|

3 اردیبهشت 894 خورشیدی، با استقرار پرتغالی‌‌ها در هرمز، مداخلۀ غربی‌ها در ایران آغاز شد

زیبایی شرق، چشمِ ناپاک غرب

میثم غلامپور .پژوهشگر مطالعات ایران‌شناسی‌

نیمه سده نهم هجری قمری بود که شاهرخ تیموری، عبدالرزاق سمرقندی را به‌عنوان سفیر روانۀ هندوستان کرد. عبدالرزاق سر راه سفرش به هند، مدتی را میهمان منطقه هرمز بود و توصیفی از تجربیاتش در آن شهر را می‌توان در کتاب «مطلع سعدین و مجمع بحرین» سراغ گرفت. وصف عبدالرزاق از هرمز، حکایت از رونق و جایگاه رشک‌برانگیز این شهر در آن دورۀ زمانی دارد. او هرمز را بندری در میان دریا خوانده که «در روی زمین بدل ندارد» و به قول خودش تاجران اقالیم هفت‌گانه، از مصر و شام و روم و آذربایجان و عراق عرب و عجم تا خراسان و ماوراءالنهر و ترکستان و چین و ماچین به آن توجه داشتند. «مسافران عالم از هر جا آیند و هرچه آرند در برابر هرچه خواهند، بی‌زیادت جست‌وجوی، در آن شهر یابند»1؛ این تعبیری است که عبدالرزاق برای نشان‌دادن حجم و تنوع کالاهایی که در هرمز عرضه می‌شد، به کار برده است.

این حکایتِ سال‌های بعد هرمز هم بود؛ همان سال‌هایی که دیگر تیموریان در رأس امور نبودند و شاهان صفوی روی کار آمده بودند. رونق و بروبیای پردوام هرمز تا جایی بود که آن را حتی حلقۀ انگشتری دنیا خطاب می‌کردند.2 برای چنین جایگاهی بود که قدرت برتر آن زمانِ غرب یعنی پرتغال برایش دندان طمع تیز کرد و خواب‌هایی دید که نباید. پرتغال به دنبال بازار پرسود آسیا و آفریقا بود و از آنجایی که حضور قدرتی مثل عثمانی راه تجارت معمول بین آسیا و اروپا را بسته بود، راهی جدید برای دستیابی به نقاطی مثل هندوستان جست‌وجو می‌کرد. به دنبال همین جست‌وجوها، دریانوردانی که از طرف پرتغال به خلیج فارس آمده بودند، خبرهای خوشی برای چشم طماع حاکمانشان بردند و برایشان از لقمۀ چرب و نرمی گفتند که در خلیج فارس انتظارشان را می‌کشید. با شناخت این منطقه از سوی پرتغالی‌ها، بالاخره سروکله این میهمان ناخوانده در زمان شاه اسماعیل صفوی پیدا شد؛ همان زمان که فردی به نام آلبو کرک از درگیری شاه اسماعیل با عثمانی‌ها نهایت استفاده را برد و با همراهی کشتی‌های جنگی و با غلبه بر نیروهای بومی، در هرمز لنگر انداخت و زمینه دست‌اندازی به ثروت این ناحیه را مهیا کرد.
حضور پرتغالی‌ها با کش‌وقوس‌های زیادی که داشت، طولانی‌مدت بود و بیشتر از یک سده ادامه پیدا کرد. هرچند آنها درنهایت در زمان شاه عباس و با تدبیر او از ایران بیرون رانده شدند و داستان طمع‌شان به پایان خودش رسید، اما چیزی که ماند، بدعت نامبارکی بود که پرتغالی‌ها پی‌اش را ریخته بودند؛ قصۀ تلخ طمع استعمارگران غربی به ایران تازه شروع شده بود و این فقط فصل اولش بود.
پی‌نوشت:
1. عبدالرزاق سمرقندی، کمال‌الدین، مطلع سعدین و مجمع بحرین، به اهتمام عبدالحسین نوایی، جلد دوم، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1372، ص 513 و 514.
2. فلسفی، نصرالله، سیاست خارجی ایران در زمان پادشاهان صفوی؛ روابط ایران و پرتغال، مجلة مهر، سال دوم، شمارۀ نُه، بهمن ۱۳۱۳، ص ۹۱۷.

نیمه سده نهم هجری قمری بود که شاهرخ تیموری، عبدالرزاق سمرقندی را به‌عنوان سفیر روانۀ هندوستان کرد. عبدالرزاق سر راه سفرش به هند، مدتی را میهمان منطقه هرمز بود و توصیفی از تجربیاتش در آن شهر را می‌توان در کتاب «مطلع سعدین و مجمع بحرین» سراغ گرفت. وصف عبدالرزاق از هرمز، حکایت از رونق و جایگاه رشک‌برانگیز این شهر در آن دورۀ زمانی دارد. او هرمز را بندری در میان دریا خوانده که «در روی زمین بدل ندارد» و به قول خودش تاجران اقالیم هفت‌گانه، از مصر و شام و روم و آذربایجان و عراق عرب و عجم تا خراسان و ماوراءالنهر و ترکستان و چین و ماچین به آن توجه داشتند. «مسافران عالم از هر جا آیند و هرچه آرند در برابر هرچه خواهند، بی‌زیادت جست‌وجوی، در آن شهر یابند»1؛ این تعبیری است که عبدالرزاق برای نشان‌دادن حجم و تنوع کالاهایی که در هرمز عرضه می‌شد، به کار برده است.

این حکایتِ سال‌های بعد هرمز هم بود؛ همان سال‌هایی که دیگر تیموریان در رأس امور نبودند و شاهان صفوی روی کار آمده بودند. رونق و بروبیای پردوام هرمز تا جایی بود که آن را حتی حلقۀ انگشتری دنیا خطاب می‌کردند.2 برای چنین جایگاهی بود که قدرت برتر آن زمانِ غرب یعنی پرتغال برایش دندان طمع تیز کرد و خواب‌هایی دید که نباید. پرتغال به دنبال بازار پرسود آسیا و آفریقا بود و از آنجایی که حضور قدرتی مثل عثمانی راه تجارت معمول بین آسیا و اروپا را بسته بود، راهی جدید برای دستیابی به نقاطی مثل هندوستان جست‌وجو می‌کرد. به دنبال همین جست‌وجوها، دریانوردانی که از طرف پرتغال به خلیج فارس آمده بودند، خبرهای خوشی برای چشم طماع حاکمانشان بردند و برایشان از لقمۀ چرب و نرمی گفتند که در خلیج فارس انتظارشان را می‌کشید. با شناخت این منطقه از سوی پرتغالی‌ها، بالاخره سروکله این میهمان ناخوانده در زمان شاه اسماعیل صفوی پیدا شد؛ همان زمان که فردی به نام آلبو کرک از درگیری شاه اسماعیل با عثمانی‌ها نهایت استفاده را برد و با همراهی کشتی‌های جنگی و با غلبه بر نیروهای بومی، در هرمز لنگر انداخت و زمینه دست‌اندازی به ثروت این ناحیه را مهیا کرد.
حضور پرتغالی‌ها با کش‌وقوس‌های زیادی که داشت، طولانی‌مدت بود و بیشتر از یک سده ادامه پیدا کرد. هرچند آنها درنهایت در زمان شاه عباس و با تدبیر او از ایران بیرون رانده شدند و داستان طمع‌شان به پایان خودش رسید، اما چیزی که ماند، بدعت نامبارکی بود که پرتغالی‌ها پی‌اش را ریخته بودند؛ قصۀ تلخ طمع استعمارگران غربی به ایران تازه شروع شده بود و این فقط فصل اولش بود.
پی‌نوشت:
1. عبدالرزاق سمرقندی، کمال‌الدین، مطلع سعدین و مجمع بحرین، به اهتمام عبدالحسین نوایی، جلد دوم، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1372، ص 513 و 514.
2. فلسفی، نصرالله، سیاست خارجی ایران در زمان پادشاهان صفوی؛ روابط ایران و پرتغال، مجلة مهر، سال دوم، شمارۀ نُه، بهمن ۱۳۱۳، ص ۹۱۷.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.