|

راهنمای سفر به روستای تاریخی «خوئین»

شهری در یک روستا

حمیدرضا محمدی: روستایی که این‌بار می‌خواهیم به آن سفر کنیم و با آن آشنا شویم، یک تاریخ حرف دارد؛ «خوئِین» در شهرستان ایجرود واقع در استان زنجان. این روستا که یکی از روستاهای هدف گردشگری در استان زنجان محسوب می‌شود، دارای شهر زیرزمینیِ دستکندی است که «دژمنده» نام دارد و یکی از شگفت‌انگیزترین نمونه‌هایی از این دست، در ایران و شاید جهان است که البته کمتر شناخته و معرفی شده است. علاوه بر این، مسجد، حمام، آسیاب تاریخی و البته برج بلندی موسوم به میل نیز دارد. با وجود همه این آثار، این روستا، به لحاظ فرهنگ شفاهی از غنای خاصی برخوردار است و هنوز می‌توان، بازمانده‌ای از زبان پهلوی را در گویش مردم خوئین مشاهده کرد. در وصف اهمیت این روستا، همین بس که روزگاری خط تلگرافی میان آن و باکو - در جمهوری آذربایجان- برقرار بوده و دیگر آنکه اهالی اینجا سنگ میزانی برای توزین داشته‌اند که حتی متفاوت با زنجانی‌ها بوده است. اما عجله نکنید! اینجا برای فرار از دود و صدای زندگی روزمره، به لحاظ میراث طبیعی چیزی کم ندارد و می‌تواند با میراث فرهنگی‌اش، سفری خاطره‌انگیز را برایتان رقم بزند تا مفرح ذات‌تان شود.
پیشینه روستای خوئین را تا 2300 سال پیش به عقب برده‌اند و گمان مورخان از سفالینه‌هایی که در شهر زیرزمینی خوئین و حوالی برج این روستا که میل می‌خواندندش، یافت شده، بر این است که این آثار باقی‌مانده از روزگار اشکانیان است. علاوه بر این، نکته‌ای که نباید از نظر دور داشت، این است که این روستا در راستای شمال غربی با شهر تکاب و بنای عظیم «تخت سلیمان» - که به ثبت جهانی نیز رسیده- فقط 36 کیلومتر فاصله دارد که همین مسئله هم می‌تواند بر اهمیت تاریخی این روستا بیفزاید.
مهم‌ترین جاذبه‌ای که در سفر به خوئین باید از نظر بگذرانید، شهر زیرزمینی «دژمنده» است كه در واقع شهری در روستا است. آن‌گونه که از ظاهر امر برمی‌آید، آنانی که این شهر را در فاصله 40 متری از سطح زمین ساخته‌اند و طولش را -از بدایت تا نهایت- حدود چهار کیلومتر حفر کرده‌اند، هوشمندی بالایی از خود به خرج داده بودند. چراکه تودرتو بودن و داشتن پیچ‌های متعدد در مسیر این شهر، قطعا اندیشه‌ای بوده در برابر یورش دشمن، تا در این دالان، راه را گم کنند و اهالی پناه‌آورده به دژمنده، فرصت پنهان‌شدن را در اتاق‌های متعدد آن داشته باشند. همین مسئله، این شهر زیرزمینی را به یکی از شگفتی‌های تاریخ معماری ایران و شاید هم جهان تبدیل کرده است. اما حالا بگذارید به داخل این شهر برویم و ببینیم که در آن چه می‌گذرد. دژمنده دارای منافذی بوده تا علاوه بر آنکه راه را به ساکنانش نشان دهد، تهویه هوا هم به‌درستی انجام شود. درِ ورودی آن از روستا بوده؛ برای زمانی که هجوم دشمنان، از طریق برج‌های دیده‌بانی‌ای که بر تپه‌های پیرامونی خوئین استقرار یافته بودند، اطلاع داده شود و امکان پناه‌آوردن هرچه سریع‌تر اهالی میسر شود. اما درِ خروج در انتهای این مسیرِ چهار هزار متری هم جایی بود که در آن‌سوی روستا قرار داشت. این‌گونه بود که اهالی اگر هم در شهر زیرزمینی‌شان نمی‌ماندند، می‌توانستند از سویی دیگر بگریزند. دژمنده اما امکانات دیگری هم برای ساکنان خود داشت و معماران آن، فکر همه چیز را کرده بودند. اینجا اتاق‌های مجزایی داشت که هر یک دارای تاقچه -لابد برای قراردادن وسیله روشنایی - و تنور بودند و در فضایی دیگر هم اصطبل و طویله قرار داشت. این شهر زیرزمینی، چهارراه‌هایی تودرتو را البته در طبقات مختلف -که ظاهرا دو طبقه بوده- در خود گنجانده است. اگرچه برخی از راه‌های فرعی این غار مسدود است و تنها راه اصلی -آن‌هم فقط به مسافت یک کیلومتر- برای بازدید عموم که روشنایی‌اش هم تأمین شده، باز است، اما شاید برایتان جالب باشد که بدانید درِ سنگی‌ای در ابعاد 1/5 در 1متر که به نظر می‌رسد در میانه مسیر اصلی این مجموعه قرار دارد و غار را به دو بخش اصلی و فرعی تقسیم می‌کند، کتیبه‌ای در ابعاد 3 در 2 متر دارد که احتمالا برای دوران اشکانیان است و تاکنون خوانده و ترجمه نشده است. این دژ زیرزمینی از طریق تونل‌هایی با اطراف ارتباط داشته که یکی از این تونل‌ها با عبور از زیر رودخانه چای به روستای قمچی‌قای -در گذشته بخشی از خوئین بوده- متصل می‌شده است. با همه این توضیحات، اما متأسفانه هنوز از سوی مسئولان، هیچ اقدام قابل توجهی در جهت بهسازی و مهم‌‌تر از آن، تبلیغ آن صورت نگرفته که اگر شناسانده شود، حتی امکان ثبت جهانی آن هم وجود دارد. این شهر زیرزمینی چنین ظرفیتی دارد اما افسوس که حتی خیلی از مردم کشور خودمان هم از وجود این سازه دستکند اطلاعی ندارند.
چگونه برویم؟​
از پایتخت تا روستای خوئین 396 کیلومتر راه در پیش دارید. باید از آزادراه تهران- قزوین -زنجان، 335 کیلومتر برانید تا به مرکز استان زنجان برسید. از آنجا اگر در راستای جنوب غرب و مسیری که به بیجار -در استان کردستان- منتهی می‌شود بیایید، باید زرین‌آباد را بگذرانید و پس از 61 کیلومتر به خوئین برسید.
چه بخوریم؟
اگر میهمان خوئینی‌ها شوید و دستپخت زنان آنجا را نوش جان کنید، مزه‌اش تا همیشه زیر زبان‌تان خواهد ماند. جغوربغور (مخلوطی از دل و جگر و قلوه گوسفند به‌علاوه آب و روغن)، پیازو (شامل پیاز خردشده، گردو، ماده خاصی به نام تورتا که عصاره روغن حیوانی‌ست، گوشت چرخ‌کرده، گوجه فرنگی خردشده، رب گوجه‌فرنگی، عدس، لپه، برگه زردآلو، آلوچه و سیب‌زمینی) آش گندم، آش ترش، خورش آلوچه و مرغ از این دست هستند.

حمیدرضا محمدی: روستایی که این‌بار می‌خواهیم به آن سفر کنیم و با آن آشنا شویم، یک تاریخ حرف دارد؛ «خوئِین» در شهرستان ایجرود واقع در استان زنجان. این روستا که یکی از روستاهای هدف گردشگری در استان زنجان محسوب می‌شود، دارای شهر زیرزمینیِ دستکندی است که «دژمنده» نام دارد و یکی از شگفت‌انگیزترین نمونه‌هایی از این دست، در ایران و شاید جهان است که البته کمتر شناخته و معرفی شده است. علاوه بر این، مسجد، حمام، آسیاب تاریخی و البته برج بلندی موسوم به میل نیز دارد. با وجود همه این آثار، این روستا، به لحاظ فرهنگ شفاهی از غنای خاصی برخوردار است و هنوز می‌توان، بازمانده‌ای از زبان پهلوی را در گویش مردم خوئین مشاهده کرد. در وصف اهمیت این روستا، همین بس که روزگاری خط تلگرافی میان آن و باکو - در جمهوری آذربایجان- برقرار بوده و دیگر آنکه اهالی اینجا سنگ میزانی برای توزین داشته‌اند که حتی متفاوت با زنجانی‌ها بوده است. اما عجله نکنید! اینجا برای فرار از دود و صدای زندگی روزمره، به لحاظ میراث طبیعی چیزی کم ندارد و می‌تواند با میراث فرهنگی‌اش، سفری خاطره‌انگیز را برایتان رقم بزند تا مفرح ذات‌تان شود.
پیشینه روستای خوئین را تا 2300 سال پیش به عقب برده‌اند و گمان مورخان از سفالینه‌هایی که در شهر زیرزمینی خوئین و حوالی برج این روستا که میل می‌خواندندش، یافت شده، بر این است که این آثار باقی‌مانده از روزگار اشکانیان است. علاوه بر این، نکته‌ای که نباید از نظر دور داشت، این است که این روستا در راستای شمال غربی با شهر تکاب و بنای عظیم «تخت سلیمان» - که به ثبت جهانی نیز رسیده- فقط 36 کیلومتر فاصله دارد که همین مسئله هم می‌تواند بر اهمیت تاریخی این روستا بیفزاید.
مهم‌ترین جاذبه‌ای که در سفر به خوئین باید از نظر بگذرانید، شهر زیرزمینی «دژمنده» است كه در واقع شهری در روستا است. آن‌گونه که از ظاهر امر برمی‌آید، آنانی که این شهر را در فاصله 40 متری از سطح زمین ساخته‌اند و طولش را -از بدایت تا نهایت- حدود چهار کیلومتر حفر کرده‌اند، هوشمندی بالایی از خود به خرج داده بودند. چراکه تودرتو بودن و داشتن پیچ‌های متعدد در مسیر این شهر، قطعا اندیشه‌ای بوده در برابر یورش دشمن، تا در این دالان، راه را گم کنند و اهالی پناه‌آورده به دژمنده، فرصت پنهان‌شدن را در اتاق‌های متعدد آن داشته باشند. همین مسئله، این شهر زیرزمینی را به یکی از شگفتی‌های تاریخ معماری ایران و شاید هم جهان تبدیل کرده است. اما حالا بگذارید به داخل این شهر برویم و ببینیم که در آن چه می‌گذرد. دژمنده دارای منافذی بوده تا علاوه بر آنکه راه را به ساکنانش نشان دهد، تهویه هوا هم به‌درستی انجام شود. درِ ورودی آن از روستا بوده؛ برای زمانی که هجوم دشمنان، از طریق برج‌های دیده‌بانی‌ای که بر تپه‌های پیرامونی خوئین استقرار یافته بودند، اطلاع داده شود و امکان پناه‌آوردن هرچه سریع‌تر اهالی میسر شود. اما درِ خروج در انتهای این مسیرِ چهار هزار متری هم جایی بود که در آن‌سوی روستا قرار داشت. این‌گونه بود که اهالی اگر هم در شهر زیرزمینی‌شان نمی‌ماندند، می‌توانستند از سویی دیگر بگریزند. دژمنده اما امکانات دیگری هم برای ساکنان خود داشت و معماران آن، فکر همه چیز را کرده بودند. اینجا اتاق‌های مجزایی داشت که هر یک دارای تاقچه -لابد برای قراردادن وسیله روشنایی - و تنور بودند و در فضایی دیگر هم اصطبل و طویله قرار داشت. این شهر زیرزمینی، چهارراه‌هایی تودرتو را البته در طبقات مختلف -که ظاهرا دو طبقه بوده- در خود گنجانده است. اگرچه برخی از راه‌های فرعی این غار مسدود است و تنها راه اصلی -آن‌هم فقط به مسافت یک کیلومتر- برای بازدید عموم که روشنایی‌اش هم تأمین شده، باز است، اما شاید برایتان جالب باشد که بدانید درِ سنگی‌ای در ابعاد 1/5 در 1متر که به نظر می‌رسد در میانه مسیر اصلی این مجموعه قرار دارد و غار را به دو بخش اصلی و فرعی تقسیم می‌کند، کتیبه‌ای در ابعاد 3 در 2 متر دارد که احتمالا برای دوران اشکانیان است و تاکنون خوانده و ترجمه نشده است. این دژ زیرزمینی از طریق تونل‌هایی با اطراف ارتباط داشته که یکی از این تونل‌ها با عبور از زیر رودخانه چای به روستای قمچی‌قای -در گذشته بخشی از خوئین بوده- متصل می‌شده است. با همه این توضیحات، اما متأسفانه هنوز از سوی مسئولان، هیچ اقدام قابل توجهی در جهت بهسازی و مهم‌‌تر از آن، تبلیغ آن صورت نگرفته که اگر شناسانده شود، حتی امکان ثبت جهانی آن هم وجود دارد. این شهر زیرزمینی چنین ظرفیتی دارد اما افسوس که حتی خیلی از مردم کشور خودمان هم از وجود این سازه دستکند اطلاعی ندارند.
چگونه برویم؟​
از پایتخت تا روستای خوئین 396 کیلومتر راه در پیش دارید. باید از آزادراه تهران- قزوین -زنجان، 335 کیلومتر برانید تا به مرکز استان زنجان برسید. از آنجا اگر در راستای جنوب غرب و مسیری که به بیجار -در استان کردستان- منتهی می‌شود بیایید، باید زرین‌آباد را بگذرانید و پس از 61 کیلومتر به خوئین برسید.
چه بخوریم؟
اگر میهمان خوئینی‌ها شوید و دستپخت زنان آنجا را نوش جان کنید، مزه‌اش تا همیشه زیر زبان‌تان خواهد ماند. جغوربغور (مخلوطی از دل و جگر و قلوه گوسفند به‌علاوه آب و روغن)، پیازو (شامل پیاز خردشده، گردو، ماده خاصی به نام تورتا که عصاره روغن حیوانی‌ست، گوشت چرخ‌کرده، گوجه فرنگی خردشده، رب گوجه‌فرنگی، عدس، لپه، برگه زردآلو، آلوچه و سیب‌زمینی) آش گندم، آش ترش، خورش آلوچه و مرغ از این دست هستند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.