|

به استقبال 19 اردیبهشت که زادروز 81 سالگی «لاله تقیان» است

ناقد همیشه‌صریح‌اللهجه

احسان زیورعالم .منتقد و پژوهشگر تئاتر

نام لاله تقیان برای علاقه‌مندان به تئاتر، یادآور دو چیز است؛ نخست نمایش‌های ایرانی که تقیان در کاوش و ارزیابی آن بیش از نیم‌قرن نوشته و تحقیق کرده است و دیگری مجله‌داری که با دوران درخشان مجله نمایش رقم خورده است. اما فراسوی این دو حوزه‌، لاله تقیان جوان ژورنالیستی بوده تیزبین. هرچند در ایران رسم نیست نوشته‌های گذشتۀ نویسنده‌ای اکنون بزرگ در قالب کتابی منتشر شود؛ اما رد پای تاریخ را می‌توان در اسناد و مدارک جست‌وجو کرد.

در شماره 1896 روزنامه آیندگان به تاریخ 25 فروردین 1353 از لاله تقیان یادداشتی بر نمایش «بازی‌های بی‌حرف» منتشر شده است. نمایش «مهمان کارگاه نمایش» هیچ شباهتی با آثار کارگاه ندارد. كاری از مهدی صفاری و ناصر مقدسی، اثری بود با حضور هنرمندان باشگاه ناشنوایان. هیچ‌یک از بازیگران این نمایش شهرتی ندارند و تلاشی است بی‌کلام برای رسیدن به نمایش خاصه ناشنوایان. لاله تقیان با نوشتار خود این نمایش را در تاریخ ثبت می‌کند، هرچند او قلم نقدش تند و تیز است. خوانش نقد تقیان می‌تواند چشم‌اندازی از روزنامه‌نگاری حوزه تئاتر در آن سال‌ها ارائه دهد. استفاده از واژگان و گفتمان موجود در نوشتار تقیان، هرچند عقبه‌ای از دهه چهل دارد؛ اما به‌واسطه حضور او در مجله نمایش به نوشتار قالب دهه‌های بعد نیز بدل می‌شود.
برای مثال تقیان می‌نویسد: «مفاهیمش گرچه می‌خنداند؛ لیکن پخته و عمیق نیست و بیشتر به لطیفه‌های معمولی می‌ماند که برای سرگرمی تعریف کنند، بدون آنکه لحظات دراماتیک نیز در آن باشد». نوشتار تقیان همان چیزی است که در غرب از آن با عنوان Review یاد می‌کنند. نوشتاری کوتاه که حامل جامع‌ترین اطلاعات باشد. با این حال تقیان در همین نوشتارهای کوتاه، رک و صریح است. برای مثال در نقد نمایش «جنگ» به کارگردانی هوشنگ حسامی - که خود منتقدی صریح‌اللهجه بود - می‌نویسد: «بازی‌های نمایش جنگ ضعیف است، به‌ویژه که هر بازیگر می‌بایست جنبه‌های گوناگون را نشان دهد، بازیگران انعطاف و تجربه لازم را ندارند، چه در حرکات و چه در بیان که بسیار اهمیت دارد».
تقیان برخلاف منتقدان آن روز که تمایل به تماشا و نوشتن از کارگردانان شاخص آن روزگار را داشتند؛ تمایلش به سمت ناشناخته‌هاست. گویی هوای دیدن چهره‌هایی دارد که آینده به‌نوعی از آنِ آنان است. برای مثال در بهمن 1355، زمانی‌که سیاوش طهمورث در اولین تجربه‌های کارگردانی‌اش، «صدای اول» را در کارگاه نمایش روی صحنه می‌برد، این لاله تقیان است که آن را می‌بیند و در تاریخ ثبت می‌کند. هرچند در این تماشا کردن و نوشتن، از تندی نقد کاسته نمی‌شود. عنوان یادداشت تقیان «چه اصراری به عرضه تجربه‌های خام؟» است. تقیان که بعدها به یكی از چهره‌های شاخص نمایش ایرانی بدل می‌شود، به تجربه‌گرایی غربی در تئاتر ایران نگاه مثبتی نداشت. او در این نگاره می‌نویسد: «گروه‌های تجربی ما براساس کدام نیاز اجتماعی تجربه می‌کنند؟ هدفشان چیست؟ چه می‌خواهند، با تکیه بر کدام سنت تئاتری، راهی تازه برای بیان هنری بگشایند؟».
آنچه مشهود است، با گذشت نیم‌قرن از نوشتن‌های تقیان، او چندان از مواضع خویش عقب‌نشینی نکرده است. هرچند طهمورث در سال‌های آتی از تئاتر تجربی به سمت تئاتر ایرانی می‌غلتد، شاید ناشی از این واژگان تقیان باشد که گفته بود: «کوشش کارگردان در نمایش صدای اول، این بوده است که به خیال خودش، از راه ساختن تصاویر (بدون‌کلام) و یاری‌گرفتن از موسیقی و رقص ... به طریقی نوآوری کند و نه آنکه حقیقتا برای تفهیم مضامین، نیازی به تمام این عوامل باشد ... نمایش نمی‌تواند واقعیت موجد مردم را تصویر کند ... به هر حال این مسئلۀ بسیاری از تماشاگران این نوع نمایش‌ها است که چرا ما باید واقعیت را از ورای تصاویری مبهم و شلوغ، شکل‌هایی غیرانسانی و غیرقابل‌ لمس کشف کنیم».
نوشتار لاله تقیان در دهه پنجاه هرچند ساده و فاقد ادبیات نه‌چندان پیچیده‌ای است؛ اما نشانگر نوعی حرکت بادوام در نقد تئاتر ایران به حساب می‌آید. در زمانه‌ای که نقد در انقیاد جامعه مردسالار بوده است، تقیان بدون تعارف‌های مرسوم ژورنالیسمِ آن‌روزها، با صراحت قلم می‌چرخاند و بدون تلون در مزاج نوشتاری، بر باور خویش پافشاری می‌کند.

نام لاله تقیان برای علاقه‌مندان به تئاتر، یادآور دو چیز است؛ نخست نمایش‌های ایرانی که تقیان در کاوش و ارزیابی آن بیش از نیم‌قرن نوشته و تحقیق کرده است و دیگری مجله‌داری که با دوران درخشان مجله نمایش رقم خورده است. اما فراسوی این دو حوزه‌، لاله تقیان جوان ژورنالیستی بوده تیزبین. هرچند در ایران رسم نیست نوشته‌های گذشتۀ نویسنده‌ای اکنون بزرگ در قالب کتابی منتشر شود؛ اما رد پای تاریخ را می‌توان در اسناد و مدارک جست‌وجو کرد.

در شماره 1896 روزنامه آیندگان به تاریخ 25 فروردین 1353 از لاله تقیان یادداشتی بر نمایش «بازی‌های بی‌حرف» منتشر شده است. نمایش «مهمان کارگاه نمایش» هیچ شباهتی با آثار کارگاه ندارد. كاری از مهدی صفاری و ناصر مقدسی، اثری بود با حضور هنرمندان باشگاه ناشنوایان. هیچ‌یک از بازیگران این نمایش شهرتی ندارند و تلاشی است بی‌کلام برای رسیدن به نمایش خاصه ناشنوایان. لاله تقیان با نوشتار خود این نمایش را در تاریخ ثبت می‌کند، هرچند او قلم نقدش تند و تیز است. خوانش نقد تقیان می‌تواند چشم‌اندازی از روزنامه‌نگاری حوزه تئاتر در آن سال‌ها ارائه دهد. استفاده از واژگان و گفتمان موجود در نوشتار تقیان، هرچند عقبه‌ای از دهه چهل دارد؛ اما به‌واسطه حضور او در مجله نمایش به نوشتار قالب دهه‌های بعد نیز بدل می‌شود.
برای مثال تقیان می‌نویسد: «مفاهیمش گرچه می‌خنداند؛ لیکن پخته و عمیق نیست و بیشتر به لطیفه‌های معمولی می‌ماند که برای سرگرمی تعریف کنند، بدون آنکه لحظات دراماتیک نیز در آن باشد». نوشتار تقیان همان چیزی است که در غرب از آن با عنوان Review یاد می‌کنند. نوشتاری کوتاه که حامل جامع‌ترین اطلاعات باشد. با این حال تقیان در همین نوشتارهای کوتاه، رک و صریح است. برای مثال در نقد نمایش «جنگ» به کارگردانی هوشنگ حسامی - که خود منتقدی صریح‌اللهجه بود - می‌نویسد: «بازی‌های نمایش جنگ ضعیف است، به‌ویژه که هر بازیگر می‌بایست جنبه‌های گوناگون را نشان دهد، بازیگران انعطاف و تجربه لازم را ندارند، چه در حرکات و چه در بیان که بسیار اهمیت دارد».
تقیان برخلاف منتقدان آن روز که تمایل به تماشا و نوشتن از کارگردانان شاخص آن روزگار را داشتند؛ تمایلش به سمت ناشناخته‌هاست. گویی هوای دیدن چهره‌هایی دارد که آینده به‌نوعی از آنِ آنان است. برای مثال در بهمن 1355، زمانی‌که سیاوش طهمورث در اولین تجربه‌های کارگردانی‌اش، «صدای اول» را در کارگاه نمایش روی صحنه می‌برد، این لاله تقیان است که آن را می‌بیند و در تاریخ ثبت می‌کند. هرچند در این تماشا کردن و نوشتن، از تندی نقد کاسته نمی‌شود. عنوان یادداشت تقیان «چه اصراری به عرضه تجربه‌های خام؟» است. تقیان که بعدها به یكی از چهره‌های شاخص نمایش ایرانی بدل می‌شود، به تجربه‌گرایی غربی در تئاتر ایران نگاه مثبتی نداشت. او در این نگاره می‌نویسد: «گروه‌های تجربی ما براساس کدام نیاز اجتماعی تجربه می‌کنند؟ هدفشان چیست؟ چه می‌خواهند، با تکیه بر کدام سنت تئاتری، راهی تازه برای بیان هنری بگشایند؟».
آنچه مشهود است، با گذشت نیم‌قرن از نوشتن‌های تقیان، او چندان از مواضع خویش عقب‌نشینی نکرده است. هرچند طهمورث در سال‌های آتی از تئاتر تجربی به سمت تئاتر ایرانی می‌غلتد، شاید ناشی از این واژگان تقیان باشد که گفته بود: «کوشش کارگردان در نمایش صدای اول، این بوده است که به خیال خودش، از راه ساختن تصاویر (بدون‌کلام) و یاری‌گرفتن از موسیقی و رقص ... به طریقی نوآوری کند و نه آنکه حقیقتا برای تفهیم مضامین، نیازی به تمام این عوامل باشد ... نمایش نمی‌تواند واقعیت موجد مردم را تصویر کند ... به هر حال این مسئلۀ بسیاری از تماشاگران این نوع نمایش‌ها است که چرا ما باید واقعیت را از ورای تصاویری مبهم و شلوغ، شکل‌هایی غیرانسانی و غیرقابل‌ لمس کشف کنیم».
نوشتار لاله تقیان در دهه پنجاه هرچند ساده و فاقد ادبیات نه‌چندان پیچیده‌ای است؛ اما نشانگر نوعی حرکت بادوام در نقد تئاتر ایران به حساب می‌آید. در زمانه‌ای که نقد در انقیاد جامعه مردسالار بوده است، تقیان بدون تعارف‌های مرسوم ژورنالیسمِ آن‌روزها، با صراحت قلم می‌چرخاند و بدون تلون در مزاج نوشتاری، بر باور خویش پافشاری می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.