روزنامهنگارهاي ترانهسُرا
سیدفرید قاسمی
روزگاری که نومحملهای دو، سه دهه اخیر سر بر نیاورده بودند، هر آنچه با جهان روزنامهنگاری ایرانی مرتبط بود، گرد میآوردم و به برگهنویسیاش مینشستم. میان این پژوهشهای چاپنشده دو دیوان شعر یکی سرودههایی درباره مطبوعات و دیگری دلمویههای روزنامهنگارها دیده میشود. دومی را به دو رده رساندم تا شاعرانگی از ترانهسُرایی تمیز داده شود. دفتر ترانهها، نشانگر حضور پررنگ و تأثیرگذار روزنامهنگارها از حیث خوانندگی، آهنگسازی، ترانهنویسی و تهیهکنندگی موسیقیِ معاصر ایرانی است. این مختصر مجال تفصیل بیشتر ندارد و نمیتواند به همه روزنامهنگارهای ترانهسُرا بپردازد چرا که سیاهه بلندبالایی است و نامهایشان این صفحه را پر میکندو از این رو در این برش فقط به ۱۰ نام و نمونههایی از ترانههایشان اشاره میشود.
جمشید ارجمند(۱۳۱۸-۱۳۹۵ش)، سردبیر نشریههای مشعل دانشآموز، رودکی، اقتصاد کشاورزی و توسعه، بیمه و کشاورزی و... : «دامنکشان ساقی میخواران/ از کنار یاران/ مست و گیسوافشان میگریزد/ در جامی از شرنگ دوری/ و ز غم مهجوری/ چون شرابی جوشان می بریزد/ دارم قلبی لرزان ز غمش/ دیده شد نگران ساقی میخواران/ از کنار یاران/ مست و گیسوافشان میگریزد/ دارم چشمی گریان به رهش/ روز و شب بشمارم تا بیاید/ آخ دارم چشمی گریان به رهش/ روز و شب بشمارم تا بیاید..».
محمدحسن رهی معیری(۱۲۸۸-۱۳۴۷ش)، دبیر ادبی مجله اطلاعات هفتگی، عضو تحریریههای نشریههای توفیق، باباشمل، تهران مصور و... : «شد خزان گلشن آشنایی/ بازم آتش به جان زد جدایی/ عمر من ای گل طی شد بهر تو/ وز تو ندیدم جز بدعهدی و بیوفایی/ با تو وفا کردم، تا به تنم جان بود/ عشق و وفاداری، با تو چه دارد سود/ آفت خرمن مهر و وفایی/ نوگل گلشن جور و جفایی/ از دل سنگت آه/ دلم از غم خونین است/ روش بختم این است/ از جام غم مستم/ دشمن میپرستم/ تا هستم/ تو و مست از میبه چمن، چون گل خندان از مستی بر گریه من با دگران در گلشن نوشی می/ من ز فراغت ناله کنم تا کی/ تو و چون میلالهکشیدنها/ من و چون گل جامهدریدنها/ ز رقیبان خاری دیدنها/ دلم از غم خون کردی/ چه بگویم چون کردی/ دردم افزون کردی/ برو ای از مهر و وفا عاری/ برو عاری ز وفاداری/ كه شکستی چون زلفت عهد مرا/ دریغ و درد از عمرم که در وفایت شد طی/ ستم به یاران تا چند/ جفا به عاشق تا کی/ نمیکنی ای گل یک دم یادم/ که همچو اشک از چشمت افتادم/ تا کی بی تو بود/ از غم خون دل من/ آه از دل تو/ گرچه ز محنت خوارم کردی/ با غم و حسرت یارم کردی/ مهر تو دارم باز/ بکن ای گل با من
هرچه توانی ناز/ هر چه توانی ناز/ كز غم عشقت میسوزم باز».
بیژن سمندر(۱۳۲۰-۱۳۹۷ش) سردبیر مجله هنر و مردم: «خدایا خدایا/ خدایا توی دنیای بزرگت پوسیدیم که/ میخواستیم میخواستیم/ میخواستیم مثل این روزو نبینیم که دیدیم که/ ناز اون، بلای اون، حسرت دل، عذاب عالم/ هر چی باید همه تکتک بکشن، ما کشیدیم که/ زندگی میگن برای زندههاست، اما خدایا/ بس که ما دنبال زندگی دویدیم بریدیم که/ زندگی میگن برای زندههاست، اما خدایا/ بس که دنبال زندگی دویدیم بریدیم که/ وای بر ما وای بر ما/ خبر از لحظه پرواز نداشتیم/ تا میخواستیم لب معشوق و ببوسیم پریدیم که/ زندگی قصه تلخیست که از آغازش/ بس که آزرده شدم چشم به پایان دارم/ چشمی به هم زدیم و دنیا گذشت/ دنبال هم امروز و فردا گذشت/ دل میگه باز فردا رو از نو بساز/ ای دل غافل دیگه از ما گذشت/ زندگی میگن برای زندههاست، اما خدایا بس که ما دنبال زندگی دویدیم بریدیم که...».
کریم فکور(۱۳۰۴-۱۳۷۵ش)، سردبیر نشریه توفیق، عضو تحریریه نشریههای رستاخیز ایران، سپید و سیاه، و... : «باز ای الهه ناز/ با دل من بساز/ کین غم جانگداز/ برود ز برم/ گر دل من نیاسود/ از گناه تو بود/ بیا تا ز سرِ گنهت گذرم/ باز میکنم دست یاری، به سویت دراز/ بیا تا غم خود را با راز و نیاز/ ز خاطر ببرم/ گر نکند تیر خشمت دلم را هدف/ به خدا همچون مرغ پرشور و شعف/ به سویت بپرم/ آن که او به غمت دل بندد چون من کیست/ ناز تو بیش از این بهر چیست/ تو الهه نازی در بزمم بنشین/ من تو را وفادارم بیا که جز این/ نباشد هنرم/ این همه بیوفایی ندارد ثمر/ به خدا اگر از من نگیری خبر/ نیابی اثرم...».
لیلا کسری/هدیه(۱۳۱۸-۱۳۶۸ش) عضو تحریریه و دبیر ادبی مجلههای اطلاعات بانوان، روشنفکر، امید ایران و... : «تو که نیستی از خودم بیخبرم/ کی بیاد و کی بشه همسفرم/ دل من از تو جدا نیست/ این هوا بیتو هوا نیست/ چی بگم از کی بگم وای/ دیگه غم یکی دو تا نیست/ تو که نیستی از خودم بیخبرم/ کی بیاد و کی بشه همسفرم/ دستم از دست تو دوره/ این شروع ماجراست/ روز و شب، هفته و ماه قصههای غصههاست/ بودن اینجا که منم مرگ بیچون و چراست/ همه چی از بد و خوب/ قصه رنگ و ریاست/ تو که نیستی از خودم بیخبرم/ کی بیاد و کی بشه همسفرم {...}.».
فریدون مشیری(۱۳۰۴-۱۳۷۹ش)، خبرنگار روزنامه شاهد، دبیر ادبی مجله روشنفکر، عضو تحریریه مجلههای سپید و سیاه، تهران مصور، زن روز، توفیق، تماشا و... : «تفنگت را زمین بگذار/ که من بیزارم از دیدار این خونبار ناهنجار/ تفنگ دست تو یعنی زبان آتش و آهن/ من اما پیش این اهریمنی ابزار بنیانکن/ ندارم جز زبان دل/ دلی لبریز مهر تو/ تو ای با دوستی دشمن/ زبان آتش و آهن/ زبان خشم و خونریزی/ بیا بنشین بگو بشنو سخن شاید/ فروغ آدمیت راه در قلب تو بگشاید/ برادر گر که میخوانی مرا بنشین برادروار...».
معینی کرمانشاهی(۱۳0۱-۱۳۹۴ش)، ناشر و مدیر و سردبیر هفتهنامه سلحشوران غرب: «از برت دامنکشان رفتم ای نامهربان/ از من آزردهدل کی دگر بینی نشان/ رفتم که رفتم از من دیوانه بگذر/ بگذر ای جانانه بگذر/ هر که بودی/ هرچه بودم/ ناگهان رفتم که رفتم/ رفتم که رفتم/ شمع بزم دیگران/ شو جام دست این و آن/ شو هر چه بودی هرچه بودم ناگهان رفتم که رفتم رفتم که رفتم/ بعد از این بعد از ین کن فراموشم که رفتم/ دیگر از دست تو مینمینوشم که رفتم/ با دل زودآشنا/ گشتم از دامت رها بیوفا بیوفا بیوفا رفتم که رفتم
امانالله منطقی(۱۳۱۲-۱۳۹۱ش) عضو تحریریه نشریههای مؤسسه مطبوعاتی اطلاعات و روزنامه آتش، سردبیر ماهنامه ارتش: «وقتی میگن به آدم دنیا فقط دو روزه/ آدم دلش میسوزه ای خدا ای خدا ای خدا / آدم که به گذشته یه لحظه چشم میدوزه/ بیشتر دلش میسوزه ای خدا ای خدا ای خدا/ دنیا بقا نداره/ چشمش حیا نداره/ هیچکس وفا نداره/ ای خدا ای خدا/ دلی میخواد از آهن/ هر کی میخواد مثل من اینقدر دوام بیاره ای خدا ای خدا ای خدا تا که آدم جوونه کبکش خروس میخونه دنیا باش مهربونه ای خدا ای خدا/ اما به وقت پیری بییار و بینشونه/ آدم تنها میمونه ای خدا ای خدا ای خدا ای...
تورج ابراهیم نگهبان(۱۳۱۱-۱۳۸۷ش) سردبیر فصلنامه دستاورد و مجله گویا: «غمگین چو پاییزم از من بگذر/ شعری غمانگیزم، از من بگذر/ سر تا به پا عشقم، دردم، سوزم/ بگذشته در آتش همچون روزم/ غمگین چو پاییزم از من بگذر/ شعری غمانگیزم از من بگذر/ بگذار ای بیخبر بسوزم، چون شمعی تا سحر بسوزم/ دیگر ای مه به حال خسته بگذارم، بگذر و با دل شکسته بگذارم/ بگذر از من تا به سوز دل بسوزم/ آه، در غم این عشق بیحاصل بسوزم/ بگذر تا در شرار من نسوزی، بیپروا در کنار من نسوزی/ همچون شمعی به تیرهشبها/ میدانی عشق ما ثمر ندارد، غیر از غم حاصلی دگر ندارد/ بگذر زین قصه غمافزا /غمگین چو پاییزم، از من بگذر/ شعری غمانگیزم از من بگذر/ سر تا به پا عشقم، دردم، سوزم/ بگذشته در آتش همچون روزم/ غمگین چو پاییزم، از من بگذر/ شعری غمانگیزم، از من بگذر».
سیداسماعیل نواب صفا/ نوابصفوی(۱۳۰۳-۱۳۸۴ش)، عضو تحریریه نشریههای توفیق، رستاخیز ایران، میهنپرستان، پولاد، تهران مصور، علیبابا حاجیبابا و... : «به زمانی که محبت شده همچون افسانه/ به دیاری که نیابی خبری از جانانه/ دل رسوا دگر از من تو چه خواهی دیوانه/ از آواز دلم زمزمه ساز دلم من به فغانم/ ای دل چه بگویم وز شررت چه بگویم حیرانم/ تو همان شرری که خرمن جان من بسوزی/ تو که با نگهی به جان من شعله برفروزی/ تو که از صنمی ندیدهای روی آشنایی/ ز چه رو دل من تو این چنین کشته وفایی/ تا تو همدم شبهای منی/ شبها شاهد تبهای منی/ همچون آتشی/ شعله میکشی/ شمع هر انجمنی/ ای دل ز تو ما را چه نصیبی بود/ گشتم ز تو رسوا چه فریبی بود/ غمهای جهان را تو خریداری/ آخر تن ما را چه شکیبی بود/ به کجا به کجا بریم ای دل رسوا/ به کجا ای دل رسوا/ نکنی تو چرا پروا تو چرا پروا/ به زمانی که محبت شده همچون افسانه/ به دیاری که نیابی خبری از جانانه/ دل رسوا دگر از من تو چه خواهی دیوانه/ دیوانه دیوانه».
روزگاری که نومحملهای دو، سه دهه اخیر سر بر نیاورده بودند، هر آنچه با جهان روزنامهنگاری ایرانی مرتبط بود، گرد میآوردم و به برگهنویسیاش مینشستم. میان این پژوهشهای چاپنشده دو دیوان شعر یکی سرودههایی درباره مطبوعات و دیگری دلمویههای روزنامهنگارها دیده میشود. دومی را به دو رده رساندم تا شاعرانگی از ترانهسُرایی تمیز داده شود. دفتر ترانهها، نشانگر حضور پررنگ و تأثیرگذار روزنامهنگارها از حیث خوانندگی، آهنگسازی، ترانهنویسی و تهیهکنندگی موسیقیِ معاصر ایرانی است. این مختصر مجال تفصیل بیشتر ندارد و نمیتواند به همه روزنامهنگارهای ترانهسُرا بپردازد چرا که سیاهه بلندبالایی است و نامهایشان این صفحه را پر میکندو از این رو در این برش فقط به ۱۰ نام و نمونههایی از ترانههایشان اشاره میشود.
جمشید ارجمند(۱۳۱۸-۱۳۹۵ش)، سردبیر نشریههای مشعل دانشآموز، رودکی، اقتصاد کشاورزی و توسعه، بیمه و کشاورزی و... : «دامنکشان ساقی میخواران/ از کنار یاران/ مست و گیسوافشان میگریزد/ در جامی از شرنگ دوری/ و ز غم مهجوری/ چون شرابی جوشان می بریزد/ دارم قلبی لرزان ز غمش/ دیده شد نگران ساقی میخواران/ از کنار یاران/ مست و گیسوافشان میگریزد/ دارم چشمی گریان به رهش/ روز و شب بشمارم تا بیاید/ آخ دارم چشمی گریان به رهش/ روز و شب بشمارم تا بیاید..».
محمدحسن رهی معیری(۱۲۸۸-۱۳۴۷ش)، دبیر ادبی مجله اطلاعات هفتگی، عضو تحریریههای نشریههای توفیق، باباشمل، تهران مصور و... : «شد خزان گلشن آشنایی/ بازم آتش به جان زد جدایی/ عمر من ای گل طی شد بهر تو/ وز تو ندیدم جز بدعهدی و بیوفایی/ با تو وفا کردم، تا به تنم جان بود/ عشق و وفاداری، با تو چه دارد سود/ آفت خرمن مهر و وفایی/ نوگل گلشن جور و جفایی/ از دل سنگت آه/ دلم از غم خونین است/ روش بختم این است/ از جام غم مستم/ دشمن میپرستم/ تا هستم/ تو و مست از میبه چمن، چون گل خندان از مستی بر گریه من با دگران در گلشن نوشی می/ من ز فراغت ناله کنم تا کی/ تو و چون میلالهکشیدنها/ من و چون گل جامهدریدنها/ ز رقیبان خاری دیدنها/ دلم از غم خون کردی/ چه بگویم چون کردی/ دردم افزون کردی/ برو ای از مهر و وفا عاری/ برو عاری ز وفاداری/ كه شکستی چون زلفت عهد مرا/ دریغ و درد از عمرم که در وفایت شد طی/ ستم به یاران تا چند/ جفا به عاشق تا کی/ نمیکنی ای گل یک دم یادم/ که همچو اشک از چشمت افتادم/ تا کی بی تو بود/ از غم خون دل من/ آه از دل تو/ گرچه ز محنت خوارم کردی/ با غم و حسرت یارم کردی/ مهر تو دارم باز/ بکن ای گل با من
هرچه توانی ناز/ هر چه توانی ناز/ كز غم عشقت میسوزم باز».
بیژن سمندر(۱۳۲۰-۱۳۹۷ش) سردبیر مجله هنر و مردم: «خدایا خدایا/ خدایا توی دنیای بزرگت پوسیدیم که/ میخواستیم میخواستیم/ میخواستیم مثل این روزو نبینیم که دیدیم که/ ناز اون، بلای اون، حسرت دل، عذاب عالم/ هر چی باید همه تکتک بکشن، ما کشیدیم که/ زندگی میگن برای زندههاست، اما خدایا/ بس که ما دنبال زندگی دویدیم بریدیم که/ زندگی میگن برای زندههاست، اما خدایا/ بس که دنبال زندگی دویدیم بریدیم که/ وای بر ما وای بر ما/ خبر از لحظه پرواز نداشتیم/ تا میخواستیم لب معشوق و ببوسیم پریدیم که/ زندگی قصه تلخیست که از آغازش/ بس که آزرده شدم چشم به پایان دارم/ چشمی به هم زدیم و دنیا گذشت/ دنبال هم امروز و فردا گذشت/ دل میگه باز فردا رو از نو بساز/ ای دل غافل دیگه از ما گذشت/ زندگی میگن برای زندههاست، اما خدایا بس که ما دنبال زندگی دویدیم بریدیم که...».
کریم فکور(۱۳۰۴-۱۳۷۵ش)، سردبیر نشریه توفیق، عضو تحریریه نشریههای رستاخیز ایران، سپید و سیاه، و... : «باز ای الهه ناز/ با دل من بساز/ کین غم جانگداز/ برود ز برم/ گر دل من نیاسود/ از گناه تو بود/ بیا تا ز سرِ گنهت گذرم/ باز میکنم دست یاری، به سویت دراز/ بیا تا غم خود را با راز و نیاز/ ز خاطر ببرم/ گر نکند تیر خشمت دلم را هدف/ به خدا همچون مرغ پرشور و شعف/ به سویت بپرم/ آن که او به غمت دل بندد چون من کیست/ ناز تو بیش از این بهر چیست/ تو الهه نازی در بزمم بنشین/ من تو را وفادارم بیا که جز این/ نباشد هنرم/ این همه بیوفایی ندارد ثمر/ به خدا اگر از من نگیری خبر/ نیابی اثرم...».
لیلا کسری/هدیه(۱۳۱۸-۱۳۶۸ش) عضو تحریریه و دبیر ادبی مجلههای اطلاعات بانوان، روشنفکر، امید ایران و... : «تو که نیستی از خودم بیخبرم/ کی بیاد و کی بشه همسفرم/ دل من از تو جدا نیست/ این هوا بیتو هوا نیست/ چی بگم از کی بگم وای/ دیگه غم یکی دو تا نیست/ تو که نیستی از خودم بیخبرم/ کی بیاد و کی بشه همسفرم/ دستم از دست تو دوره/ این شروع ماجراست/ روز و شب، هفته و ماه قصههای غصههاست/ بودن اینجا که منم مرگ بیچون و چراست/ همه چی از بد و خوب/ قصه رنگ و ریاست/ تو که نیستی از خودم بیخبرم/ کی بیاد و کی بشه همسفرم {...}.».
فریدون مشیری(۱۳۰۴-۱۳۷۹ش)، خبرنگار روزنامه شاهد، دبیر ادبی مجله روشنفکر، عضو تحریریه مجلههای سپید و سیاه، تهران مصور، زن روز، توفیق، تماشا و... : «تفنگت را زمین بگذار/ که من بیزارم از دیدار این خونبار ناهنجار/ تفنگ دست تو یعنی زبان آتش و آهن/ من اما پیش این اهریمنی ابزار بنیانکن/ ندارم جز زبان دل/ دلی لبریز مهر تو/ تو ای با دوستی دشمن/ زبان آتش و آهن/ زبان خشم و خونریزی/ بیا بنشین بگو بشنو سخن شاید/ فروغ آدمیت راه در قلب تو بگشاید/ برادر گر که میخوانی مرا بنشین برادروار...».
معینی کرمانشاهی(۱۳0۱-۱۳۹۴ش)، ناشر و مدیر و سردبیر هفتهنامه سلحشوران غرب: «از برت دامنکشان رفتم ای نامهربان/ از من آزردهدل کی دگر بینی نشان/ رفتم که رفتم از من دیوانه بگذر/ بگذر ای جانانه بگذر/ هر که بودی/ هرچه بودم/ ناگهان رفتم که رفتم/ رفتم که رفتم/ شمع بزم دیگران/ شو جام دست این و آن/ شو هر چه بودی هرچه بودم ناگهان رفتم که رفتم رفتم که رفتم/ بعد از این بعد از ین کن فراموشم که رفتم/ دیگر از دست تو مینمینوشم که رفتم/ با دل زودآشنا/ گشتم از دامت رها بیوفا بیوفا بیوفا رفتم که رفتم
امانالله منطقی(۱۳۱۲-۱۳۹۱ش) عضو تحریریه نشریههای مؤسسه مطبوعاتی اطلاعات و روزنامه آتش، سردبیر ماهنامه ارتش: «وقتی میگن به آدم دنیا فقط دو روزه/ آدم دلش میسوزه ای خدا ای خدا ای خدا / آدم که به گذشته یه لحظه چشم میدوزه/ بیشتر دلش میسوزه ای خدا ای خدا ای خدا/ دنیا بقا نداره/ چشمش حیا نداره/ هیچکس وفا نداره/ ای خدا ای خدا/ دلی میخواد از آهن/ هر کی میخواد مثل من اینقدر دوام بیاره ای خدا ای خدا ای خدا تا که آدم جوونه کبکش خروس میخونه دنیا باش مهربونه ای خدا ای خدا/ اما به وقت پیری بییار و بینشونه/ آدم تنها میمونه ای خدا ای خدا ای خدا ای...
تورج ابراهیم نگهبان(۱۳۱۱-۱۳۸۷ش) سردبیر فصلنامه دستاورد و مجله گویا: «غمگین چو پاییزم از من بگذر/ شعری غمانگیزم، از من بگذر/ سر تا به پا عشقم، دردم، سوزم/ بگذشته در آتش همچون روزم/ غمگین چو پاییزم از من بگذر/ شعری غمانگیزم از من بگذر/ بگذار ای بیخبر بسوزم، چون شمعی تا سحر بسوزم/ دیگر ای مه به حال خسته بگذارم، بگذر و با دل شکسته بگذارم/ بگذر از من تا به سوز دل بسوزم/ آه، در غم این عشق بیحاصل بسوزم/ بگذر تا در شرار من نسوزی، بیپروا در کنار من نسوزی/ همچون شمعی به تیرهشبها/ میدانی عشق ما ثمر ندارد، غیر از غم حاصلی دگر ندارد/ بگذر زین قصه غمافزا /غمگین چو پاییزم، از من بگذر/ شعری غمانگیزم از من بگذر/ سر تا به پا عشقم، دردم، سوزم/ بگذشته در آتش همچون روزم/ غمگین چو پاییزم، از من بگذر/ شعری غمانگیزم، از من بگذر».
سیداسماعیل نواب صفا/ نوابصفوی(۱۳۰۳-۱۳۸۴ش)، عضو تحریریه نشریههای توفیق، رستاخیز ایران، میهنپرستان، پولاد، تهران مصور، علیبابا حاجیبابا و... : «به زمانی که محبت شده همچون افسانه/ به دیاری که نیابی خبری از جانانه/ دل رسوا دگر از من تو چه خواهی دیوانه/ از آواز دلم زمزمه ساز دلم من به فغانم/ ای دل چه بگویم وز شررت چه بگویم حیرانم/ تو همان شرری که خرمن جان من بسوزی/ تو که با نگهی به جان من شعله برفروزی/ تو که از صنمی ندیدهای روی آشنایی/ ز چه رو دل من تو این چنین کشته وفایی/ تا تو همدم شبهای منی/ شبها شاهد تبهای منی/ همچون آتشی/ شعله میکشی/ شمع هر انجمنی/ ای دل ز تو ما را چه نصیبی بود/ گشتم ز تو رسوا چه فریبی بود/ غمهای جهان را تو خریداری/ آخر تن ما را چه شکیبی بود/ به کجا به کجا بریم ای دل رسوا/ به کجا ای دل رسوا/ نکنی تو چرا پروا تو چرا پروا/ به زمانی که محبت شده همچون افسانه/ به دیاری که نیابی خبری از جانانه/ دل رسوا دگر از من تو چه خواهی دیوانه/ دیوانه دیوانه».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.