افسانه سیکستو رودریگز، قهرمان مردمیِ بیخبر
شبح سرگردان شهر
فرزان صوفی
در بارِ «بروئری» در ویترویت میخواند و چهرهاش پشت مه غلیظی از دود پنهان بود، تازه اگر پشت به تماشاگران نمیایستاد. در اطراف دیترویت که بیشترش را فساد، خرابهها و فقر تشکیل میداد، قدم میزد و اتفاقات را به زبان شعر بیان میکرد؛ شده بود شاعر شهری و بیشتر ترانههایش موضع سیاسی نسبت به سختیهای فقیرنشینان شهر داشت. حتی وقتی کلارنس اونت، صاحب کمپانی «ساسِکس رکوردز» که به پدرخوانده موسیقی سیاهان معروف است، تصمیم به انتشار آلبومی از او گرفت، برای جلساتشان کنار خیابانهای اطراف خانهاش با او قرار میگذاشت. متصدی کافه او را خانهبهدوشی میدانست که از پناهگاهی به پناهگاه دیگر میرفت.
اوایل دهه 1970 شاعر و خوانندهای معروف به رودریگز، با تصنیفهای آهنگین و ملودیکی که قابل مقایسه با موسیقی فولک باب دیلن بود، در دیترویت ظاهر شد و طی سالهای 1970 و 71 آلبومهای Cold Fact وComing from Reality را منتشر کرد. تهیهکنندهاش فکر میکرد این آلبومها باعث شهرت این شاعر طبقه کارگر و ثروت آنها خواهد شد، اما علیرغم نقدهای مثبت مطبوعات، آلبومهایش همه را ناامید کرد. میگفتند در آمریکا تنها شش نسخه از آثارش فروش رفته که آنهم احتمالاً اطرافیانش خریده بودند.
قراردادش لغو و به نظر میرسید ماجرا به همانجا ختم شود. دیگر چیزی از رودریگز شنیده نشد و او برای تأمین مخارجش به ساختوساز مشغول شد. اما از آنجا که مرز قصه و واقعیت گاهی در هم میآمیزد، یک نسخه از آلبوم «حقیقت تلخ»ش نیمی از جهان را پیمود و به آفریقای جنوبی رسید. آنجا دست به دست و دهان به دهان در میان طبقات لیبرال سفید چرخید و صدایش تبدیل به موسیقی متنی برای جنبش ضد آپارتاید شد. مشخص نیست چگونه در دورانی که مردمان آفریقا حتی تلویزیون هم نداشتند -چون حکومت آن را کمونیستی میدانست- آلبوم اول رودریگز به آفریقا رسید. تنها چیزی که مردمِ آنجا از او میدانستند، چهره پوشیدهشدهاش با کلاه و یک عینک سیاه روی کاور آلبومش بود و اشعارش که به مردم ستمدیده اجازه میداد از نو شروع به فکر کردن کنند. اشعاری که به آنها میگفت «ضد تشکیلات باشید».
با وجود ممنوعیت برخی آهنگهای رودریگز در رادیوی آفریقای جنوبی، آثارش چیزی حدود نیم میلیون نسخه فروخت که با بیتلز و الویس پریسلی قابل مقایسه بود. درست است که در قرن 21 صنعت سرگرمی آمریکا بازارهای جهانی را جدیتر دید، اما در دهه هفتاد، محبوبیت در خارج از ایالت متحده عادی نبود، مدیریت شغلی آشفته بود و عدم پرداخت حق امتیاز امری محتمل. رودریگز هم بیخبر از همهجا در دیترویت مشغول کارگری بود و بهسختی زندگیاش را میگذراند، اما در آفریقا که به مسیح رودریگز معروف بود، کسی از او خبر نداشت و بهعنوان معمایی مرموز، همچون روحی سرگردان میان مردم آنجا میچرخید و صدای آنهایی میشد که صدایشان شنیده نمیشد.
در آفریقا شایعاتی مبنی بر خودکشی رودریگز سر زبانها بود و میگفتند روی استیج در مقابل طرفدارانش به سرش شلیک کرده یا خود را مقابل آنها به آتش کشیده است. سیکستو رودریگز، فرزند ششم یك پدر مهاجر مکزیکی و مادر آمریکایی، با آوازخواندن در بارها بزرگ شد و اوایل دهه 1980 در رشته فلسفه فارغالتحصیل شد. مردی آرام، درونگرا و فروتن که بعد از شکستش در آمریکا، زندگی خود را بدون اثری از تلخی ادامه داد. رودریگز ممکن است به اندازه شهرت دیلن یا لئونارد کوهن یا جونی میچل سزاوار شهرت باشد، اما دنیای موسیقیِ دمدمیمزاج و بیرحم اجازه نداد. دنیایی که ابتدا او را پس زد و سپس در آغوشش گرفت.
شبیه قصهها میمانَد، قصهای که دست روزگار، عاشق را مانند نقش تکسواری تنها در دورترین فاصله از نقشِ دلدارش بافته باشد. نقشینهای که اتفاقاً دستمایه ساخت مستندی از زندگی رودریگز شد. مستند Searching For Sugar man جزئیات تلاش دو هوادار آفریقای جنوبی را برای بررسی صحت شایعه مرگ و سرگذشت رودریگز نشان میدهد که تصاویرش بین دیترویت و کِیپتاون (شهری در آفریقای جنوبی) در حرکت است.
فقط محتوا نیست که ساخته مالک بندیلول، کارگردان سوئدیِ فیلم را تأثیرگذار کرده، روش فیلمسازی که آن را شبیه خود خواننده، باوقار، ساده و رازآلود پیش میبرد هم نقش بسزایی در تعلق جوایز بفتا و اسکار به این مستند داشت. فیلمی که به واسطه مستند بودنش قاعدتاً داستانش باید از پیش مشخص باشد، اما از آنجا که احتمالا افراد زیادی رودریگز را نمیشناسند، این مستند همانند یک فیلم سینمایی معمایی، رمز و رازش را حفظ كرده و در میانهاش با اتفاقی عجیب مخاطب را شگفتزده میکند. به همین علت هم این سطور تنها نیمی از سرگذشت پرکششِ این خواننده است که معجزه را تجربه کرد، شاید شبیه به باکی واندرلیک در رمان «خیابان بزرگ» جونز دان دلیلو یا ریچارد کتز در کتاب «آزادی» نوشته جاناتان فرنزن، اما در واقع هیچ یک از این نمونهها دقیقا با مورد خارقالعاده رودریگز مطابقت ندارند.
این مستند در وجه دیگرش میتواند پاورقی جالبی برای رازی باشد که در تاریخ فرهنگی آن کشور انکار شد؛ تاریخ طبقات لیبرال سفید آفریقای جنوبی که شاید بافت زندگی آنها توسط مورخان اجتماعی نادیده گرفته شد. خیلی از سفیدپوستان هم با تنفر گرفتار قوانین آپارتاید بودند، اما موسیقی رودریگز به آنها صدا میداد و غیرمستقیم به تغییر اوضاع کمک میکرد. این فیلم ممکن است سهم نسبتا کمی در بازنویسی تاریخ سفیدپوستان آفریقای جنوبی هم داشته باشد و در نهایت به ما بگوید: بله، بعضی قصهها و افسانهها وجود دارند چون ما به وجودشان نیاز داریم، چون ما به معجزه نیاز داریم.
در بارِ «بروئری» در ویترویت میخواند و چهرهاش پشت مه غلیظی از دود پنهان بود، تازه اگر پشت به تماشاگران نمیایستاد. در اطراف دیترویت که بیشترش را فساد، خرابهها و فقر تشکیل میداد، قدم میزد و اتفاقات را به زبان شعر بیان میکرد؛ شده بود شاعر شهری و بیشتر ترانههایش موضع سیاسی نسبت به سختیهای فقیرنشینان شهر داشت. حتی وقتی کلارنس اونت، صاحب کمپانی «ساسِکس رکوردز» که به پدرخوانده موسیقی سیاهان معروف است، تصمیم به انتشار آلبومی از او گرفت، برای جلساتشان کنار خیابانهای اطراف خانهاش با او قرار میگذاشت. متصدی کافه او را خانهبهدوشی میدانست که از پناهگاهی به پناهگاه دیگر میرفت.
اوایل دهه 1970 شاعر و خوانندهای معروف به رودریگز، با تصنیفهای آهنگین و ملودیکی که قابل مقایسه با موسیقی فولک باب دیلن بود، در دیترویت ظاهر شد و طی سالهای 1970 و 71 آلبومهای Cold Fact وComing from Reality را منتشر کرد. تهیهکنندهاش فکر میکرد این آلبومها باعث شهرت این شاعر طبقه کارگر و ثروت آنها خواهد شد، اما علیرغم نقدهای مثبت مطبوعات، آلبومهایش همه را ناامید کرد. میگفتند در آمریکا تنها شش نسخه از آثارش فروش رفته که آنهم احتمالاً اطرافیانش خریده بودند.
قراردادش لغو و به نظر میرسید ماجرا به همانجا ختم شود. دیگر چیزی از رودریگز شنیده نشد و او برای تأمین مخارجش به ساختوساز مشغول شد. اما از آنجا که مرز قصه و واقعیت گاهی در هم میآمیزد، یک نسخه از آلبوم «حقیقت تلخ»ش نیمی از جهان را پیمود و به آفریقای جنوبی رسید. آنجا دست به دست و دهان به دهان در میان طبقات لیبرال سفید چرخید و صدایش تبدیل به موسیقی متنی برای جنبش ضد آپارتاید شد. مشخص نیست چگونه در دورانی که مردمان آفریقا حتی تلویزیون هم نداشتند -چون حکومت آن را کمونیستی میدانست- آلبوم اول رودریگز به آفریقا رسید. تنها چیزی که مردمِ آنجا از او میدانستند، چهره پوشیدهشدهاش با کلاه و یک عینک سیاه روی کاور آلبومش بود و اشعارش که به مردم ستمدیده اجازه میداد از نو شروع به فکر کردن کنند. اشعاری که به آنها میگفت «ضد تشکیلات باشید».
با وجود ممنوعیت برخی آهنگهای رودریگز در رادیوی آفریقای جنوبی، آثارش چیزی حدود نیم میلیون نسخه فروخت که با بیتلز و الویس پریسلی قابل مقایسه بود. درست است که در قرن 21 صنعت سرگرمی آمریکا بازارهای جهانی را جدیتر دید، اما در دهه هفتاد، محبوبیت در خارج از ایالت متحده عادی نبود، مدیریت شغلی آشفته بود و عدم پرداخت حق امتیاز امری محتمل. رودریگز هم بیخبر از همهجا در دیترویت مشغول کارگری بود و بهسختی زندگیاش را میگذراند، اما در آفریقا که به مسیح رودریگز معروف بود، کسی از او خبر نداشت و بهعنوان معمایی مرموز، همچون روحی سرگردان میان مردم آنجا میچرخید و صدای آنهایی میشد که صدایشان شنیده نمیشد.
در آفریقا شایعاتی مبنی بر خودکشی رودریگز سر زبانها بود و میگفتند روی استیج در مقابل طرفدارانش به سرش شلیک کرده یا خود را مقابل آنها به آتش کشیده است. سیکستو رودریگز، فرزند ششم یك پدر مهاجر مکزیکی و مادر آمریکایی، با آوازخواندن در بارها بزرگ شد و اوایل دهه 1980 در رشته فلسفه فارغالتحصیل شد. مردی آرام، درونگرا و فروتن که بعد از شکستش در آمریکا، زندگی خود را بدون اثری از تلخی ادامه داد. رودریگز ممکن است به اندازه شهرت دیلن یا لئونارد کوهن یا جونی میچل سزاوار شهرت باشد، اما دنیای موسیقیِ دمدمیمزاج و بیرحم اجازه نداد. دنیایی که ابتدا او را پس زد و سپس در آغوشش گرفت.
شبیه قصهها میمانَد، قصهای که دست روزگار، عاشق را مانند نقش تکسواری تنها در دورترین فاصله از نقشِ دلدارش بافته باشد. نقشینهای که اتفاقاً دستمایه ساخت مستندی از زندگی رودریگز شد. مستند Searching For Sugar man جزئیات تلاش دو هوادار آفریقای جنوبی را برای بررسی صحت شایعه مرگ و سرگذشت رودریگز نشان میدهد که تصاویرش بین دیترویت و کِیپتاون (شهری در آفریقای جنوبی) در حرکت است.
فقط محتوا نیست که ساخته مالک بندیلول، کارگردان سوئدیِ فیلم را تأثیرگذار کرده، روش فیلمسازی که آن را شبیه خود خواننده، باوقار، ساده و رازآلود پیش میبرد هم نقش بسزایی در تعلق جوایز بفتا و اسکار به این مستند داشت. فیلمی که به واسطه مستند بودنش قاعدتاً داستانش باید از پیش مشخص باشد، اما از آنجا که احتمالا افراد زیادی رودریگز را نمیشناسند، این مستند همانند یک فیلم سینمایی معمایی، رمز و رازش را حفظ كرده و در میانهاش با اتفاقی عجیب مخاطب را شگفتزده میکند. به همین علت هم این سطور تنها نیمی از سرگذشت پرکششِ این خواننده است که معجزه را تجربه کرد، شاید شبیه به باکی واندرلیک در رمان «خیابان بزرگ» جونز دان دلیلو یا ریچارد کتز در کتاب «آزادی» نوشته جاناتان فرنزن، اما در واقع هیچ یک از این نمونهها دقیقا با مورد خارقالعاده رودریگز مطابقت ندارند.
این مستند در وجه دیگرش میتواند پاورقی جالبی برای رازی باشد که در تاریخ فرهنگی آن کشور انکار شد؛ تاریخ طبقات لیبرال سفید آفریقای جنوبی که شاید بافت زندگی آنها توسط مورخان اجتماعی نادیده گرفته شد. خیلی از سفیدپوستان هم با تنفر گرفتار قوانین آپارتاید بودند، اما موسیقی رودریگز به آنها صدا میداد و غیرمستقیم به تغییر اوضاع کمک میکرد. این فیلم ممکن است سهم نسبتا کمی در بازنویسی تاریخ سفیدپوستان آفریقای جنوبی هم داشته باشد و در نهایت به ما بگوید: بله، بعضی قصهها و افسانهها وجود دارند چون ما به وجودشان نیاز داریم، چون ما به معجزه نیاز داریم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.