غیاب عرصه عمومی
داوود پنهانی
لحظهای در شهر وجود دارد که نمایش زندگی با ضرباهنگ تند و سریع خود همراه با طلوع خورشید آغاز میشود. این نمایش، جدال آغازین بدنها و شهر است. مردم چون سیلی خروشان از کوچهها و محلات به سمت محل کار حرکت میکنند تا زندگی در همین حرکت شتابان آغاز شود. سر چهارراهها، پشت چراغ قرمزها، در ایستگاههای تاکسی و اتوبوس و مترو، توی ترافیک بزرگراهها، روی پلهای عابر پیاده و هر جای دیگر، شهر به گامهای تند مردمی خیره میشود که روز خود را آغاز کردهاند و در این روز تازه، حرکت را به مجموعه رفتارهای خود افزودهاند. جدال تنها و شهر در این نواخت تند و سریع گامها آغاز میشود و تا ساعتی دیگر از روز به اوج میرسد. انگار انسانها در خیابان متولد شدهاند و قرار است در همین خیابان به زندگی خود ادامه دهند. من همیشه از دیدن این سیل بیامان حیرت میکنم.
شتاب گامها بخشی از ذات زندگی شهری است. جایی که قرار است حرکت کنی و در این حرکت، ثانیهها و دقایق و ساعات آینده خود را بسازی. این همان چیزی است که میتوان توصیف دقیق آن را در این جملات «هنری میلر» در کتاب «بهار سیاه» مشاهده کرد: «در خیابان متولدشدن یعنی که در تمام عمر سرگردان و آزاد هستی. یعنی تصادف و حادثه، ماجرا، حرکت. معنیاش فراتر از همه ماجراها و هیجانات است. یک هارمونی از واقعیتهای بیربط که به سرگردانیات قاطعیتی ماورای طبیعی میدهد. در خیابان است که میفهمی ذات و جوهر انسان چیست، در غیر این صورت، معنای آن جوهر و ذات چیزی جز ساخته و پرداخته ذهن تو نیست. آنچه در خیابان نباشد غیر واقعی است، مشتقشده از چیزی است، که یعنی ادبیات. آنچه ماجراجویی نامیده میشود هرگز قابل مقایسه با حوادث خیابانی نیست. مهم نیست که به قطب جنوب یا شمال پرواز کنی، مهم نیست که چندین شهر را به هم بچسبانی، مهم نیست که همچون کورتز دیوانهوار رودخانه را درنوردی. مهم نیست که وضعیت چقدر غیر قابل تحمل باشد، همیشه راه خروج هست».
این سویه از زندگی شهری، با وجود عناصر رهاییبخش و مدرنی که در درون آن وجود دارد، با وجود به تصویرکشیدن و توصیف وجوهی از کمالگرایی مدرنیسم در خیابان، در غایت خود گرفتار نقاط ضعفی میشود که قرار بوده نقطه قوتش باشد. یعنی آنجا که خیابان بهعنوان نشانه رشد و حرکت و تبلور مدرنیته معرفی میشود. اندوه و غمِ ناشی از تأثیر ویرانگر آن نادیده گرفته میشود. اینجاست که آن شتاب اولیه برای رسیدن به محل کار، به جای آن تصویر درخشان متولدشدن در خیابان، به شکلی از زیست ماشینی بدون هیچ حس انسانی تبدیل میشود که قرار است در همین حد فاصل، توی ترافیک زندگی شهری ما را اسیر خود کند. درنتیجه خیابان بهعنوان نمادینترین وجه عرصه عمومی در شهر، به جای تبدیلشدن به جایی برای بروز استعدادها و در نتیجه جایی برای رشد انسانی، به جایی برای تکرار، به جایی برای گرفتاری، به مانعی برای رسیدن به پیشرفت تبدیل میشود. چراکه بخشی از عمر ما به خاطر حضور اجباری در این عرصه از بین میرود.
آن حس نشاطی که زمانی برای رسیدن به محل کار با صبح شهر و زیباییهای ناشی از دیدن آن ایجاد میشد، در کلاف درهمتنیده خیابانهای پرترافیک امروز از بین رفته و جایگزینی برای آن وجود ندارد. درنتیجه ما، برای رسیدن به خیابان لحظهشماری نمیکنیم. ما از خانه خارج میشویم و از لحظه خروج برای بازگشت از خیابان لحظهشماری میکنیم. خیابانهایی که قرار بوده در غایت خود به جایی برای به تصویرکشیدن عرصه عمومی حیات شهری تبدیل شوند، به نمادینترین شکل ممکن در گرداب ترافیک، به جایی در تضاد با عرصه عمومی تبدیل شدهاند.
لحظهای در شهر وجود دارد که نمایش زندگی با ضرباهنگ تند و سریع خود همراه با طلوع خورشید آغاز میشود. این نمایش، جدال آغازین بدنها و شهر است. مردم چون سیلی خروشان از کوچهها و محلات به سمت محل کار حرکت میکنند تا زندگی در همین حرکت شتابان آغاز شود. سر چهارراهها، پشت چراغ قرمزها، در ایستگاههای تاکسی و اتوبوس و مترو، توی ترافیک بزرگراهها، روی پلهای عابر پیاده و هر جای دیگر، شهر به گامهای تند مردمی خیره میشود که روز خود را آغاز کردهاند و در این روز تازه، حرکت را به مجموعه رفتارهای خود افزودهاند. جدال تنها و شهر در این نواخت تند و سریع گامها آغاز میشود و تا ساعتی دیگر از روز به اوج میرسد. انگار انسانها در خیابان متولد شدهاند و قرار است در همین خیابان به زندگی خود ادامه دهند. من همیشه از دیدن این سیل بیامان حیرت میکنم.
شتاب گامها بخشی از ذات زندگی شهری است. جایی که قرار است حرکت کنی و در این حرکت، ثانیهها و دقایق و ساعات آینده خود را بسازی. این همان چیزی است که میتوان توصیف دقیق آن را در این جملات «هنری میلر» در کتاب «بهار سیاه» مشاهده کرد: «در خیابان متولدشدن یعنی که در تمام عمر سرگردان و آزاد هستی. یعنی تصادف و حادثه، ماجرا، حرکت. معنیاش فراتر از همه ماجراها و هیجانات است. یک هارمونی از واقعیتهای بیربط که به سرگردانیات قاطعیتی ماورای طبیعی میدهد. در خیابان است که میفهمی ذات و جوهر انسان چیست، در غیر این صورت، معنای آن جوهر و ذات چیزی جز ساخته و پرداخته ذهن تو نیست. آنچه در خیابان نباشد غیر واقعی است، مشتقشده از چیزی است، که یعنی ادبیات. آنچه ماجراجویی نامیده میشود هرگز قابل مقایسه با حوادث خیابانی نیست. مهم نیست که به قطب جنوب یا شمال پرواز کنی، مهم نیست که چندین شهر را به هم بچسبانی، مهم نیست که همچون کورتز دیوانهوار رودخانه را درنوردی. مهم نیست که وضعیت چقدر غیر قابل تحمل باشد، همیشه راه خروج هست».
این سویه از زندگی شهری، با وجود عناصر رهاییبخش و مدرنی که در درون آن وجود دارد، با وجود به تصویرکشیدن و توصیف وجوهی از کمالگرایی مدرنیسم در خیابان، در غایت خود گرفتار نقاط ضعفی میشود که قرار بوده نقطه قوتش باشد. یعنی آنجا که خیابان بهعنوان نشانه رشد و حرکت و تبلور مدرنیته معرفی میشود. اندوه و غمِ ناشی از تأثیر ویرانگر آن نادیده گرفته میشود. اینجاست که آن شتاب اولیه برای رسیدن به محل کار، به جای آن تصویر درخشان متولدشدن در خیابان، به شکلی از زیست ماشینی بدون هیچ حس انسانی تبدیل میشود که قرار است در همین حد فاصل، توی ترافیک زندگی شهری ما را اسیر خود کند. درنتیجه خیابان بهعنوان نمادینترین وجه عرصه عمومی در شهر، به جای تبدیلشدن به جایی برای بروز استعدادها و در نتیجه جایی برای رشد انسانی، به جایی برای تکرار، به جایی برای گرفتاری، به مانعی برای رسیدن به پیشرفت تبدیل میشود. چراکه بخشی از عمر ما به خاطر حضور اجباری در این عرصه از بین میرود.
آن حس نشاطی که زمانی برای رسیدن به محل کار با صبح شهر و زیباییهای ناشی از دیدن آن ایجاد میشد، در کلاف درهمتنیده خیابانهای پرترافیک امروز از بین رفته و جایگزینی برای آن وجود ندارد. درنتیجه ما، برای رسیدن به خیابان لحظهشماری نمیکنیم. ما از خانه خارج میشویم و از لحظه خروج برای بازگشت از خیابان لحظهشماری میکنیم. خیابانهایی که قرار بوده در غایت خود به جایی برای به تصویرکشیدن عرصه عمومی حیات شهری تبدیل شوند، به نمادینترین شکل ممکن در گرداب ترافیک، به جایی در تضاد با عرصه عمومی تبدیل شدهاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.