9 اردیبهشت، 86 سالگیِ فرهنگستان در ایران است
برای «حفظ و توسعه» زبان فارسی
امیرعباس آقابابازاده -پژوهشگر ادبیات فارسی
برای حفظ و توسعه و ترقی زبان فارسی، انجمنی به نام فرهنگستان ایران تأسیس میشود.
ماده اولِ اساسنامۀ فرهنگستان ایران
پایان اردیبهشت ۱۳۱۴، برای زبان فارسی آغاز مسیری جدید بود. فرهنگستان ایران با الگوی آکادمی فرانسوی، برای حفظ، توسعه و ترقی زبان فارسی به ریاست محمدعلی فروغی تشکیل شد. یکی از مهمترین برنامههای فرهنگستان، انتخاب لغات و اصطلاحات فارسی بوده است. در خاطرات ذکاءالملک فروغی آمده است که وزیر معارف، روز ۶ اردیبهشت ۱۳۱۷ نامه رئیسالوزرا مبنی بر انحلال فرهنگستان را ابلاغ میکند و از فروغی میخواهد هیئت دیگری تحت ریاست خود انتخاب کند. پس از آن، ساختار جدید فرهنگستان با هشت کمیسیون که عبارت بودند از کمسیونهای اداری، دادگستری، علمی، زبان فارسی، جغرافیا، تهیۀ فرهنگ، راهنمایی برای هدایت افکار و جمعآوری آهنگهای محلی و اصطلاحات لاتین و اصطلاحات پزشکی تشکیل میشود. اهتمام اهل فرهنگ به مسیر جدید باعث شد فرهنگستان اول، کار خود را تا سال ۱۳۳۳ ادامه دهد. تلاش برای «پیراستن زبان فارسی از الفاظ نامتناسب خارجی» به انتشار «واژههای نو» منجر شد. آنچه اینجا مورد توجه است، موفقیت نسبی بسیاری از واژههای انتخابشدۀ فرهنگستان اول است. بسیاری از آن واژهها را امروز بدون مشقتی استفاده میکنیم. البته چنانکه دکتر لدویک پاول، استاد
ایرانشناسی و زبانهای ایرانی در دانشگاه هامبورگ آلمان توضیح داده است، این موفقیت نهایی نیست و تغییرات زبان نیز قدم به قدم صورت میگیرد. همچنین برای بررسی موفقیت واژههای انتخابشده باید به نکاتی مانند زمینۀ معنایی واژهها و سطح زبانی رسمی و غیر رسمی آنها توجه شود.
با این وجود، بررسی علمی واژههای ساختهشده نه در صلاحیت نویسنده این یادداشت است و نه در حوصله این بحث. اما این سؤال مطرح است که آیا واکنش عمومی نسبت به واژههای مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسی منطقی است؟
مروری کوتاه بر برخی واژههای مصوب فرهنگستان اول که امروز نیز در زبان کاربرد دارد، احتمالا نشان خواهد داد که چگونه گامهایی که برای انتخاب واژههای نو برداشته شد به «حفظ و توسعه» زبان فارسی کمک کرده است. برای مثال:
آتشنشان به جای مأمور اطفائیه انتخاب شد. بادجه، به معنی دریچه و روزنه به جای لفظ گیشه (Guichet). بینایی، به جای باصره. پادگان، به جای ساخلو انتخاب شده و در توضیح آمده است که «پا، در فارسی به معنی محافظت و نگاهبانی آمده است». پاسبان، کسی که از طرف شهربانی مأمور حفظ نظم و آسایش شهر است و به جای آژان دو پلیس (Agent de police) پذیرفته شده است. خبرگزاری، در همان معنی امروزی انتخاب شد. دارو، به جای دوا و داروخانه، به جای دواخانه و داروساز، به جای دواساز انتخاب شدهاند. کارآگاه، به معنی پلیس مخفی (Detective) و نخستوزیر، به معنی رئیسالوزراء مصوب شد.
امروز کمتر کسی است که ترجیح دهد به جای واژههای منتخب، صورت دیگر آنها را به کار برد و احتمالا اگر هم کسی بخواهد به جای آتشنشان، مأمور اطفائیه به کار برد، مجبور است منظور خود را برای مخاطب توضیح دهد؛ چراکه این تحول زبانی اگرچه بهتدریج شکل گرفته، اما در ذهن و زبان مردم پذیرفته شده است. میتوان دلایل مختلفی برای واکنش عمومی نسبت به واژههای مصوب فرهنگستان بیان داشت؛ ولی به نظر میرسد برای مخاطبان، منطق تحولات زبانی بهدرستی روشن نیست.
برای حفظ و توسعه و ترقی زبان فارسی، انجمنی به نام فرهنگستان ایران تأسیس میشود.
ماده اولِ اساسنامۀ فرهنگستان ایران
پایان اردیبهشت ۱۳۱۴، برای زبان فارسی آغاز مسیری جدید بود. فرهنگستان ایران با الگوی آکادمی فرانسوی، برای حفظ، توسعه و ترقی زبان فارسی به ریاست محمدعلی فروغی تشکیل شد. یکی از مهمترین برنامههای فرهنگستان، انتخاب لغات و اصطلاحات فارسی بوده است. در خاطرات ذکاءالملک فروغی آمده است که وزیر معارف، روز ۶ اردیبهشت ۱۳۱۷ نامه رئیسالوزرا مبنی بر انحلال فرهنگستان را ابلاغ میکند و از فروغی میخواهد هیئت دیگری تحت ریاست خود انتخاب کند. پس از آن، ساختار جدید فرهنگستان با هشت کمیسیون که عبارت بودند از کمسیونهای اداری، دادگستری، علمی، زبان فارسی، جغرافیا، تهیۀ فرهنگ، راهنمایی برای هدایت افکار و جمعآوری آهنگهای محلی و اصطلاحات لاتین و اصطلاحات پزشکی تشکیل میشود. اهتمام اهل فرهنگ به مسیر جدید باعث شد فرهنگستان اول، کار خود را تا سال ۱۳۳۳ ادامه دهد. تلاش برای «پیراستن زبان فارسی از الفاظ نامتناسب خارجی» به انتشار «واژههای نو» منجر شد. آنچه اینجا مورد توجه است، موفقیت نسبی بسیاری از واژههای انتخابشدۀ فرهنگستان اول است. بسیاری از آن واژهها را امروز بدون مشقتی استفاده میکنیم. البته چنانکه دکتر لدویک پاول، استاد
ایرانشناسی و زبانهای ایرانی در دانشگاه هامبورگ آلمان توضیح داده است، این موفقیت نهایی نیست و تغییرات زبان نیز قدم به قدم صورت میگیرد. همچنین برای بررسی موفقیت واژههای انتخابشده باید به نکاتی مانند زمینۀ معنایی واژهها و سطح زبانی رسمی و غیر رسمی آنها توجه شود.
با این وجود، بررسی علمی واژههای ساختهشده نه در صلاحیت نویسنده این یادداشت است و نه در حوصله این بحث. اما این سؤال مطرح است که آیا واکنش عمومی نسبت به واژههای مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسی منطقی است؟
مروری کوتاه بر برخی واژههای مصوب فرهنگستان اول که امروز نیز در زبان کاربرد دارد، احتمالا نشان خواهد داد که چگونه گامهایی که برای انتخاب واژههای نو برداشته شد به «حفظ و توسعه» زبان فارسی کمک کرده است. برای مثال:
آتشنشان به جای مأمور اطفائیه انتخاب شد. بادجه، به معنی دریچه و روزنه به جای لفظ گیشه (Guichet). بینایی، به جای باصره. پادگان، به جای ساخلو انتخاب شده و در توضیح آمده است که «پا، در فارسی به معنی محافظت و نگاهبانی آمده است». پاسبان، کسی که از طرف شهربانی مأمور حفظ نظم و آسایش شهر است و به جای آژان دو پلیس (Agent de police) پذیرفته شده است. خبرگزاری، در همان معنی امروزی انتخاب شد. دارو، به جای دوا و داروخانه، به جای دواخانه و داروساز، به جای دواساز انتخاب شدهاند. کارآگاه، به معنی پلیس مخفی (Detective) و نخستوزیر، به معنی رئیسالوزراء مصوب شد.
امروز کمتر کسی است که ترجیح دهد به جای واژههای منتخب، صورت دیگر آنها را به کار برد و احتمالا اگر هم کسی بخواهد به جای آتشنشان، مأمور اطفائیه به کار برد، مجبور است منظور خود را برای مخاطب توضیح دهد؛ چراکه این تحول زبانی اگرچه بهتدریج شکل گرفته، اما در ذهن و زبان مردم پذیرفته شده است. میتوان دلایل مختلفی برای واکنش عمومی نسبت به واژههای مصوب فرهنگستان بیان داشت؛ ولی به نظر میرسد برای مخاطبان، منطق تحولات زبانی بهدرستی روشن نیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.