کشمکش برای بقا
پرویز جاهد
«اولین گاو» ساخته کلی رایکارد مثل بسیاری از فیلمهای مستقل و جمعوجور و کمهزینه (لو باجت) آمریکایی در مراسم اسکار امسال نادیده گرفته شد. هرچند این نادیده گرفتهشدن تا حد زیادی قابل فهم است چراکه این نوع فیلمها مطلقا از جنس فیلمهای به اصطلاح «اسکارپسند» نیستند و با ذات مراسم اسکار بیگانهاند. رایکارد گفته است که دوست ندارد با فیلمهایش مثل یک رقابت ورزشی برخورد شود: «من اهمیتی به جایزه اسکار نمیدهم. اصلا نمیتوانم این مراسم را تماشا کنم. از دید من، آنها خجالتآورند، غرقشدن در پول و اینجور چیزها».
فیلمهای رایکارد درباره طبقه کارگر آمریکایی و افراد حاشیهای و فرودست و تلاش آنها برای بقا در جامعه سرمایهداری است. پسزمینه فیلمهای او نیز جوامع کوچک شهری یا محیطهای بکر روستایی و دستنخورده و دشتهای وسیع و جادهها است. به همین دلیل قالب وسترن، قالب مناسبی برای بیان تمهای مورد علاقه او و گرایشش به نمایش رابطه انسان، طبیعت و حیوانات است؛ اما به جای درگیری و کشمکشهای بیرونی، تأکید روی لحظههای زندگی روزمره و زمانهای مرده است.
شخصیتهای رایکارد برای دستیابی به زندگی بهتر تلاش میکنند، اما اغلب ناموفقاند و همانند شخصیتهای «اولین گاو»، سرنوشت تراژیکی دارند. رایکارد نشان داده که بهعنوان یک زن همانقدر که شناخت دقیقی از دنیای زنان و تمایلات آنها دارد («برخی زنان»، «رودخانه گرس» و «وندی و لوسی»)، با دنیای مردان نیز بیگانه نیست و به همین دلیل فضای وسترنگونه فیلمهای «راه میانبر میک» و «اولین گاو» بهشدت باورپذیر است. رفاقتهای مردانه، از تمهای اصلی فیلمهای رایکارد است، اما او بهشدت مراقب است که به دام سانتیمانتالیسم اینگونه فیلمها نیفتد و از رمانتیکشدن فیلمهایش میپرهیزد. «لذت قدیمی» با اینکه درباره رفاقت دو مرد و تنهایی آنها در میان جنگلهای اورگون است و قابلیت این را دارد که تعبیرهای همجنسخواهانه از آن بشود، اما رایکارد به آن سمت نمیرود و تنها بر دوستی دو مرد بدون نمایش تمایلات جنسی آنها تکیه میکند.
اولین گاو، پلات سادهای دارد و با رویکرد مینیمالیستی رایکارد ساخته شده، اما برخلاف روایت ساده و مینیمالیستی و ریتم کندش، فیلم جذاب و پرکششی است. با اینکه رایکارد، تمرکزش را بیشتر روی جنبههای سبکی و بصری فیلم گذاشته اما از پرداختن به شخصیتها و نیازهای آنها غافل نیست. فیلم، اطلاعات زیادی درباره کوکی (مرد آمریکایی) و کینگ لو (مرد چینی) به ما نمیدهد، اما سادگی حضور آنها در فیلم، شیوه زندگی و دوستی صمیمانهشان ما را تحت تأثیر قرار میدهد و به سرنوشت آنها علاقهمند میسازد.
اولین گاو با اینکه برخی نشانههای آیکونیک فیلمهای وسترن مثل کابویها، شکارچیها و سرخپوستها را دارد، ولی مانند «راه میانبر میک»، یک وسترن متعارف و کلاسیک نیست بلکه از الگوهای ژانر وسترن آشنازدایی میکند. نه اسبی هست و نه هفتتیرکشی. دو شخصیت اصلی فیلم حتی هفتتیر هم ندارند و از جنگ سرخپوستها و سفیدپوستها هم خبری نیست. روایت با مقدمهای کوتاه در عصر مدرن آغاز میشود. پیدا شدن اسکلتهای دو مرد در جنگل اورگون که در کنار هم دراز کشیده و مردهاند، به وسیله یک زن، حادثه محرکی است که از طریق فلاشبک ما را به درون روایت زندگی و مرگ این دو در گذشته میبرد.
آشپز جوانی به نام کوکی که با گروهی از شکارچیان خز سفر میکند، تصادفا با مرد چینی مهاجری که به خاطر کشتن یک مرد روسی تحت تعقیب است مواجه شده و او را پنهان میکند و اینگونه دوستی عمیقی بین آنها شکل میگیرد. آنها برای بقا، از مهارت کوکی در آشپزی استفاده کرده و بیزینس کوچک و موفقی راه میاندازند که پختن کیکهای شیری و فروش آن به اهالی روستا است؛ اما برای این کار از شیر گاوی که متعلق به تاجری انگلیسی (چیف فاکتور) است میدزدند. گاو، تنها گاو منطقه اورگون است و این نیز ضد کلیشه بسیاری از فیلمهای وسترن است که در آنها معمولا گلههای گاو، جزئی از فضای داستان است. «گاو» در اینجا بهعنوان نمادی از سرمایه و ابزار تولید مطرح است و به اعتقاد جرمی ریفکین، نویسنده کتاب «ورای گوشت»، تصادفی نیست که واژه "cattle" به معنی گله گاو "capital" به معنی سرمایه، در زبان لاتین از یک ریشهاند. گاو، همانند یک کارخانه، محصولات مختلفی تولید میکند، از شیر و ماست و پنیر گرفته تا گوشت و چرم. به گفته مارکس در کاپیتال؛ هیچ چکمهای بدون چرم گاو به وجود نمیآید. حالا کوکی و کینگ لو، با دستدرازی به شیر گاو تاجر انگلیسی و در پیشگرفتن یک زندگی
انگلی (درونمایه مشترک با فیلم «انگل» بانگ جون هو)، سرمایه او را به خطر انداخته و مستوجب مجازاتاند. همانگونه که در «وندی و لوسی»، لوسی به خاطر دزدیدن غذای سگش از یک فروشگاه، به وسیله پلیس دستگیر میشود. در آنجا نیز یکی از کارکنان فروشگاه میگوید: «مسئله غذا نیست بلکه باید از او سرمشقی برای دیگران ساخت». سرقت کارگر از سرمایهدار، ضد ارزشهای اخلاقی پذیرفتهشده جامعه سرمایهداری و شاید هر جامعه دیگری است و گناهی نابخشودنی و مستحق مجازات. اما اخلاق سرمایهداری همیشه با منطق بقای همه طبقات جامعه نمیخواند. در عصر رکود اقتصادی و در شورشهای خیابانی ضد سرمایهداری لندن و نیویورک دیدیم که چگونه پابرهنهها و گرسنهها، بانکها و فروشگاهها را غارت کردند.
طبیعت و حیوانات (سگ، اسب و گاو) از عناصر آشنای فیلمهای کلی رایکارد محسوب میشوند. شعری که از ویلیام بلیک، شاعر انگلیسی در آغاز فیلم آورده شده، نشاندهنده این علایق رایکارد است؛ استعارهای از جوهر هستی و راز بقا: «پرنده به آشیانه، عنکبوت به تنیدن تار و انسان برای بقا به دوستی» نیاز دارد.
رابطه انسان با طبیعت (رودخانه، جنگل، کوهستان و دشت) در کارهای کلی رایکارد یادآور این رابطه در فیلمهای جیا ژانکه است، با همان تمهای انسانی و ضد سرمایهداری و ریتم آرام که هماهنگ با ریتم طبیعت است. همینطور رویکرد مینیمالیستی رایکارد در روایت و سبکپردازی نیز شباهت زیادی به رویکرد ژانکه دارد، بهویژه در استفاده هر دو از برداشت بلند و قراردادن آدمها در لانگشاتها و فضاهای خالی یا قابهایی که خطوط عمودی درختان یا ستونها و نوری که از لای آنها میتابد این قابها را هاشور میزند. مکثهای طولانی دوربین روی درختان و شاخ و برگها و در و دیوار کلبه چوبی و ایجاد وقفه در مسیر روایت نیز بیانگر گرایش فتوژنیک و آبستره رایکارد است.
«اولین گاو» ساخته کلی رایکارد مثل بسیاری از فیلمهای مستقل و جمعوجور و کمهزینه (لو باجت) آمریکایی در مراسم اسکار امسال نادیده گرفته شد. هرچند این نادیده گرفتهشدن تا حد زیادی قابل فهم است چراکه این نوع فیلمها مطلقا از جنس فیلمهای به اصطلاح «اسکارپسند» نیستند و با ذات مراسم اسکار بیگانهاند. رایکارد گفته است که دوست ندارد با فیلمهایش مثل یک رقابت ورزشی برخورد شود: «من اهمیتی به جایزه اسکار نمیدهم. اصلا نمیتوانم این مراسم را تماشا کنم. از دید من، آنها خجالتآورند، غرقشدن در پول و اینجور چیزها».
فیلمهای رایکارد درباره طبقه کارگر آمریکایی و افراد حاشیهای و فرودست و تلاش آنها برای بقا در جامعه سرمایهداری است. پسزمینه فیلمهای او نیز جوامع کوچک شهری یا محیطهای بکر روستایی و دستنخورده و دشتهای وسیع و جادهها است. به همین دلیل قالب وسترن، قالب مناسبی برای بیان تمهای مورد علاقه او و گرایشش به نمایش رابطه انسان، طبیعت و حیوانات است؛ اما به جای درگیری و کشمکشهای بیرونی، تأکید روی لحظههای زندگی روزمره و زمانهای مرده است.
شخصیتهای رایکارد برای دستیابی به زندگی بهتر تلاش میکنند، اما اغلب ناموفقاند و همانند شخصیتهای «اولین گاو»، سرنوشت تراژیکی دارند. رایکارد نشان داده که بهعنوان یک زن همانقدر که شناخت دقیقی از دنیای زنان و تمایلات آنها دارد («برخی زنان»، «رودخانه گرس» و «وندی و لوسی»)، با دنیای مردان نیز بیگانه نیست و به همین دلیل فضای وسترنگونه فیلمهای «راه میانبر میک» و «اولین گاو» بهشدت باورپذیر است. رفاقتهای مردانه، از تمهای اصلی فیلمهای رایکارد است، اما او بهشدت مراقب است که به دام سانتیمانتالیسم اینگونه فیلمها نیفتد و از رمانتیکشدن فیلمهایش میپرهیزد. «لذت قدیمی» با اینکه درباره رفاقت دو مرد و تنهایی آنها در میان جنگلهای اورگون است و قابلیت این را دارد که تعبیرهای همجنسخواهانه از آن بشود، اما رایکارد به آن سمت نمیرود و تنها بر دوستی دو مرد بدون نمایش تمایلات جنسی آنها تکیه میکند.
اولین گاو، پلات سادهای دارد و با رویکرد مینیمالیستی رایکارد ساخته شده، اما برخلاف روایت ساده و مینیمالیستی و ریتم کندش، فیلم جذاب و پرکششی است. با اینکه رایکارد، تمرکزش را بیشتر روی جنبههای سبکی و بصری فیلم گذاشته اما از پرداختن به شخصیتها و نیازهای آنها غافل نیست. فیلم، اطلاعات زیادی درباره کوکی (مرد آمریکایی) و کینگ لو (مرد چینی) به ما نمیدهد، اما سادگی حضور آنها در فیلم، شیوه زندگی و دوستی صمیمانهشان ما را تحت تأثیر قرار میدهد و به سرنوشت آنها علاقهمند میسازد.
اولین گاو با اینکه برخی نشانههای آیکونیک فیلمهای وسترن مثل کابویها، شکارچیها و سرخپوستها را دارد، ولی مانند «راه میانبر میک»، یک وسترن متعارف و کلاسیک نیست بلکه از الگوهای ژانر وسترن آشنازدایی میکند. نه اسبی هست و نه هفتتیرکشی. دو شخصیت اصلی فیلم حتی هفتتیر هم ندارند و از جنگ سرخپوستها و سفیدپوستها هم خبری نیست. روایت با مقدمهای کوتاه در عصر مدرن آغاز میشود. پیدا شدن اسکلتهای دو مرد در جنگل اورگون که در کنار هم دراز کشیده و مردهاند، به وسیله یک زن، حادثه محرکی است که از طریق فلاشبک ما را به درون روایت زندگی و مرگ این دو در گذشته میبرد.
آشپز جوانی به نام کوکی که با گروهی از شکارچیان خز سفر میکند، تصادفا با مرد چینی مهاجری که به خاطر کشتن یک مرد روسی تحت تعقیب است مواجه شده و او را پنهان میکند و اینگونه دوستی عمیقی بین آنها شکل میگیرد. آنها برای بقا، از مهارت کوکی در آشپزی استفاده کرده و بیزینس کوچک و موفقی راه میاندازند که پختن کیکهای شیری و فروش آن به اهالی روستا است؛ اما برای این کار از شیر گاوی که متعلق به تاجری انگلیسی (چیف فاکتور) است میدزدند. گاو، تنها گاو منطقه اورگون است و این نیز ضد کلیشه بسیاری از فیلمهای وسترن است که در آنها معمولا گلههای گاو، جزئی از فضای داستان است. «گاو» در اینجا بهعنوان نمادی از سرمایه و ابزار تولید مطرح است و به اعتقاد جرمی ریفکین، نویسنده کتاب «ورای گوشت»، تصادفی نیست که واژه "cattle" به معنی گله گاو "capital" به معنی سرمایه، در زبان لاتین از یک ریشهاند. گاو، همانند یک کارخانه، محصولات مختلفی تولید میکند، از شیر و ماست و پنیر گرفته تا گوشت و چرم. به گفته مارکس در کاپیتال؛ هیچ چکمهای بدون چرم گاو به وجود نمیآید. حالا کوکی و کینگ لو، با دستدرازی به شیر گاو تاجر انگلیسی و در پیشگرفتن یک زندگی
انگلی (درونمایه مشترک با فیلم «انگل» بانگ جون هو)، سرمایه او را به خطر انداخته و مستوجب مجازاتاند. همانگونه که در «وندی و لوسی»، لوسی به خاطر دزدیدن غذای سگش از یک فروشگاه، به وسیله پلیس دستگیر میشود. در آنجا نیز یکی از کارکنان فروشگاه میگوید: «مسئله غذا نیست بلکه باید از او سرمشقی برای دیگران ساخت». سرقت کارگر از سرمایهدار، ضد ارزشهای اخلاقی پذیرفتهشده جامعه سرمایهداری و شاید هر جامعه دیگری است و گناهی نابخشودنی و مستحق مجازات. اما اخلاق سرمایهداری همیشه با منطق بقای همه طبقات جامعه نمیخواند. در عصر رکود اقتصادی و در شورشهای خیابانی ضد سرمایهداری لندن و نیویورک دیدیم که چگونه پابرهنهها و گرسنهها، بانکها و فروشگاهها را غارت کردند.
طبیعت و حیوانات (سگ، اسب و گاو) از عناصر آشنای فیلمهای کلی رایکارد محسوب میشوند. شعری که از ویلیام بلیک، شاعر انگلیسی در آغاز فیلم آورده شده، نشاندهنده این علایق رایکارد است؛ استعارهای از جوهر هستی و راز بقا: «پرنده به آشیانه، عنکبوت به تنیدن تار و انسان برای بقا به دوستی» نیاز دارد.
رابطه انسان با طبیعت (رودخانه، جنگل، کوهستان و دشت) در کارهای کلی رایکارد یادآور این رابطه در فیلمهای جیا ژانکه است، با همان تمهای انسانی و ضد سرمایهداری و ریتم آرام که هماهنگ با ریتم طبیعت است. همینطور رویکرد مینیمالیستی رایکارد در روایت و سبکپردازی نیز شباهت زیادی به رویکرد ژانکه دارد، بهویژه در استفاده هر دو از برداشت بلند و قراردادن آدمها در لانگشاتها و فضاهای خالی یا قابهایی که خطوط عمودی درختان یا ستونها و نوری که از لای آنها میتابد این قابها را هاشور میزند. مکثهای طولانی دوربین روی درختان و شاخ و برگها و در و دیوار کلبه چوبی و ایجاد وقفه در مسیر روایت نیز بیانگر گرایش فتوژنیک و آبستره رایکارد است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.