده علوم‌ ارتباطات اجتماعی، دانشجویان رشته روزنامه‌نگاری باید ۱۴۴ واحد درسی شامل هر دانشی که یک‌ روزنامه‌نگار به کارش می‌آید را بگذرانند. دکتر مصباح‌زاده به‌خوبی می‌دانست که موفقیت روزنامه کیهان تنها با داشتن پیشرفته‌ترین‌ ماشین‌آلات چاپ و‌ حروفچینی و توزیع میسر نمی‌شود و مهم‌ترین‌ مسئله در مسیر ارتقاء مطبوعات به‌ویژه روزنامه کیهان، نیروی انسانی حرفه‌ای و‌ ماهر است که قادر باشد کیفیت در سطح بالای روزنامه‌نگاری را در ایران حفظ کند.
دکتر مصباح‌زاده غیر از آنکه برای تربیت روزنامه‌نگاران حرفه‌ای، دانشکده علوم ارتباطات اجتماعی را تأسیس کرد، گروهی از همکاران مطبوعاتی خود را برای تکمیل تحصیلات عالی روزنامه‌نگاری به اروپا و آمریکا فرستاد و در بازگشت آنها بود که اندیشه و آرزوی چندین‌ساله‌اش را برای تأسیس دانشکده‌ای که در آن‌ روزنامه‌نگار حرفه‌ای تربیت شود، به اجرا درآورد. درنتیجه حضور جوانان تحصیل‌کرده روزنامه‌نگاری دانشکده علوم ارتباطات اجتماعی در تحریریه روزنامه کیهان برای کسب تجربه و کار عملی سبب شد که این گروه با ایجاد خلاقیت و‌ نوآوری، هم‌ در روزنامه کیهان تحول ایجاد کنند ‌و هم باعث شوند که دو روزنامه دیگر کشور نیز با درک ضرورت حضور نیروهای متخصص و کاربلد به جذب فارغ‌التحصیلان رشته روزنامه‌نگاری روی آورند و تحریریه‌های خود را به دست خلاق تحصیل‌کردگان روزنامه‌نگاری بسپرند. این رخداد مهم باعث شد که مطبوعات کشور رشد کند و بالنده شود. نادیده نگیریم که روزنامه کیهان درحالی‌که محل کار و فعالیت مجموعه‌ای از صاجبان اندیشه‌های متنوع و در عین‌ حال متضاد سیاسی بود، اما روزنامه‌ای حرفه‌ای هم بود که انسجام درونی آن‌ اجازه نمی‌داد به دیدگاه خاصی منتسب شود. بی‌تردید عامل اصلی این انسجام و پایداریِ شگفت‌انگیز روزنامه کیهان در مدت ۳۷ سال انتشار بی‌وقفه (از دهه ۲۰ تاسال ۱۳۵۷) نشان از مدیریت صحیح، دلسوزانه داشت و وا‌م‌دار مردی بود که سنگ بنای این‌ مؤسسه بزرگ‌ مطبوعاتی را بنا‌ نهاد. دکتر مصباح‌زاده مدیر عاشق، روزنامه‌نگاری کارآفرین و دریادل، مسئولی دست‌ودلباز که هیچ تلاش و فداکاریِ روزنامه‌نگارانش را بی‌پاسخ نمی‌گذاشت. او‌ در زمانی که هنوز واژه کارآفرینی ساخته نشده بود، در ذات‌ خود کارآفرینی بی‌بدیل بود. مدیری که تا آخرین‌ نفس به کیهان‌ و‌ کیهانیان عشق ورزید. روی سنگ‌ مزار دکتر مصباح‌زاده نوشته‌اند: پدر مطبوعات نوبن ایران. چراکه او همواره در اندیشه ارتقاء آینده و‌ پیشرفت مطبوعات به‌ویژه روزنامه کیهان بود. دکتر در عین‌حال که جهان‌بینی گسترده‌ای داشت، بزرگ‌اندیش هم بود. او معتقد بود: ز آب خُرد، ماهی خُرد خیزد! با همین استدلال بود که تا آخرین روز اقامت در ایران در پی تأسیس دانشگاهی بود که نیازهای مطبوعاتی جامعۀ متحول و در مسیر گسترش ایران را پاسخ‌گو باشد. هرگز یادم‌ نخواهد رفت برای آنکه روزنامه‌نگاران‌ فارغ‌التحصیل دانشکده به‌روز باشند و در جریان آخرین تصمیمات کشور قرار گیرند، به ابتکار ایشان در سالن ۱۰۰ دانشکده، درس مسائل روز تدریس شد ‌که به نظرم این درس در زمره مهم‌ترین و مفیدترین دروس رشته روزنامه‌نگاری بود. برای این‌ منظور، هر بار از شخصیت‌های مهم و مؤثر کشور دعوت‌ می‌شد تا برای دانشجویان سخن گویند. نخست‌وزیر وقت هم یکی از دعوت‌شدگان‌ بود. اما آنچه از این همه تلاش به دست آمد، تأثیری بود که دانش‌آموختگان این دانشکده بر روزنامه‌ها به‌ویژه کیهان گذاشتند. گرچه دوام‌ و قوام‌ در تحریریه‌ای که روزنامه‌نگارانش به اندازه عمر من در آن سال‌ها سابقه کار داشتند و ما را که تازه از دانشکده به تحریریه آمده بودیم بر نمی‌تابیدند، کار سخت و دشواری می‌نمود، اما یاران سختکوش هم‌دانشکده‌ای من هر یک با ترفند خاص و گاه تیزهوشی و ابتکار عمل بالاخره موفق شدند قابلیت‌های خود را در تحریریه کیهان دوران طلایی به منصه بروز و‌ ظهور رسانند. تا بدانجا که در مدتی کوتاه بی‌تعارف، خونی تازه در رگ‌های کیهان دوست‌داشتنی ما جریان پیدا کرد. بنیان‌گذار توانمند و تیزهوش کیهان با آنکه می‌دانست نیروهای حرفه‌ای مؤثر در روزنامه کیهان جمعی متضاد از اندیشه‌های گوناگون هستند، اما با وجود خصوصیات‌ اخلاقی ویژه‌اش، روزنامه کیهان به دو دلیل مهم در آخرین روزهای انتشار پیش از انقلاب به اوج قدرت خود رسید و تیراژی میلیونی پیدا کرد. اولین دلیل، روحیه مداراگونه و ذات نیکوکارانه دکتر بود که سبب می‌شد روزنامه‌نگاران کاربلد و در عین حال تأثیرگذار، منشِ حرفه‌ای خود را حفظ کنند. دومین دلیل، اندیشه والای دکتر مصباح‌زاده و آینده‌نگری او برای حفظ مرام حرفه‌ای روزنامه‌نگاران و سالم‌سازی فضای روزنامه‌نگاری کشور بود. از دیده دور نداریم که تیراژ کیهان وقتی کارش را آغاز کرد کمتر از روزنامه رقیبش اطلاعات بود، اما بی‌هیچ مداهنه، حضور دانشجویان و فارغ‌التحصیلان روزنامه‌نگاری آن‌چنان مؤثر بود که بعد از سه دهه، تیراژش به چند برابر روزنامه رقیب رسید. و کلام آخر آنکه حضور مؤثر سردبیر وقت کیهان در سال‌های پایانی دهه ۵۰ به شادابی روزنامه کیهان می‌افزود. نوشته‌ام را با ذکر خاطره‌ای به پایان‌ می‌برم‌ که معلوم شود مخاطبین روزنامه‌ها از جمله کیهان آن‌سال‌ها تا چه میزان در صفحات روزنامه‌ها جای داشتند و خود را در آن روزنامه می‌دیدند. سال ۱۳۵۶سؤالات امتحانات نهایی سال ششم متوسطه توسط گروهی به سرقت رفت. اداره آگاهی تهران سارقین را دستگیر کرد و من به‌عنوان خبرنگار حوادث، لحظاتی پس از دستگیری در اتاق تیمسار فرزانه، رئیس اداره آگاهی بودم. رئیس باند سرقت که فرزند سرایدار مدرسه‌ای بود که سؤالات در آنجا نگهداری می‌شد، با دستبند روبه‌رویم بود تا به‌طور اختصاصی به پرسش‌های خبرنگار کیهان پاسخ دهد. مصاحبه تمام‌ شد و من مثل برق خود را به کیهان رساندم. خبر را نوشتم و چون روزنامه در حال چاپ بود، خبر را با عکس‌هایش مستقیم به سردبیر تحویل دادم. امیر طاهری از لحظه‌ای که من سوژه خبر را گزارش کرده بودم، دستور توقف انتشار روزنامه را داده بود. به همین دلیل او خبر را می‌خواند و من صفحه به صفحه خبر را با دستگاه مخصوص (شوتر) به چاپخانه می‌فرستادم. وقت اندک بود. کار که تمام‌ شد، تیتر را هم امیر طاهری زد. وقتی نوبت نوشتن زیرنویس عکس رئیس باند سرقت سؤالات شد، سردبیر خواست در مقابل خبر اختصاصی که برای روزنامه آورده بودم‌ و تیتر اصلی روزنامه شده بود، تشویقم کند. از من خواست عنوانی برای رئیس باند بگویم. من بی‌معطلی واژه گانگستر آموزشی را برایش انتخاب کردم. امیر طاهری با نگاهی متعجب گفت چه بی‌معنی! من که ناراحت شده بودم، رفتم‌ و پشت میز کارم نشستم. ساعت ۲ بعدازظهر روز ۱۰ خرداد ۲۵۳۶ روزنامه از چاپ درآمد. اولین نسخه را برداشتم. زیر عکس رئیس باند نوشته شده بود: گانگستر آموزشی.

«...عزیزان من! قرار است شما تا سال‌های دیگر روزنامه‌نگار شوید. پس در همین‌ اولین‌ روز کلاس بدانید که دست‌افزارتان که قلمی کوچک است، شمشیری جان‌شکار نشود. ترانه‌ای بخوانید که انسان در آن عطرآگین‌تر از اقاقیا و تیزتر از کارد آشپزخانه‌تان‌ باشد. از تجربه نهراسید. ترسوها به شما گویند که سنگ خارا را نمی‌توان شکست. پس تجربه کنید ...».
این حرف‌ها که پس از حدود ۵۰ سال هنوز در گوشم زنگ‌ می‌زند‌، حرف‌های صمیمانه استاد بی‌بدیلم‌ دکتر صدرالدین‌ الهی در نخستین روز کلاس روزنامه‌نگاری بود. استاد، همان روز برایمان‌ گفت که اگر عاشق روزنامه‌نگاری هستید، بمانید وگرنه وقتتان‌ را تلف نکنید و زودتر بروید!
سال دوم‌ رشته روزنامه‌نگاری هم‌زمان با تحصیل در دانشکده علوم ارتباطات اجتماعی، استاد مرا به سردبیر وقت کیهان‌ معرفی کرد. براساس دوراندیشی و هوشمندی دکتر مصباح‌زاده، بنیان‌گذار مؤسسه کیهان و‌ دانشکده علوم‌ ارتباطات اجتماعی، دانشجویان رشته روزنامه‌نگاری باید ۱۴۴ واحد درسی شامل هر دانشی که یک‌ روزنامه‌نگار به کارش می‌آید را بگذرانند. دکتر مصباح‌زاده به‌خوبی می‌دانست که موفقیت روزنامه کیهان تنها با داشتن پیشرفته‌ترین‌ ماشین‌آلات چاپ و‌ حروفچینی و توزیع میسر نمی‌شود و مهم‌ترین‌ مسئله در مسیر ارتقاء مطبوعات به‌ویژه روزنامه کیهان، نیروی انسانی حرفه‌ای و‌ ماهر است که قادر باشد کیفیت در سطح بالای روزنامه‌نگاری را در ایران حفظ کند.
دکتر مصباح‌زاده غیر از آنکه برای تربیت روزنامه‌نگاران حرفه‌ای، دانشکده علوم ارتباطات اجتماعی را تأسیس کرد، گروهی از همکاران مطبوعاتی خود را برای تکمیل تحصیلات عالی روزنامه‌نگاری به اروپا و آمریکا فرستاد و در بازگشت آنها بود که اندیشه و آرزوی چندین‌ساله‌اش را برای تأسیس دانشکده‌ای که در آن‌ روزنامه‌نگار حرفه‌ای تربیت شود، به اجرا درآورد. درنتیجه حضور جوانان تحصیل‌کرده روزنامه‌نگاری دانشکده علوم ارتباطات اجتماعی در تحریریه روزنامه کیهان برای کسب تجربه و کار عملی سبب شد که این گروه با ایجاد خلاقیت و‌ نوآوری، هم‌ در روزنامه کیهان تحول ایجاد کنند ‌و هم باعث شوند که دو روزنامه دیگر کشور نیز با درک ضرورت حضور نیروهای متخصص و کاربلد به جذب فارغ‌التحصیلان رشته روزنامه‌نگاری روی آورند و تحریریه‌های خود را به دست خلاق تحصیل‌کردگان روزنامه‌نگاری بسپرند. این رخداد مهم باعث شد که مطبوعات کشور رشد کند و بالنده شود. نادیده نگیریم که روزنامه کیهان درحالی‌که محل کار و فعالیت مجموعه‌ای از صاجبان اندیشه‌های متنوع و در عین‌ حال متضاد سیاسی بود، اما روزنامه‌ای حرفه‌ای هم بود که انسجام درونی آن‌ اجازه نمی‌داد به دیدگاه خاصی منتسب شود. بی‌تردید عامل اصلی این انسجام و پایداریِ شگفت‌انگیز روزنامه کیهان در مدت ۳۷ سال انتشار بی‌وقفه (از دهه ۲۰ تاسال ۱۳۵۷) نشان از مدیریت صحیح، دلسوزانه داشت و وا‌م‌دار مردی بود که سنگ بنای این‌ مؤسسه بزرگ‌ مطبوعاتی را بنا‌ نهاد. دکتر مصباح‌زاده مدیر عاشق، روزنامه‌نگاری کارآفرین و دریادل، مسئولی دست‌ودلباز که هیچ تلاش و فداکاریِ روزنامه‌نگارانش را بی‌پاسخ نمی‌گذاشت. او‌ در زمانی که هنوز واژه کارآفرینی ساخته نشده بود، در ذات‌ خود کارآفرینی بی‌بدیل بود. مدیری که تا آخرین‌ نفس به کیهان‌ و‌ کیهانیان عشق ورزید. روی سنگ‌ مزار دکتر مصباح‌زاده نوشته‌اند: پدر مطبوعات نوبن ایران. چراکه او همواره در اندیشه ارتقاء آینده و‌ پیشرفت مطبوعات به‌ویژه روزنامه کیهان بود. دکتر در عین‌حال که جهان‌بینی گسترده‌ای داشت، بزرگ‌اندیش هم بود. او معتقد بود: ز آب خُرد، ماهی خُرد خیزد! با همین استدلال بود که تا آخرین روز اقامت در ایران در پی تأسیس دانشگاهی بود که نیازهای مطبوعاتی جامعۀ متحول و در مسیر گسترش ایران را پاسخ‌گو باشد. هرگز یادم‌ نخواهد رفت برای آنکه روزنامه‌نگاران‌ فارغ‌التحصیل دانشکده به‌روز باشند و در جریان آخرین تصمیمات کشور قرار گیرند، به ابتکار ایشان در سالن ۱۰۰ دانشکده، درس مسائل روز تدریس شد ‌که به نظرم این درس در زمره مهم‌ترین و مفیدترین دروس رشته روزنامه‌نگاری بود. برای این‌ منظور، هر بار از شخصیت‌های مهم و مؤثر کشور دعوت‌ می‌شد تا برای دانشجویان سخن گویند. نخست‌وزیر وقت هم یکی از دعوت‌شدگان‌ بود. اما آنچه از این همه تلاش به دست آمد، تأثیری بود که دانش‌آموختگان این دانشکده بر روزنامه‌ها به‌ویژه کیهان گذاشتند. گرچه دوام‌ و قوام‌ در تحریریه‌ای که روزنامه‌نگارانش به اندازه عمر من در آن سال‌ها سابقه کار داشتند و ما را که تازه از دانشکده به تحریریه آمده بودیم بر نمی‌تابیدند، کار سخت و دشواری می‌نمود، اما یاران سختکوش هم‌دانشکده‌ای من هر یک با ترفند خاص و گاه تیزهوشی و ابتکار عمل بالاخره موفق شدند قابلیت‌های خود را در تحریریه کیهان دوران طلایی به منصه بروز و‌ ظهور رسانند. تا بدانجا که در مدتی کوتاه بی‌تعارف، خونی تازه در رگ‌های کیهان دوست‌داشتنی ما جریان پیدا کرد. بنیان‌گذار توانمند و تیزهوش کیهان با آنکه می‌دانست نیروهای حرفه‌ای مؤثر در روزنامه کیهان جمعی متضاد از اندیشه‌های گوناگون هستند، اما با وجود خصوصیات‌ اخلاقی ویژه‌اش، روزنامه کیهان به دو دلیل مهم در آخرین روزهای انتشار پیش از انقلاب به اوج قدرت خود رسید و تیراژی میلیونی پیدا کرد. اولین دلیل، روحیه مداراگونه و ذات نیکوکارانه دکتر بود که سبب می‌شد روزنامه‌نگاران کاربلد و در عین حال تأثیرگذار، منشِ حرفه‌ای خود را حفظ کنند. دومین دلیل، اندیشه والای دکتر مصباح‌زاده و آینده‌نگری او برای حفظ مرام حرفه‌ای روزنامه‌نگاران و سالم‌سازی فضای روزنامه‌نگاری کشور بود. از دیده دور نداریم که تیراژ کیهان وقتی کارش را آغاز کرد کمتر از روزنامه رقیبش اطلاعات بود، اما بی‌هیچ مداهنه، حضور دانشجویان و فارغ‌التحصیلان روزنامه‌نگاری آن‌چنان مؤثر بود که بعد از سه دهه، تیراژش به چند برابر روزنامه رقیب رسید. و کلام آخر آنکه حضور مؤثر سردبیر وقت کیهان در سال‌های پایانی دهه ۵۰ به شادابی روزنامه کیهان می‌افزود. نوشته‌ام را با ذکر خاطره‌ای به پایان‌ می‌برم‌ که معلوم شود مخاطبین روزنامه‌ها از جمله کیهان آن‌سال‌ها تا چه میزان در صفحات روزنامه‌ها جای داشتند و خود را در آن روزنامه می‌دیدند. سال ۱۳۵۶سؤالات امتحانات نهایی سال ششم متوسطه توسط گروهی به سرقت رفت. اداره آگاهی تهران سارقین را دستگیر کرد و من به‌عنوان خبرنگار حوادث، لحظاتی پس از دستگیری در اتاق تیمسار فرزانه، رئیس اداره آگاهی بودم. رئیس باند سرقت که فرزند سرایدار مدرسه‌ای بود که سؤالات در آنجا نگهداری می‌شد، با دستبند روبه‌رویم بود تا به‌طور اختصاصی به پرسش‌های خبرنگار کیهان پاسخ دهد. مصاحبه تمام‌ شد و من مثل برق خود را به کیهان رساندم. خبر را نوشتم و چون روزنامه در حال چاپ بود، خبر را با عکس‌هایش مستقیم به سردبیر تحویل دادم. امیر طاهری از لحظه‌ای که من سوژه خبر را گزارش کرده بودم، دستور توقف انتشار روزنامه را داده بود. به همین دلیل او خبر را می‌خواند و من صفحه به صفحه خبر را با دستگاه مخصوص (شوتر) به چاپخانه می‌فرستادم. وقت اندک بود. کار که تمام‌ شد، تیتر را هم امیر طاهری زد. وقتی نوبت نوشتن زیرنویس عکس رئیس باند سرقت سؤالات شد، سردبیر خواست در مقابل خبر اختصاصی که برای روزنامه آورده بودم‌ و تیتر اصلی روزنامه شده بود، تشویقم کند. از من خواست عنوانی برای رئیس باند بگویم. من بی‌معطلی واژه گانگستر آموزشی را برایش انتخاب کردم. امیر طاهری با نگاهی متعجب گفت چه بی‌معنی! من که ناراحت شده بودم، رفتم‌ و پشت میز کارم نشستم. ساعت ۲ بعدازظهر روز ۱۰ خرداد ۲۵۳۶ روزنامه از چاپ درآمد. اولین نسخه را برداشتم. زیر عکس رئیس باند نوشته شده بود: گانگستر آموزشی.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.