|

چند کلمه‌ای درباره«جغد» به‌عنوان یک نماد

در ستایش دانایی...

پژمان موسوی.دبیر ضمیمه «شنبه‌های شرق»

چندبار پشت سر هم بگویید جغد. می‌بینید؟ حتی آواهای این واژه هم انگار طوری کنار هم چیده شده که سخت و بدخوان باشد. انگار همه‌چیز دست به دست هم داده تا جغدها شوم جلوه کنند. پرنده‌ای شوم با چشم‌های نارنجیِ خیره ترس‌خورده‌ای که در شب‌های تیره تو را مسخ می‌کند. پرنده‌ای که سحر و جادو می‌کند و قاصد مرگ و بیماری و ویرانی است. جغد اما هیچ‌کدام اینها نیست. چیزی است که همه ما گاهی فراموشش می‌کنیم. اینکه جغد یک پرنده است. مثل همه پرنده‌ها بال دارد. پرواز می‌کند. اوج می‌گیرد. از بخت بدش اما محکوم شده به دیدن در تاریکی. او قادر است سیاهی را ببیند، تاریکی را، اتفاق را، آن خبر بد را... و همین آگاهی و همین دانایی‌ست که او را ساکت و مرموز و گوشه‌گیر و مهر بر دهان می‌کند. و مگر این خاصیت دانایی نیست؟ آنکه می‌خندد هنوز خبر هولناک را نشنیده... .
جغد نه‌فقط در ایران که در بسیاری از کشورهای دنیا، یک پرنده ویژه است، راز و رمز دارد، نماد است، حامل پیام است و اسطوره‌های مختلفی را در پی نام خود دارد. همین ویژگی‌ها هم هست که او را پرنده‌ای مورد توجه در اشعار و حکایات و ضرب‌المثل‌ها کرده است. پای صحبت‌های بزرگ‌ترهایمان که بنشینیم، حکایت‌هایی که آنها از جغد و تأثیرش در فرهنگ بومی و فولکلور برایمان می‌گویند، اگر بی‌نظیر نباشد، بی‌شک کم‌نظیر است. باورهای عامیانه مردم ایران، جایی ویژه برای این حیوان ساکت متفکر باز کرده است و تقریبا نقطه‌ای در ایران نیست که درباره جغد نگفته و ننوشته باشند.
دوران معاصر اما سرنوشت دیگری را برای جغد و توجه ادیبان، نویسندگان، هنرمندان و اهالی فرهنگ ایران برای آن رقم زد. جغد از باورهای عامیانه و ضرب‌المثل‌ها، به متن حیات فرهنگی و هنری مدرن ایران آمد و جای ویژه‌ای را برای خود در کتاب‌ها، تابلوها و سایر جلوه‌های حیات فرهنگی و هنری ایران باز کرد. همین حضور جغد در حیات فرهنگی و هنری ایران هم بود که کم‌کم جای آن را به‌عنوان یک نماد، در زندگی بسیاری از نویسندگان و هنرمندان ایرانی باز کرد و خیلی زود به جزئی جدایی‌ناپذیر از زندگی آنها بدل شد. تابلوها، مجسمه‌ها، طرح‌ها، کاریکاتورها، نمادها و سایر جلوه‌های حضور جغد، در زندگی آنها حضوری پررنگ یافت و در برخی موارد هم جنبه کلکسیونی و مجموعه‌داری پیدا کرد. دکتر محمد مقدم، متخصص زبان‌های باستانی ایران، ایرج افشار، نویسنده و ایران‌شناس و سیروس طاهباز، نویسنده و مترجم به‌عنوان نسل متقدمین و علی دهباشی، نویسنده و روزنامه‌نگار به‌عنوان هم‌عصر روزگار ما، از نامدارترین جغدبازها در ایران هستند؛ نه‌فقط «جغدباز» به معنای کلکسیونی آن بلکه به‌عنوان شخصیت‌هایی که در طول عمر خود به کنکاش درباره جغد و ابعاد نمادین آن در فرهنگ و ادبیات ایران پرداختند و به مشاهدات و تجربیات مهمی هم دست یافتند. همین مشاهدات و تجربیات هم هست که جغد را دیگر نه پرنده‌ای شوم به معنای اصیل آن که پرنده‌ای آگاه از روزگاران و حال و هوای دوران لقب داده است که اگر شومی‌ای هم دارد، نه از او، که از روزگاری است که او آن را می‌بیند و در برابرش لب فرو می‌بندد.
در پرونده جمع و جوری که در این شماره به‌عنوان داستان جلدمان تدارک دیده‌ایم، از جغد و جغدبازی در ایران و تأثیرش در فرهنگ و ادب ایران‌زمین گفته‌ایم.
صفحات 8 و 9 را بخوانید...

چندبار پشت سر هم بگویید جغد. می‌بینید؟ حتی آواهای این واژه هم انگار طوری کنار هم چیده شده که سخت و بدخوان باشد. انگار همه‌چیز دست به دست هم داده تا جغدها شوم جلوه کنند. پرنده‌ای شوم با چشم‌های نارنجیِ خیره ترس‌خورده‌ای که در شب‌های تیره تو را مسخ می‌کند. پرنده‌ای که سحر و جادو می‌کند و قاصد مرگ و بیماری و ویرانی است. جغد اما هیچ‌کدام اینها نیست. چیزی است که همه ما گاهی فراموشش می‌کنیم. اینکه جغد یک پرنده است. مثل همه پرنده‌ها بال دارد. پرواز می‌کند. اوج می‌گیرد. از بخت بدش اما محکوم شده به دیدن در تاریکی. او قادر است سیاهی را ببیند، تاریکی را، اتفاق را، آن خبر بد را... و همین آگاهی و همین دانایی‌ست که او را ساکت و مرموز و گوشه‌گیر و مهر بر دهان می‌کند. و مگر این خاصیت دانایی نیست؟ آنکه می‌خندد هنوز خبر هولناک را نشنیده... .
جغد نه‌فقط در ایران که در بسیاری از کشورهای دنیا، یک پرنده ویژه است، راز و رمز دارد، نماد است، حامل پیام است و اسطوره‌های مختلفی را در پی نام خود دارد. همین ویژگی‌ها هم هست که او را پرنده‌ای مورد توجه در اشعار و حکایات و ضرب‌المثل‌ها کرده است. پای صحبت‌های بزرگ‌ترهایمان که بنشینیم، حکایت‌هایی که آنها از جغد و تأثیرش در فرهنگ بومی و فولکلور برایمان می‌گویند، اگر بی‌نظیر نباشد، بی‌شک کم‌نظیر است. باورهای عامیانه مردم ایران، جایی ویژه برای این حیوان ساکت متفکر باز کرده است و تقریبا نقطه‌ای در ایران نیست که درباره جغد نگفته و ننوشته باشند.
دوران معاصر اما سرنوشت دیگری را برای جغد و توجه ادیبان، نویسندگان، هنرمندان و اهالی فرهنگ ایران برای آن رقم زد. جغد از باورهای عامیانه و ضرب‌المثل‌ها، به متن حیات فرهنگی و هنری مدرن ایران آمد و جای ویژه‌ای را برای خود در کتاب‌ها، تابلوها و سایر جلوه‌های حیات فرهنگی و هنری ایران باز کرد. همین حضور جغد در حیات فرهنگی و هنری ایران هم بود که کم‌کم جای آن را به‌عنوان یک نماد، در زندگی بسیاری از نویسندگان و هنرمندان ایرانی باز کرد و خیلی زود به جزئی جدایی‌ناپذیر از زندگی آنها بدل شد. تابلوها، مجسمه‌ها، طرح‌ها، کاریکاتورها، نمادها و سایر جلوه‌های حضور جغد، در زندگی آنها حضوری پررنگ یافت و در برخی موارد هم جنبه کلکسیونی و مجموعه‌داری پیدا کرد. دکتر محمد مقدم، متخصص زبان‌های باستانی ایران، ایرج افشار، نویسنده و ایران‌شناس و سیروس طاهباز، نویسنده و مترجم به‌عنوان نسل متقدمین و علی دهباشی، نویسنده و روزنامه‌نگار به‌عنوان هم‌عصر روزگار ما، از نامدارترین جغدبازها در ایران هستند؛ نه‌فقط «جغدباز» به معنای کلکسیونی آن بلکه به‌عنوان شخصیت‌هایی که در طول عمر خود به کنکاش درباره جغد و ابعاد نمادین آن در فرهنگ و ادبیات ایران پرداختند و به مشاهدات و تجربیات مهمی هم دست یافتند. همین مشاهدات و تجربیات هم هست که جغد را دیگر نه پرنده‌ای شوم به معنای اصیل آن که پرنده‌ای آگاه از روزگاران و حال و هوای دوران لقب داده است که اگر شومی‌ای هم دارد، نه از او، که از روزگاری است که او آن را می‌بیند و در برابرش لب فرو می‌بندد.
در پرونده جمع و جوری که در این شماره به‌عنوان داستان جلدمان تدارک دیده‌ایم، از جغد و جغدبازی در ایران و تأثیرش در فرهنگ و ادب ایران‌زمین گفته‌ایم.
صفحات 8 و 9 را بخوانید...

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.