|

گشتی در کتابخانه «محمود آموزگار» و یادگاری‌هایش

حالا دیگر بی‌هدف کتاب نمی‌خوانم

حمیدرضا محمدی

کتاب‌خوان بود، کتاب‌فروش شد و حالا کتاب‌ساز - ناشر - است. «محمود آموزگار» که درست سه‌هفته پیش از کودتای 28 مرداد و در روزی که دکتر مصدق، با اعلام انحلال مجلس هفدهم، رفراندوم برگزار کرد، دیده به جهان گشود. خانه پدری‌اش در خیابان امیریه بود، کوچه دلبخواه. هنوز به سن مدرسه نرسیده بود که الفبا را یاد گرفت: «در پنج‌سالگی یکی از تفریحات اهل محل این بود که مرا روی چهارپایه‌ بلندی می‌نشاندند تا برایشان روزنامه بخوانم با آنکه چیزی هم نمی‌فهمیدم».

اما نخستین کتابی که دست گرفت، تابستان 1342 بود، یعنی وقتی 10ساله شده بود: «تابستان آن سال مبتلا به بیماری حصبه یا تب روده شده بودم و به‌همین‌خاطر مجبور بودم در خانه بمانم چون در تعطیلات تابستان بچه‌ها بازی می‌کردند و معمولا کسی در خانه نمی‌ماند. یادم هست بسترم کاناپه‌ای پشت پنجره بود، می‌ایستادم و بازی بچه‌ها را با حسرت تماشا می‌کردم. پسرعمه‌ای داشتم که چند جلد کتاب داشت از جمله دختر سروان اثر الکساندر پوشکین؛ آن را انتخاب کردم، چون اسمش را می‌توانستم بخوانم و بفهمم؛ اما بخش‌هایی از کتاب را نفهمیدم ولی تأثیری که بقیه بخش‌ها در من گذاشت، مرا به خواندن کتاب‌های بعدی سوق داد. ازقضا در کتابخانه منزل عمه‌ا‌م، همین کتاب را دیدم و وقتی گفتم آن را خوانده‌ام، خیلی تعجب کرد و گفت این کتاب مناسب نیست و گفت بهتر است از داستان‌های چخوف شروع کنی و قصه «اندوه» از مجموعه اتاق شماره 6 و «وانکا» از مجموعه بانو و سگ ملوس، نوشته آنتوان چخوف را به من داد بخوانم».
در سال‌های نوجوانی اما به‌سوی آثاری رفت که «با ذائقه و طبیعت آن‌ دوران جفت‌‌وجور بود» که از میان‌شان آثاری چون «آنارکارنینا»ی لئو تولستوی و «مادام بوواریِ» گوستاو فلوبر برایش «خیلی کشش داشت». همچنین «از میان مجلات، در کودکی با «کیهان بچه‌ها» سر می‌کردم و در دوران دبیرستان چون پدرم مشترک مجله «سپید و سیاه» بود، مطالب آن را می‌خواندم، یادم است اولاف پنجم پادشاه نروژ آمده بود ایران و سپید و سیاه مطلبی در مورد او منتشر کرده بود که به‌طور خلاصه از این قرار بود که پادشاه و ملکه با قطاری از شهر دیگری به سمت پایتخت سفر می‌کردند. در کوپه آنها زوج دیگری نیز همسفرشان بودند. طول راه به گفت و شنید و تعارف خوراکی به یکدیگر گذشت. در ایستگاه اسلو موقع خداحافظی خود را به یکدیگر معرفی کردند و آن زوج هم از آشنایی با پادشاه و ملکه ابراز خرسندی کردند. برایم شگفت‌انگیز بود که پادشاه و ملکه نیز همچون سایر شهروندان زندگی می‌کنند».
اما از همان سال‌های نوجوانی، رفتن به کتاب‌فروشی، یکی از تفریحاتش بود: «راسته شاه‌آباد چند باری رفته بودم و به‌خصوص کتاب‌فروشی ابن‌سینا و بعد راسته مقابل دانشگاه به آگاه و بعدتر خوارزمی و امیرکبیر و کتاب‌های جیبی می‌رفتم. وقتی دیپلم گرفتم، به سربازی رفتم و در لاهیجان و رشت و ساری و تبریز سرزدن به کتابفروشی‌ها از عادات جدی من بود. در لاهیجان دو کتاب‌فروشی بود که یکی‌شان متعلق به آقای آزاد بود. او به ما کتاب کرایه می‌داد و پاتوق‌مان بود و خوبی‌اش این بود که می‌توانستیم با مبلغ کمی کتاب‌های مورد نظرمان را بخوانیم».
ورودیِ 1354 دانشکده حقوق دانشگاه تهران است و حالا دیگر وقت تجربه‌های تازه و جهان‌بینی‌های دیگر بود: «دو دوست همکلاسی داشتم که در خیابان دانشگاه کتاب‌فروشی داشتد و در آنجا، برای آنها فروشندگی می‌کردم. در همین اثنا، دو سالِ منتهی به انقلاب به زندان افتادم. وقتی بیرون آمدم چون بیکار بودم، در بازارچه کتاب، جایی که حالا اختران است و آن‌زمان پژواک نام داشت، به دعوت سعید اردهالی و مهدی محمدی، مشغول به کار شدم و کتاب‌هایشان را ویراستاری می‌کردم»؛ تجربه‌ای که آن‌ را جالب توجه ارزیابی می‌کند:‌ «در بحبوحه انقلاب، کارهای ترجمه زیاد منتشر می‌شد و دقت لازم در ویرایش انجام نمی‌شد».
پس از انقلاب، چون حقوق خوانده بود، امور حقوقیِ دعاویِ خارجیِ سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران را انجام می‌داد تا سال 1370 که رسما گام به عرصه فروش کتاب گذاشت: «کتاب آمه را در این سال پایه گذاشتم، درست در همین‌جایی که حالا هست؛ بلوار كشاورز، تقاطع خیابان كارگر. اینجا متعلق به زنده‌یاد عباس یمینی‌شریف و ورثه‌اش بود و با توجه به دوستی و رفاقتی که با آنها داشتم، در این مکان مستقر شدم و کتاب خارجی می‌فروختم. با این هدف که معتقد بودم پایتخت با این میزان جمعیتِ دانشجو، چرا یك کتاب‌فروشی نداشته باشد که کتاب خارجی بفروشد. چون کتاب‌های خارجی در نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران عرضه می‌شد و به اتکای یارانه، خریداران عمدتا کتابخانه‌های دانشگاهی و استادان دانشگاه بودند و آنها هم ترجیح می‌دادند تقاضایشان را در نمایشگاه تهیه کنند چون نیم‌بها تمام می‌شد. بعد از چهار سال دیدم واقعا نمی‌شود با نمایشگاه رقابت کرد. کتاب‌فروشی در مغازه را تعطیل کردم و چون نمایندگی تعدادی از ناشران خارجی را داشتم، من هم سر سفره یارانه نشستم و در نمایشگاه تهران، این کتب را عرضه می‌کردیم. بعد سراغ تهیه و تأمین مجلات ادواری لاتین رفتیم که تا آن زمان توسط شرکت‌های خارجی انجام می‌شد؛ البته بعدها مجلات چاپی هم منسوخ شد و مجلات الکترونیک (e-Journal) باب شد. در سال 1380 نمایشگاه‌های وزارت بهداشت و وزارت علوم که‌ به علت اتکا به یارانه بزرگ‌ترین رقیب ما بودند، تعطیل شدند و دوباره ایده قدیم را پی گرفتم. این‌بار سهم ورثه را هم خریدم و پس از بازسازی ملک، کار را مجددا آغاز کردیم. تا قبل از بحران ارزی در دولت آقای احمدی‌نژاد، نیازهای موجود و عمدتا نیازهای دانشجویان پزشکی را پاسخ می‌دادیم، اما بعد به ناچار تعطیل کردیم و از سال 1387 با صدور پروانه نشر، انتشار کتاب فارسی را آغاز کردیم که تا امروز بیش از 120 عنوان کتاب به طبع رسانده‌ایم».
جالب آنکه او تصدیق و تأیید کرد که ایده عرضه کتب خارجی را وام‌دار کتاب‌فروشی‌هایی چون لاروس در سال‌های پیش از انقلاب است: «جز لاروس در خیابان کریم‌خان، بوک‌شاپ هم بود؛ روبه‌روی سینما کاپری (بهمن فعلی)، کنار بازارچه کتاب متعلق به یک ارمنیِ سوری به نام آزاد عجمیان که نمایندگی ناشران خارجی را داشت. همچنین کتاب‌فروشی ساکو در خیابان میرزا کوچک‌خان بود که کتاب‌های روسی را ازجمله انتشارات پروگرس در مسکو که کتب فارسی هم چاپ می‌کرد، می‌فروخت. انتشارات کتابسرا هم شعبه‌ای در الهیه ایجاد کرد و کتب خارجی ارائه می‌داد. دفتری هم بود متعلق به حسن عرب در چهارراه یوسف‌آباد (تقاطع جمهوری و حافظ فعلی) که نمایندگی مجلاتی مانند تایم و نیوزویک را داشت. پس از انقلاب به‌سبب نوسانات ارزی و ضمنا چون ایران به کنوانسیون برن نپیوسته بود، کتاب‌فروشانی بودند که کتاب‌ها را می‌آوردند و افست می‌کردند و می‌فروختند درنتیجه زمینه فعالیت کتاب‌فروشان کتاب‌های خارجی محدود و کم‌کم برچیده شدند».
مصاحبت و مجالستش با اصحاب قلم اما افزون بر آنکه جامه ناشری به تن دارد، به حقوق‌دانی‌اش برمی‌گردد: «البته چون کتاب‌خوان بودم و به‌ هر روی در این فضا فعالیت می‌کردم، از خیلی قبل با قلم‌به‌دستان ارتباط داشتم، اما اوج این روابط از سال 1389 آغاز شد که وارد فعالیت صنفی شدم. مناسبات حقوقی ناشر و مؤلف مشکلی جدی و همه‌گیر بود و من هم چون رشته‌ام حقوق بود، خیلی پیش می‌آمد که دست‌کم هر هفته یک مراجعه در اتباط با مسائل مؤلفان و ناشران داشته باشم و درخواست داشتند که مشکلات‌شان حل شود. خیلی‌ها مراجعه می‌کردند و سعی می‌کردم در حد توان کمک کنم».
اما وقتی سراغ کتابخانه‌اش رفتیم، یکی از پرآوازه‌ترین کسانی که کتابی هدیه داده بود و به رسم یادگار امضایی در صفحه نخست آن کرده بود، «محمدعلی موحد» بود؛ یکی از همان کسانی که برای رسیدگی به دعوی حقوقی نشر آثار خود به او رجوع کرده بود:‌ «چون در مدیریت انتشارات خوارزمی تغییراتی رخ داد، ایشان مرا در جایگاه داور تعیین کرد تا مسائلشان را سامان دهم. من حقوق‌دانانی که می‌شناختم عمدتا استاد دانشگاه بودند و وکالت نمی‌کردند اما دکتر موحد خود حقوق‌دان فعالی بود و در دوره‌ای ریاست اداره حقوقی شرکت ملی نفت را برعهده داشت و این برای من خیلی آموزنده بود. این آشنایی با کتاب «مقالات شمس تبریزی» آغاز شد؛ زیرا شنیده بود که حداکثر استفاده از حقوق مادی اثر 30 سال است و بعد اگر مؤلف زنده باشد حقوق به او برمی‌گردد و اگر از دنیا رفته باشد به ورثه‌اش می‌رسد. از بنده صحت و سقم این موضوع را جویا شد و من هم البته تأیید کردم که طبق مواد 14 و 15 قانون حمایت از حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان چنین موضوعی لحاظ شده است. این اتفاق باعث آشنایی شد و رفت‌وآمدهای مرتبم به خانه ایشان یا حضور در جلسات سخنرانی‌. همین حالا هم که در استانبول حضور دارد، مرتب تماس می‌گیرم و احوالپرسی می‌کنم و حتی اگر من غفلت کنم، خودِ استاد از سر لطف تماس می‌گیرد».
از موحد، «مقالات شمس تبریزی» و «گیتا» را داشت و البته «زبان زنده» را از «منوچهر انور» و جلد نخست «داستان ایران بر بنیاد گفتارهای ایرانی» را از «فریدون جنیدی» که در کتابخانه‌اش جا خوش کرده بودند:‌ «انور از کسانی است که معتقدم در زمینه شناخت زبان فارسی و چم‌وخم آن باید از او بیاموزیم چون ظرایف و دقایق زبان را درست می‌داند و به‌همین‌خاطر از همین کتاب می‌شود یاد گرفت که حاوی نکات بسیار دقیق و نکته‌سنجانه‌ای است. با جنیدی هم از بنیاد بلخ آشنا شدم و کارهایش درباره شاهنامه. اتفاقا محل زندگی‌اش هم در بلوار کشاورز هست هر وقت از اینجا عبور می‌کند سری هم به ما می‌زند».
از شمس لنگرودی، «آن‌ها که به خانه من آمدند» را در کتابخانه شخصی‌اش داشت: «گروهی از دوستانم اهل لنگرود هستند و من با آنها هر سال شب یلدا جمع می‌شدیم یا مرداد هر سال برای مراسم «آفتاب تماشا» به قله دُرفک در رودبار می‌رفتیم و شمس هم یکی از اعضای آن گروه بود و گاهی می‌آمد. دوستان مشترکی داشتیم و به این مناسبت رفاقت پیدا کردیم».
او اما جز اهل قلم، با ارباب هنر هم تعامل فراوان داشته و دارد و از بعضی‌هایشان کتاب‌هایی به یادگار دارد. «دلقک‌ها» را از کامبیز درم‌بخش دارد: «او با خیلی از اصحاب نشر ارتباط دارد و من هم این شانس را داشتم که با این شخصیت فرهیخته و فاضل نشست و برخاست داشته باشم». و «نیچه نه فقط بگو: مشد اسماعیل» را از پرویز کلانتری: «با او از سال 1354 وقتی به دانشگاه وارد شدم، به‌واسطه حلقه‌ای از دوستان مشترک ارتباط داشتم که بعد به مراوده‌ای عمیق تبدیل شد که تا روزهای آخر حیاتش ادامه داشت. گرفت و جلو رفت و دیدارهای مرتبی داشتیم. سبک نقاشی‌هایش را دوست داشتم و وقتی نوشتن را شروع کرد، با توجه به اهمیتی که برای آن قائل بود (بیشتر از نقاشی) مرا هم به مشورت می‌گرفت».
و البته در میان امضاها، دست‌خط اورهان پاموکِ تُرک بر نسخه اصلیِ «موزه معصومیت» خیلی جلب نظر می‌کرد: «او را اردیبهشت 1397در تهران دیدم. قرار بود در سفرش، مجله بخارا بزرگداشتش را برپا کند و من هم برایش سخنرانی کنم که متأسفانه لغو شد. البته من از میان آثارش، «زنی با موهای قرمز» را خیلی می‌پسندم».
پایان این دیدار، پرسش از کتاب‌های عمرش بود، دست‌کم در حد چند عنوان از میان صدها کتابی که در زندگی‌اش خوانده است: «اگر بخواهم از قصه اشتیاق به کتاب بگویم، نام میخائیل شولوخوف، فئودور داستایوفسکی، آنتوان چخوف و نیکوس کازانتزاکیس به یادم می‌آیند که بسیار بر من اثر گذاشتند. به‌ویژه در میان داستان‌نویسان روس همه احساسات خود یعنی تألمات و زخم‌ها و رنج‌ها و امیدها و شادی‌های خود را پیدا می‌کردم و مثلا «دُنِ آرام» شولوخوف را دوست دارم دوباره بخوانم. اما حالا و در این سن، دیگر بی‌هدف کتاب نمی‌خوانم و سال‌هاست انگیزه مشخصی از خواندن کتاب دارم؛ یا در پی پاسخ پرسشی هستم یا در جریان کار، ناگزیرم برای انجام اموری مطالعه و پژوهش کنم یا حتی کارهایی را بخوانم که دوستی نظر خواسته است. بنابراین از حال کتاب‌خوانی که در جوانی مستولی می‌شد، فاصله گرفته‌ام و حالا بیشتر روی برنامه انتخاب می‌کنم و می‌خوانم».

کتاب‌خوان بود، کتاب‌فروش شد و حالا کتاب‌ساز - ناشر - است. «محمود آموزگار» که درست سه‌هفته پیش از کودتای 28 مرداد و در روزی که دکتر مصدق، با اعلام انحلال مجلس هفدهم، رفراندوم برگزار کرد، دیده به جهان گشود. خانه پدری‌اش در خیابان امیریه بود، کوچه دلبخواه. هنوز به سن مدرسه نرسیده بود که الفبا را یاد گرفت: «در پنج‌سالگی یکی از تفریحات اهل محل این بود که مرا روی چهارپایه‌ بلندی می‌نشاندند تا برایشان روزنامه بخوانم با آنکه چیزی هم نمی‌فهمیدم».

اما نخستین کتابی که دست گرفت، تابستان 1342 بود، یعنی وقتی 10ساله شده بود: «تابستان آن سال مبتلا به بیماری حصبه یا تب روده شده بودم و به‌همین‌خاطر مجبور بودم در خانه بمانم چون در تعطیلات تابستان بچه‌ها بازی می‌کردند و معمولا کسی در خانه نمی‌ماند. یادم هست بسترم کاناپه‌ای پشت پنجره بود، می‌ایستادم و بازی بچه‌ها را با حسرت تماشا می‌کردم. پسرعمه‌ای داشتم که چند جلد کتاب داشت از جمله دختر سروان اثر الکساندر پوشکین؛ آن را انتخاب کردم، چون اسمش را می‌توانستم بخوانم و بفهمم؛ اما بخش‌هایی از کتاب را نفهمیدم ولی تأثیری که بقیه بخش‌ها در من گذاشت، مرا به خواندن کتاب‌های بعدی سوق داد. ازقضا در کتابخانه منزل عمه‌ا‌م، همین کتاب را دیدم و وقتی گفتم آن را خوانده‌ام، خیلی تعجب کرد و گفت این کتاب مناسب نیست و گفت بهتر است از داستان‌های چخوف شروع کنی و قصه «اندوه» از مجموعه اتاق شماره 6 و «وانکا» از مجموعه بانو و سگ ملوس، نوشته آنتوان چخوف را به من داد بخوانم».
در سال‌های نوجوانی اما به‌سوی آثاری رفت که «با ذائقه و طبیعت آن‌ دوران جفت‌‌وجور بود» که از میان‌شان آثاری چون «آنارکارنینا»ی لئو تولستوی و «مادام بوواریِ» گوستاو فلوبر برایش «خیلی کشش داشت». همچنین «از میان مجلات، در کودکی با «کیهان بچه‌ها» سر می‌کردم و در دوران دبیرستان چون پدرم مشترک مجله «سپید و سیاه» بود، مطالب آن را می‌خواندم، یادم است اولاف پنجم پادشاه نروژ آمده بود ایران و سپید و سیاه مطلبی در مورد او منتشر کرده بود که به‌طور خلاصه از این قرار بود که پادشاه و ملکه با قطاری از شهر دیگری به سمت پایتخت سفر می‌کردند. در کوپه آنها زوج دیگری نیز همسفرشان بودند. طول راه به گفت و شنید و تعارف خوراکی به یکدیگر گذشت. در ایستگاه اسلو موقع خداحافظی خود را به یکدیگر معرفی کردند و آن زوج هم از آشنایی با پادشاه و ملکه ابراز خرسندی کردند. برایم شگفت‌انگیز بود که پادشاه و ملکه نیز همچون سایر شهروندان زندگی می‌کنند».
اما از همان سال‌های نوجوانی، رفتن به کتاب‌فروشی، یکی از تفریحاتش بود: «راسته شاه‌آباد چند باری رفته بودم و به‌خصوص کتاب‌فروشی ابن‌سینا و بعد راسته مقابل دانشگاه به آگاه و بعدتر خوارزمی و امیرکبیر و کتاب‌های جیبی می‌رفتم. وقتی دیپلم گرفتم، به سربازی رفتم و در لاهیجان و رشت و ساری و تبریز سرزدن به کتابفروشی‌ها از عادات جدی من بود. در لاهیجان دو کتاب‌فروشی بود که یکی‌شان متعلق به آقای آزاد بود. او به ما کتاب کرایه می‌داد و پاتوق‌مان بود و خوبی‌اش این بود که می‌توانستیم با مبلغ کمی کتاب‌های مورد نظرمان را بخوانیم».
ورودیِ 1354 دانشکده حقوق دانشگاه تهران است و حالا دیگر وقت تجربه‌های تازه و جهان‌بینی‌های دیگر بود: «دو دوست همکلاسی داشتم که در خیابان دانشگاه کتاب‌فروشی داشتد و در آنجا، برای آنها فروشندگی می‌کردم. در همین اثنا، دو سالِ منتهی به انقلاب به زندان افتادم. وقتی بیرون آمدم چون بیکار بودم، در بازارچه کتاب، جایی که حالا اختران است و آن‌زمان پژواک نام داشت، به دعوت سعید اردهالی و مهدی محمدی، مشغول به کار شدم و کتاب‌هایشان را ویراستاری می‌کردم»؛ تجربه‌ای که آن‌ را جالب توجه ارزیابی می‌کند:‌ «در بحبوحه انقلاب، کارهای ترجمه زیاد منتشر می‌شد و دقت لازم در ویرایش انجام نمی‌شد».
پس از انقلاب، چون حقوق خوانده بود، امور حقوقیِ دعاویِ خارجیِ سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران را انجام می‌داد تا سال 1370 که رسما گام به عرصه فروش کتاب گذاشت: «کتاب آمه را در این سال پایه گذاشتم، درست در همین‌جایی که حالا هست؛ بلوار كشاورز، تقاطع خیابان كارگر. اینجا متعلق به زنده‌یاد عباس یمینی‌شریف و ورثه‌اش بود و با توجه به دوستی و رفاقتی که با آنها داشتم، در این مکان مستقر شدم و کتاب خارجی می‌فروختم. با این هدف که معتقد بودم پایتخت با این میزان جمعیتِ دانشجو، چرا یك کتاب‌فروشی نداشته باشد که کتاب خارجی بفروشد. چون کتاب‌های خارجی در نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران عرضه می‌شد و به اتکای یارانه، خریداران عمدتا کتابخانه‌های دانشگاهی و استادان دانشگاه بودند و آنها هم ترجیح می‌دادند تقاضایشان را در نمایشگاه تهیه کنند چون نیم‌بها تمام می‌شد. بعد از چهار سال دیدم واقعا نمی‌شود با نمایشگاه رقابت کرد. کتاب‌فروشی در مغازه را تعطیل کردم و چون نمایندگی تعدادی از ناشران خارجی را داشتم، من هم سر سفره یارانه نشستم و در نمایشگاه تهران، این کتب را عرضه می‌کردیم. بعد سراغ تهیه و تأمین مجلات ادواری لاتین رفتیم که تا آن زمان توسط شرکت‌های خارجی انجام می‌شد؛ البته بعدها مجلات چاپی هم منسوخ شد و مجلات الکترونیک (e-Journal) باب شد. در سال 1380 نمایشگاه‌های وزارت بهداشت و وزارت علوم که‌ به علت اتکا به یارانه بزرگ‌ترین رقیب ما بودند، تعطیل شدند و دوباره ایده قدیم را پی گرفتم. این‌بار سهم ورثه را هم خریدم و پس از بازسازی ملک، کار را مجددا آغاز کردیم. تا قبل از بحران ارزی در دولت آقای احمدی‌نژاد، نیازهای موجود و عمدتا نیازهای دانشجویان پزشکی را پاسخ می‌دادیم، اما بعد به ناچار تعطیل کردیم و از سال 1387 با صدور پروانه نشر، انتشار کتاب فارسی را آغاز کردیم که تا امروز بیش از 120 عنوان کتاب به طبع رسانده‌ایم».
جالب آنکه او تصدیق و تأیید کرد که ایده عرضه کتب خارجی را وام‌دار کتاب‌فروشی‌هایی چون لاروس در سال‌های پیش از انقلاب است: «جز لاروس در خیابان کریم‌خان، بوک‌شاپ هم بود؛ روبه‌روی سینما کاپری (بهمن فعلی)، کنار بازارچه کتاب متعلق به یک ارمنیِ سوری به نام آزاد عجمیان که نمایندگی ناشران خارجی را داشت. همچنین کتاب‌فروشی ساکو در خیابان میرزا کوچک‌خان بود که کتاب‌های روسی را ازجمله انتشارات پروگرس در مسکو که کتب فارسی هم چاپ می‌کرد، می‌فروخت. انتشارات کتابسرا هم شعبه‌ای در الهیه ایجاد کرد و کتب خارجی ارائه می‌داد. دفتری هم بود متعلق به حسن عرب در چهارراه یوسف‌آباد (تقاطع جمهوری و حافظ فعلی) که نمایندگی مجلاتی مانند تایم و نیوزویک را داشت. پس از انقلاب به‌سبب نوسانات ارزی و ضمنا چون ایران به کنوانسیون برن نپیوسته بود، کتاب‌فروشانی بودند که کتاب‌ها را می‌آوردند و افست می‌کردند و می‌فروختند درنتیجه زمینه فعالیت کتاب‌فروشان کتاب‌های خارجی محدود و کم‌کم برچیده شدند».
مصاحبت و مجالستش با اصحاب قلم اما افزون بر آنکه جامه ناشری به تن دارد، به حقوق‌دانی‌اش برمی‌گردد: «البته چون کتاب‌خوان بودم و به‌ هر روی در این فضا فعالیت می‌کردم، از خیلی قبل با قلم‌به‌دستان ارتباط داشتم، اما اوج این روابط از سال 1389 آغاز شد که وارد فعالیت صنفی شدم. مناسبات حقوقی ناشر و مؤلف مشکلی جدی و همه‌گیر بود و من هم چون رشته‌ام حقوق بود، خیلی پیش می‌آمد که دست‌کم هر هفته یک مراجعه در اتباط با مسائل مؤلفان و ناشران داشته باشم و درخواست داشتند که مشکلات‌شان حل شود. خیلی‌ها مراجعه می‌کردند و سعی می‌کردم در حد توان کمک کنم».
اما وقتی سراغ کتابخانه‌اش رفتیم، یکی از پرآوازه‌ترین کسانی که کتابی هدیه داده بود و به رسم یادگار امضایی در صفحه نخست آن کرده بود، «محمدعلی موحد» بود؛ یکی از همان کسانی که برای رسیدگی به دعوی حقوقی نشر آثار خود به او رجوع کرده بود:‌ «چون در مدیریت انتشارات خوارزمی تغییراتی رخ داد، ایشان مرا در جایگاه داور تعیین کرد تا مسائلشان را سامان دهم. من حقوق‌دانانی که می‌شناختم عمدتا استاد دانشگاه بودند و وکالت نمی‌کردند اما دکتر موحد خود حقوق‌دان فعالی بود و در دوره‌ای ریاست اداره حقوقی شرکت ملی نفت را برعهده داشت و این برای من خیلی آموزنده بود. این آشنایی با کتاب «مقالات شمس تبریزی» آغاز شد؛ زیرا شنیده بود که حداکثر استفاده از حقوق مادی اثر 30 سال است و بعد اگر مؤلف زنده باشد حقوق به او برمی‌گردد و اگر از دنیا رفته باشد به ورثه‌اش می‌رسد. از بنده صحت و سقم این موضوع را جویا شد و من هم البته تأیید کردم که طبق مواد 14 و 15 قانون حمایت از حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان چنین موضوعی لحاظ شده است. این اتفاق باعث آشنایی شد و رفت‌وآمدهای مرتبم به خانه ایشان یا حضور در جلسات سخنرانی‌. همین حالا هم که در استانبول حضور دارد، مرتب تماس می‌گیرم و احوالپرسی می‌کنم و حتی اگر من غفلت کنم، خودِ استاد از سر لطف تماس می‌گیرد».
از موحد، «مقالات شمس تبریزی» و «گیتا» را داشت و البته «زبان زنده» را از «منوچهر انور» و جلد نخست «داستان ایران بر بنیاد گفتارهای ایرانی» را از «فریدون جنیدی» که در کتابخانه‌اش جا خوش کرده بودند:‌ «انور از کسانی است که معتقدم در زمینه شناخت زبان فارسی و چم‌وخم آن باید از او بیاموزیم چون ظرایف و دقایق زبان را درست می‌داند و به‌همین‌خاطر از همین کتاب می‌شود یاد گرفت که حاوی نکات بسیار دقیق و نکته‌سنجانه‌ای است. با جنیدی هم از بنیاد بلخ آشنا شدم و کارهایش درباره شاهنامه. اتفاقا محل زندگی‌اش هم در بلوار کشاورز هست هر وقت از اینجا عبور می‌کند سری هم به ما می‌زند».
از شمس لنگرودی، «آن‌ها که به خانه من آمدند» را در کتابخانه شخصی‌اش داشت: «گروهی از دوستانم اهل لنگرود هستند و من با آنها هر سال شب یلدا جمع می‌شدیم یا مرداد هر سال برای مراسم «آفتاب تماشا» به قله دُرفک در رودبار می‌رفتیم و شمس هم یکی از اعضای آن گروه بود و گاهی می‌آمد. دوستان مشترکی داشتیم و به این مناسبت رفاقت پیدا کردیم».
او اما جز اهل قلم، با ارباب هنر هم تعامل فراوان داشته و دارد و از بعضی‌هایشان کتاب‌هایی به یادگار دارد. «دلقک‌ها» را از کامبیز درم‌بخش دارد: «او با خیلی از اصحاب نشر ارتباط دارد و من هم این شانس را داشتم که با این شخصیت فرهیخته و فاضل نشست و برخاست داشته باشم». و «نیچه نه فقط بگو: مشد اسماعیل» را از پرویز کلانتری: «با او از سال 1354 وقتی به دانشگاه وارد شدم، به‌واسطه حلقه‌ای از دوستان مشترک ارتباط داشتم که بعد به مراوده‌ای عمیق تبدیل شد که تا روزهای آخر حیاتش ادامه داشت. گرفت و جلو رفت و دیدارهای مرتبی داشتیم. سبک نقاشی‌هایش را دوست داشتم و وقتی نوشتن را شروع کرد، با توجه به اهمیتی که برای آن قائل بود (بیشتر از نقاشی) مرا هم به مشورت می‌گرفت».
و البته در میان امضاها، دست‌خط اورهان پاموکِ تُرک بر نسخه اصلیِ «موزه معصومیت» خیلی جلب نظر می‌کرد: «او را اردیبهشت 1397در تهران دیدم. قرار بود در سفرش، مجله بخارا بزرگداشتش را برپا کند و من هم برایش سخنرانی کنم که متأسفانه لغو شد. البته من از میان آثارش، «زنی با موهای قرمز» را خیلی می‌پسندم».
پایان این دیدار، پرسش از کتاب‌های عمرش بود، دست‌کم در حد چند عنوان از میان صدها کتابی که در زندگی‌اش خوانده است: «اگر بخواهم از قصه اشتیاق به کتاب بگویم، نام میخائیل شولوخوف، فئودور داستایوفسکی، آنتوان چخوف و نیکوس کازانتزاکیس به یادم می‌آیند که بسیار بر من اثر گذاشتند. به‌ویژه در میان داستان‌نویسان روس همه احساسات خود یعنی تألمات و زخم‌ها و رنج‌ها و امیدها و شادی‌های خود را پیدا می‌کردم و مثلا «دُنِ آرام» شولوخوف را دوست دارم دوباره بخوانم. اما حالا و در این سن، دیگر بی‌هدف کتاب نمی‌خوانم و سال‌هاست انگیزه مشخصی از خواندن کتاب دارم؛ یا در پی پاسخ پرسشی هستم یا در جریان کار، ناگزیرم برای انجام اموری مطالعه و پژوهش کنم یا حتی کارهایی را بخوانم که دوستی نظر خواسته است. بنابراین از حال کتاب‌خوانی که در جوانی مستولی می‌شد، فاصله گرفته‌ام و حالا بیشتر روی برنامه انتخاب می‌کنم و می‌خوانم».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.