گشتی در کتابخانه اسدالله امرایی و یادگارهایش
امضاهای جهانی
حمیدرضا -محمدی
همین 10 روز پیش، 61 ساله شد و از این ششدهه، درست نیمیاش را مصروف و مشغول ترجمه کرده است. در همه این سالها، به سراسر جهان انگلیسیزبان نگاه داشته است؛ از قلبِ غرب تا قعرِ شرق.
«اسدالله امرایی» که حالا دهها کتاب به فارسی برگردانده است، کارگرزاده است و در فضایی رشد یافته که کتابی در اطراف خود، در خانه پدری نداشت: «بیشتر در فضای مدرسه و کتابخانه به کتاب علاقهمند شدم. معلمهایی در دبستان و راهنمایی و دبیرستان داشتم که در زندگیام بسیار مؤثر بودند. تا پیش از آنکه من به مدرسه بروم، نظام آموزشی، شش سال ابتدایی و شش سال متوسطه بود و با تغییر نظام آموزشی به پنج سال ابتدایی، سه سال راهنمایی و چهار سال متوسطه در سال 1346، من جزو نخستین کسانی بودم که این تغییر را تجربه کردند. جالب است بدانید وقتی در دبیرستان قرار بود انتخاب رشته کنیم، من رشته «جامع» را انتخاب کردم که ریاضی نداشت چون هم ریاضیام ضعیف بود و هم از آن بدم میآمد. هرچند یکسال بعد، اساسا این رشته برچیده شد و عنوان «نظری» بر آن گذاشتند».
وقتی در مقطع راهنمایی درس میخواند، به دو کتابخانه در محله نازیآباد که خانه پدریاش در آنجا واقع بود، دسترسی داشت: «یکی در پارک چهارم آبان (22 بهمن فعلی) در نازیآباد که مرکز شماره 8 کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان بود و دیگری مرکز رفاه خانواده که مختص طیفهایی بالاتر از سن دانشآموز بود».
اما وقتی به دبیرستان عدل -که حالا نامش به شهید سیدمهدی فاطمی، دانشآموز همین مدرسه که در 13 آبان 1357، مقابل دانشگاه تهران به شهادت رسید، تغییر نام یافته است - رفت، خودِ او یکی از بانیان کتابخانه آنجا شد: «آقای قاسم بیاتی معلم ما و مسئول فوق برنامه مدرسه بود و کوشید کتابخانه را با خرید کتابهای مفید از ناشران، غنی کند و کرد. خودِ ما هم به راسته مقابل دانشگاه میرفتیم و کتاب تهیه میکردیم. در نازیآباد، دوستی بهنام دکتر مجید کوچکی بود که مطب دندانپزشکی داشت. او چون اهل قلم و شناختهشده بود، یادداشتی به ما داد و بهواسطه همان دستخط از کتابفروشی مروارید کتاب خریدیم و تخفیف بیشتری هم گرفتیم. چند کتاب از مهدی اخوانثالث هم خریدیم. در همین اثنا، آقایی با موی بلند و سبیلِ پرپشت داخل شد و چشمش به کتابهایی که خریده بودیم افتاد و خواست کتابهای او را رایگان در اختیار ما قرار دهد. او اخوانثالث بود. خوب یه یاد دارم یکی از آنها، کتابی بود با جلد کاکائوییرنگ به نام «بهترینِ امید». او نخستین شاعر و نویسندهای بود که از نزدیک دیدم. همچنین در آن سالها، باید از معلمی نام ببرم اهل آذرشهر و از رفقای نزدیک صمد بهرنگی
به نامِ عباس مَهیار که در کتابخوانشدنم نقش مهمی داشت».
او در بحبوحه انقلاب، وارد رشته زبان و ادبیات خارجی در مدرسه عالی پارس شد که در انتهای خیابان سلطنتآباد (پاسداران فعلی)، سهراه ضرابخانه واقع بود. اما علاقهاش به ترجمه، پیشتر در وجودش جوانه زد: «در مجاورت خانهمان سردخانه بزرگی بود و باراندازی داشت. چون آن اطراف میرفتم و خردهسواد و علاقهای داشتم و مسئول آنجا علاقه مرا به زبان انگلیسی میدانست، متنهایی میداد و میگفت اینها را ترجمه کن و میکردم و او میدید. جرقه اولیه را او زد. جرقه اصلی اما در دانشگاه توسط زندهیادان خانم دکتر مریم خوزان و محسن سلیمانی در من زده شد. بعدتر با مرحوم قیصر امینپور و فریدون عموزاده خلیلی آشنا شدم و کمکم راهم به مطبوعات باز شد».
دانشگاه را در سال 1366 تمام کرد و خدمت وظیفه را دو سال بعد، اما نخستین ترجمهاش زمانی چاپ شد
که هنوز دانشگاه را تمام نکرده بود: «داستان «امتحان رانندگی» نوشته آنجلیکا گیبز (Angelica Gibbs) نویسنده اهل آفریقای جنوبی، روایت خانم سیاهپوستی بود که میخواست آزمون رانندگی بدهد و پلیس سفیدپوست با نگاه نژادپرستانه مانع شده بود. این ترجمه در صفحه وادی ادبیات در روزنامه اطلاعات که مسئول آن، علیاصغر شیرزادی بود، به چاپ رسید».
او که در طول دوران سربازی، نمایشنامههای رادیویی ترجمه میکرد و به دستِ همایون نوراحمر میرساند، نخستین کتابش با عنوان «خوشخنده و داستانهای دیگر» در سال 1368 منتشر شد که مجموعهای منتخب از ترجمههای او در سالهای گذشته در نشریات بود.
او اما در گذر از همه این سالها، کتابخانهای گرد آورده است که به تعبیر خودِ او، «دوپُشته کتاب» است، و در میانشان کتابهایی دارد یادگار از دیگران، دیگرانی كه هریک بزرگانی هستند در سپهر ادب ایران.
اهداییِ «جواد مجابی» را نشان میدهد: «شخصیت طنازی است. سابقه روزنامهنگاری دارد و همیشه او را با کتابهای «یادداشتهای آقای پرمدعا» و «آقای ذوزنقه» به خاطر میآورم. برای من طنز مجابی همیشه جالب بود چون همچنان که جدیترین مضامین را در خود دارد، آنها را با طنزی گزنده مطرح میکند. سالهایی که به جلسات شعر و داستان میرفتم، پایم به جلسات شعرخوانی مجابی هم باز شد و ضمنا به جلسات مشابهی در خانه روانشادان سیمین بهبهانی، سیروس نیرو و محمدعلی سپانلو هم میرفتم و نویسندگان و شاعران زیادی ازجمله عمران صلاحی و کیومرث منشیزاده را میدیدم. حالا دیگر خیلیهایشان نیستند. کسانی که سالها لذت من و امثال من، همنشینی با آنان بود».
اما بعد، به سراغ «یدالله مفتون امینی» رفت که شاید کهنسالترین چهرهای باشد که امضایش را دارد و همچنان بسان جوانی برنا شعر میسراید: «شخصیت افتادهای دارد و زندگیاش منظم است. بارها به همراه پونه ندایی و فرهاد عابدینی و قبلتر عمران صلاحی به دیدنش رفتهام. کتابخانه مرتبی دارد و یکی از رازهای توفیقش همین نظم اوست و البته همسرش که توجه خاصی به او دارد، زیرا به واقع تحمل یک شاعر و نویسنده یکی از سختترین کارهای جهان است. این نظم سیستماتیک در زندگی را مجابی هم دارد. نظم و ترتیب خیلی به دردِ جماعت اهل کتاب میخورد که کم است در نسل ما».
در میان دستخطها، چشمم به نام «علیاصغر شیرزادی» خورد؛ همانکه باعث و بانی انتشار نخستین ترجمهاش در روزنامه اطلاعات شد: «مهربان بود و اصالتا اهل شیراز. از روزنامهنگاران قدیمی در تحریریه روزنامه اطلاعات بود و سردبیر مجلهای به نام «ادبستان» با مدیریت سیداحمد سام. نثر شستهرُفته و پختهای داشت و گلشیری بسیار دوستش داشت و همیشه در جلسات، از او نظر میخواست. فرزندانش البته در وادی نوشتن هستند؛ فرزام، فرشاد و فرزین شیرزادی». و البته امضاهایی هم از عمران صلاحی، هوشنگ گلشیری، محمدعلی سپانلو، مهین خدیوی، منوچهر بدیعی، فرهاد عابدینی، محمد محمدعلی، جاهد جهانشاهی، بنفشه حجازی و... .
کتابخانه امرایی اما واجد یک ویژگی خاص هم هست؛ کتابهایی با امضای داستاننویسانی از سرتاسر جهان، که شاید با این گستردگی در کتابخانه کمتر مترجمی باشد. داستان این امضاها جالب است: «در سالهای دانشگاه، مجلاتی مثل میشیگان ریویو، پاریس ریویو، نقد ادبی نیویورکتایمز و لسآنجلستایمز به کتابخانه دانشگاه و کتابخانه گروه میآمد. من هم سعی میکردم در حین خواندن، نام ناشر کتابها را پیدا کنم. نامه مینوشتم که من کتاب فلان نویسنده را خواندهام و دلم میخواهد ترجمه کنم. اکثرا استقبال میکردند. ابتدا بیشتر پُستی بود. هنوز وسایل امروزی نبود. با آمدن فکس، شماره ناشر را پیدا میکردم. جواب میدادند و بعضی کتاب میفرستادند. نویسندههایی هم بودند که کتابهای خودشان یا دیگران را میفرستادند. یکبار یکیشان، 26 کتاب را در کیسهای ریخته بود و با پُست دریایی ارسال کرده بود. گاهی کتابی یا داستانی را که میخواندم و خوشم میآمد، به نویسنده منتقل میکردم و همین در برقراری ارتباط مؤثر بود. در دورانی هم، در مجله گلستانه، پروندههایی برای نویسندگانی منتشر کردم که ضمن ترجمه چند داستان، با خودِ او هم مصاحبه میکردم؛ کلاژی از پرسشهای
خودم بههمراه نمونه سؤالات گفتوگوهای مشابه».
او با خیلی از این نویسندگان در سمینارها دیدار کرده است، اما معتقد است که «دیدار، همین مکاتبات است و گپزدنهای اینترنتی و تلفنی. نوبل ادبیات در سال 2019 به خانم اولگا تُوکارچُوک (OlgaTokarczuk)، داستاننویس لهستانی اهدا شد. همانموقع بعضی گفتند چیزی از او به فارسی ترجمه نشده درصورتیکه هفت سال قبل از آن، در مجله گلستانه با او مصاحبه کردم و تیتر زدم: «زیستن در سایه نامهای بزرگ». همانزمان خیلی استقبال کرد و داستان فرستاد و ترجمه کردیم. در آن پروندهها، با خیلی از نویسندگان مطرح برای اولینبار مصاحبه شد.
خانم لیدیا دیویس (Lydia Davis)، نویسنده آمریکایی، همه آثارش را زمانیکه هنوز به انتشار رسمی نرسیده بودند، میفرستاد و بعد از انتشار من هم ترجمه میکردم. خانم کارن بندر (Karen Bender)، داستاننویس آمریکایی دو کتاب خودش را قبل از انتشار امضا کرد و فرستاد و حتی یکبار قبل از انتشار، نسخه دستنویس را به دستم رساند. خانم جویس کارول اوتس (Joyce Carol Oates)، نویسنده آمریکایی، اولینبار آثارش را برای ترجمه در اختیارم قرار داد».
اما در میان این امضاها، دستخط یک نویسنده خارجی مفصلتر از بقیه است: «من آثاری از تس گالاگر (Tess Gallagher) و همسرش ریموند کارور (Raymond Carver) -یکی از بانیان مینیمالیسم - را به فارسی برگرداندم. ارتباط ما در این حد بود که وقتی یکی از دوستان میخواست شعرهای او را ترجمه کند، گفته بود اگر میخواهید ترجمه کنید سراغ امرایی بروید که من هم آن کتاب را در اختیارش قرار دادم».
این دایره وسیع از روابط در سایه جلب اعتماد به دست آمده که بهنوعی سرمایه شخصی اوست. امرایی در پایان از کتابهای تمامِ عمرش هم گفت: «البته که بسیارند اما موبیدیک یا «نهنگ سفید» اثر هرمان ملویلِ آمریکایی و دو شاهکار فئودور داستایفسکیِ روس یعنی «برادران کارامازوف» و «جنایات و مکافات» را هر بار میخوانم، کشفی تازه میکنم یا «پیرمرد و دریا» نوشته ارنست همینگویِ فرانسوی را با ترجمه خانم نازی عظیما شاید پنج، ششبار خواندهام و هر بار هم با ولع وصفناشدنی میخوانم. البته بعدها بعضی از این آثار را فقط به این دلیل میخواندم که دایره واژگانی و لحنم تقویت شود زیرا بعضی از آنها سرشار از رنگ و لغت و اصطلاح است که هریک در جایی به کار میآیند».
همین 10 روز پیش، 61 ساله شد و از این ششدهه، درست نیمیاش را مصروف و مشغول ترجمه کرده است. در همه این سالها، به سراسر جهان انگلیسیزبان نگاه داشته است؛ از قلبِ غرب تا قعرِ شرق.
«اسدالله امرایی» که حالا دهها کتاب به فارسی برگردانده است، کارگرزاده است و در فضایی رشد یافته که کتابی در اطراف خود، در خانه پدری نداشت: «بیشتر در فضای مدرسه و کتابخانه به کتاب علاقهمند شدم. معلمهایی در دبستان و راهنمایی و دبیرستان داشتم که در زندگیام بسیار مؤثر بودند. تا پیش از آنکه من به مدرسه بروم، نظام آموزشی، شش سال ابتدایی و شش سال متوسطه بود و با تغییر نظام آموزشی به پنج سال ابتدایی، سه سال راهنمایی و چهار سال متوسطه در سال 1346، من جزو نخستین کسانی بودم که این تغییر را تجربه کردند. جالب است بدانید وقتی در دبیرستان قرار بود انتخاب رشته کنیم، من رشته «جامع» را انتخاب کردم که ریاضی نداشت چون هم ریاضیام ضعیف بود و هم از آن بدم میآمد. هرچند یکسال بعد، اساسا این رشته برچیده شد و عنوان «نظری» بر آن گذاشتند».
وقتی در مقطع راهنمایی درس میخواند، به دو کتابخانه در محله نازیآباد که خانه پدریاش در آنجا واقع بود، دسترسی داشت: «یکی در پارک چهارم آبان (22 بهمن فعلی) در نازیآباد که مرکز شماره 8 کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان بود و دیگری مرکز رفاه خانواده که مختص طیفهایی بالاتر از سن دانشآموز بود».
اما وقتی به دبیرستان عدل -که حالا نامش به شهید سیدمهدی فاطمی، دانشآموز همین مدرسه که در 13 آبان 1357، مقابل دانشگاه تهران به شهادت رسید، تغییر نام یافته است - رفت، خودِ او یکی از بانیان کتابخانه آنجا شد: «آقای قاسم بیاتی معلم ما و مسئول فوق برنامه مدرسه بود و کوشید کتابخانه را با خرید کتابهای مفید از ناشران، غنی کند و کرد. خودِ ما هم به راسته مقابل دانشگاه میرفتیم و کتاب تهیه میکردیم. در نازیآباد، دوستی بهنام دکتر مجید کوچکی بود که مطب دندانپزشکی داشت. او چون اهل قلم و شناختهشده بود، یادداشتی به ما داد و بهواسطه همان دستخط از کتابفروشی مروارید کتاب خریدیم و تخفیف بیشتری هم گرفتیم. چند کتاب از مهدی اخوانثالث هم خریدیم. در همین اثنا، آقایی با موی بلند و سبیلِ پرپشت داخل شد و چشمش به کتابهایی که خریده بودیم افتاد و خواست کتابهای او را رایگان در اختیار ما قرار دهد. او اخوانثالث بود. خوب یه یاد دارم یکی از آنها، کتابی بود با جلد کاکائوییرنگ به نام «بهترینِ امید». او نخستین شاعر و نویسندهای بود که از نزدیک دیدم. همچنین در آن سالها، باید از معلمی نام ببرم اهل آذرشهر و از رفقای نزدیک صمد بهرنگی
به نامِ عباس مَهیار که در کتابخوانشدنم نقش مهمی داشت».
او در بحبوحه انقلاب، وارد رشته زبان و ادبیات خارجی در مدرسه عالی پارس شد که در انتهای خیابان سلطنتآباد (پاسداران فعلی)، سهراه ضرابخانه واقع بود. اما علاقهاش به ترجمه، پیشتر در وجودش جوانه زد: «در مجاورت خانهمان سردخانه بزرگی بود و باراندازی داشت. چون آن اطراف میرفتم و خردهسواد و علاقهای داشتم و مسئول آنجا علاقه مرا به زبان انگلیسی میدانست، متنهایی میداد و میگفت اینها را ترجمه کن و میکردم و او میدید. جرقه اولیه را او زد. جرقه اصلی اما در دانشگاه توسط زندهیادان خانم دکتر مریم خوزان و محسن سلیمانی در من زده شد. بعدتر با مرحوم قیصر امینپور و فریدون عموزاده خلیلی آشنا شدم و کمکم راهم به مطبوعات باز شد».
دانشگاه را در سال 1366 تمام کرد و خدمت وظیفه را دو سال بعد، اما نخستین ترجمهاش زمانی چاپ شد
که هنوز دانشگاه را تمام نکرده بود: «داستان «امتحان رانندگی» نوشته آنجلیکا گیبز (Angelica Gibbs) نویسنده اهل آفریقای جنوبی، روایت خانم سیاهپوستی بود که میخواست آزمون رانندگی بدهد و پلیس سفیدپوست با نگاه نژادپرستانه مانع شده بود. این ترجمه در صفحه وادی ادبیات در روزنامه اطلاعات که مسئول آن، علیاصغر شیرزادی بود، به چاپ رسید».
او که در طول دوران سربازی، نمایشنامههای رادیویی ترجمه میکرد و به دستِ همایون نوراحمر میرساند، نخستین کتابش با عنوان «خوشخنده و داستانهای دیگر» در سال 1368 منتشر شد که مجموعهای منتخب از ترجمههای او در سالهای گذشته در نشریات بود.
او اما در گذر از همه این سالها، کتابخانهای گرد آورده است که به تعبیر خودِ او، «دوپُشته کتاب» است، و در میانشان کتابهایی دارد یادگار از دیگران، دیگرانی كه هریک بزرگانی هستند در سپهر ادب ایران.
اهداییِ «جواد مجابی» را نشان میدهد: «شخصیت طنازی است. سابقه روزنامهنگاری دارد و همیشه او را با کتابهای «یادداشتهای آقای پرمدعا» و «آقای ذوزنقه» به خاطر میآورم. برای من طنز مجابی همیشه جالب بود چون همچنان که جدیترین مضامین را در خود دارد، آنها را با طنزی گزنده مطرح میکند. سالهایی که به جلسات شعر و داستان میرفتم، پایم به جلسات شعرخوانی مجابی هم باز شد و ضمنا به جلسات مشابهی در خانه روانشادان سیمین بهبهانی، سیروس نیرو و محمدعلی سپانلو هم میرفتم و نویسندگان و شاعران زیادی ازجمله عمران صلاحی و کیومرث منشیزاده را میدیدم. حالا دیگر خیلیهایشان نیستند. کسانی که سالها لذت من و امثال من، همنشینی با آنان بود».
اما بعد، به سراغ «یدالله مفتون امینی» رفت که شاید کهنسالترین چهرهای باشد که امضایش را دارد و همچنان بسان جوانی برنا شعر میسراید: «شخصیت افتادهای دارد و زندگیاش منظم است. بارها به همراه پونه ندایی و فرهاد عابدینی و قبلتر عمران صلاحی به دیدنش رفتهام. کتابخانه مرتبی دارد و یکی از رازهای توفیقش همین نظم اوست و البته همسرش که توجه خاصی به او دارد، زیرا به واقع تحمل یک شاعر و نویسنده یکی از سختترین کارهای جهان است. این نظم سیستماتیک در زندگی را مجابی هم دارد. نظم و ترتیب خیلی به دردِ جماعت اهل کتاب میخورد که کم است در نسل ما».
در میان دستخطها، چشمم به نام «علیاصغر شیرزادی» خورد؛ همانکه باعث و بانی انتشار نخستین ترجمهاش در روزنامه اطلاعات شد: «مهربان بود و اصالتا اهل شیراز. از روزنامهنگاران قدیمی در تحریریه روزنامه اطلاعات بود و سردبیر مجلهای به نام «ادبستان» با مدیریت سیداحمد سام. نثر شستهرُفته و پختهای داشت و گلشیری بسیار دوستش داشت و همیشه در جلسات، از او نظر میخواست. فرزندانش البته در وادی نوشتن هستند؛ فرزام، فرشاد و فرزین شیرزادی». و البته امضاهایی هم از عمران صلاحی، هوشنگ گلشیری، محمدعلی سپانلو، مهین خدیوی، منوچهر بدیعی، فرهاد عابدینی، محمد محمدعلی، جاهد جهانشاهی، بنفشه حجازی و... .
کتابخانه امرایی اما واجد یک ویژگی خاص هم هست؛ کتابهایی با امضای داستاننویسانی از سرتاسر جهان، که شاید با این گستردگی در کتابخانه کمتر مترجمی باشد. داستان این امضاها جالب است: «در سالهای دانشگاه، مجلاتی مثل میشیگان ریویو، پاریس ریویو، نقد ادبی نیویورکتایمز و لسآنجلستایمز به کتابخانه دانشگاه و کتابخانه گروه میآمد. من هم سعی میکردم در حین خواندن، نام ناشر کتابها را پیدا کنم. نامه مینوشتم که من کتاب فلان نویسنده را خواندهام و دلم میخواهد ترجمه کنم. اکثرا استقبال میکردند. ابتدا بیشتر پُستی بود. هنوز وسایل امروزی نبود. با آمدن فکس، شماره ناشر را پیدا میکردم. جواب میدادند و بعضی کتاب میفرستادند. نویسندههایی هم بودند که کتابهای خودشان یا دیگران را میفرستادند. یکبار یکیشان، 26 کتاب را در کیسهای ریخته بود و با پُست دریایی ارسال کرده بود. گاهی کتابی یا داستانی را که میخواندم و خوشم میآمد، به نویسنده منتقل میکردم و همین در برقراری ارتباط مؤثر بود. در دورانی هم، در مجله گلستانه، پروندههایی برای نویسندگانی منتشر کردم که ضمن ترجمه چند داستان، با خودِ او هم مصاحبه میکردم؛ کلاژی از پرسشهای
خودم بههمراه نمونه سؤالات گفتوگوهای مشابه».
او با خیلی از این نویسندگان در سمینارها دیدار کرده است، اما معتقد است که «دیدار، همین مکاتبات است و گپزدنهای اینترنتی و تلفنی. نوبل ادبیات در سال 2019 به خانم اولگا تُوکارچُوک (OlgaTokarczuk)، داستاننویس لهستانی اهدا شد. همانموقع بعضی گفتند چیزی از او به فارسی ترجمه نشده درصورتیکه هفت سال قبل از آن، در مجله گلستانه با او مصاحبه کردم و تیتر زدم: «زیستن در سایه نامهای بزرگ». همانزمان خیلی استقبال کرد و داستان فرستاد و ترجمه کردیم. در آن پروندهها، با خیلی از نویسندگان مطرح برای اولینبار مصاحبه شد.
خانم لیدیا دیویس (Lydia Davis)، نویسنده آمریکایی، همه آثارش را زمانیکه هنوز به انتشار رسمی نرسیده بودند، میفرستاد و بعد از انتشار من هم ترجمه میکردم. خانم کارن بندر (Karen Bender)، داستاننویس آمریکایی دو کتاب خودش را قبل از انتشار امضا کرد و فرستاد و حتی یکبار قبل از انتشار، نسخه دستنویس را به دستم رساند. خانم جویس کارول اوتس (Joyce Carol Oates)، نویسنده آمریکایی، اولینبار آثارش را برای ترجمه در اختیارم قرار داد».
اما در میان این امضاها، دستخط یک نویسنده خارجی مفصلتر از بقیه است: «من آثاری از تس گالاگر (Tess Gallagher) و همسرش ریموند کارور (Raymond Carver) -یکی از بانیان مینیمالیسم - را به فارسی برگرداندم. ارتباط ما در این حد بود که وقتی یکی از دوستان میخواست شعرهای او را ترجمه کند، گفته بود اگر میخواهید ترجمه کنید سراغ امرایی بروید که من هم آن کتاب را در اختیارش قرار دادم».
این دایره وسیع از روابط در سایه جلب اعتماد به دست آمده که بهنوعی سرمایه شخصی اوست. امرایی در پایان از کتابهای تمامِ عمرش هم گفت: «البته که بسیارند اما موبیدیک یا «نهنگ سفید» اثر هرمان ملویلِ آمریکایی و دو شاهکار فئودور داستایفسکیِ روس یعنی «برادران کارامازوف» و «جنایات و مکافات» را هر بار میخوانم، کشفی تازه میکنم یا «پیرمرد و دریا» نوشته ارنست همینگویِ فرانسوی را با ترجمه خانم نازی عظیما شاید پنج، ششبار خواندهام و هر بار هم با ولع وصفناشدنی میخوانم. البته بعدها بعضی از این آثار را فقط به این دلیل میخواندم که دایره واژگانی و لحنم تقویت شود زیرا بعضی از آنها سرشار از رنگ و لغت و اصطلاح است که هریک در جایی به کار میآیند».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.