|

از خانه تا مدرسه، از شهر تا محیط کار

در گذار از زن‌بودگی

نیلوفر حامدی

Feminitude یا زن‌بودگی، واژه‌ای است که بر تجربه زن‌بودن دلالت دارد. اصطلاحی ناظر بر اینکه زنانگی در بستر یک جنس رخ می‌دهد اما در فضای جامعه و در کنار مفهوم جنسیت، به تجربه‌ای نو بدل می‌شود. تجربه‌ای که از هزاران سال پیش تاکنون، تحت لوای تعاریف صرفا فیزیکی، محتوای عمیق سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی پیدا کرده و یکی از اصلی‌ترین رهاوردهایش هم از هزاره‌های پیشین تا به امروز، تبعیض بوده است.

این مقدمۀ اندکی تاریک و بر مبنای نظریات اما قرار نیست به همین شکل ادامه پیدا کند. اجازه بدهید سری به تاریخ و ادبیات بزنیم. «رابعه عدویه» شاعر و صوفی برجسته زن عرب در سده دوم هجری بود. او در عرفان، سلوک و الهیات ید طولایی داشت و تجربه‌های عرفانی خود را با طبع شاعرانه‌اش می‌سرود. نام او در تذکره‌الاولیاء عطار نیشابوری هم آمده است. زنی که به «تاج‌الرجال» شهره بود، در کتاب عطار این‌طور معرفی می‌شود: «... او نه یک زن بود، بل صد مرد بود...».
البته بازی واژه‌ها در ستایش از زنان، اَشکال متغیری هم داشته و دارد. مثلا «لائوتسه»، حکیم بزرگ چینی و بنیان‌گذار مکتب تائوئیسم، در اصالت انسانی می‌نویسد و از مخاطبش می‌پرسد: «آیا می‌توانید نرمش و انعطاف یک نوزاد را داشته باشید و در پذیرش عالم، نقش یک زن را ایفا کنید؟» شکل دیگر این اظهارنظر، واژه‌های پرطمطراقی است که در فرهنگ ایرانی-اسلامی و در توصیف زنان از آن استفاده می‌شود. آنجا که لطافت و احساساتی‌بودن را در وصف یک زن به کار می‌برند و زن را در نقش یک همسر و یا مادر، مقدس جلوه می‌دهند.
در این دو استراتژی، زن به دو شکل کاملا متفاوت مورد ستاش قرار می‌گیرد. ابتدا، آنجا که هم‌ردیف با مردان قلمداد می‌شود و گویی راه تعریف از زنان، از گذار مردشدگی می‌گذرد. در دومی اما ورق کاملا برمی‌گردد و زنی ارزشمند می‌شود که روح ترد و نازک‌تری داشته باشد.
اما این مفاهیم، نه محدود به دوره عطار و سده دوم هجری و نه مربوط به روزگار لائوتسه است. همین امروز که در قرن 21 به سر می‌بریم، دنیا چون دهکده‌ای جهانی کوچک و دست‌یافتنی شده، فناوری با سرعت نور در حال پیشرفت است و آدمی انگشت به دهانِ این‌ همه سرعت مانده، باز هم این تعاریف سر جای خود باقی مانده‌اند. در همین دنیا و با وجود اشتغال، استقلال فردی، موقعیت تحصیلی و منزلتی مناسب زنان، دست‌کم در بخشی از بقه متوسط، مسئله زن‌بودگی هنوز هم با نمایش مناسک‌گونه جنسیت قابل بررسی است. البته با قدرت نفوذ کمتر از قرن‌های گذشته اما متأسفم که باید بگویم، هنوز هم در روی همان پاشنه می‌چرخد. هنوز «شیرزنی» صفتی است که زنان باید با شنیدنش حسابی از خود متشکر باشند. یا به عنوان مادری مقدس در رؤیای بهشت زیر پایشان غرق شوند.
من، یک زن 28 ساله، خبرنگار و اهل جست‌وجو در حوزه زنان، اینجا، هر هفته می‌خواهم از تجربه زن‌بودگی بنویسم. از تجربه‌ای که زنانگی را به معنای «زن به دنیا آمدن» و یا «زن‌شدن» مورد پرسش قرار می‌دهد. اینجا دو روی سکه خوارشمردن یا قدسیت زنان را در یک تجربه زیسته با یکدیگر مرور می‌کنیم. احتمالا برخی هفته‌ها با همدیگر شاد خواهیم بود و روزهای زیادی هم غصه‌ها خواهیم خورد. گاهی با همدیگر عصبانی می‌شویم و طغیان می‌کنیم و گاهی از راه دور، یکدیگر را در آغوش می‌گیریم، به هم دلداری می‌دهیم و به فردایی بهتر دل می‌بندیم. هدف اصلی در این ستون اما، در میان گذاشتن لحظات مشترکی است که جنسیت برای ما رقم می‌زند. از خانه تا مدرسه، از کلاس‌های دانشگاهی تا خیابان، از شهر تا محیط‌های کاری، همه و همه، تجاربی است که هر هفته، همین‌جا با هم سری به آن خواهیم زد؛ تجربه زن‌بودگی.

Feminitude یا زن‌بودگی، واژه‌ای است که بر تجربه زن‌بودن دلالت دارد. اصطلاحی ناظر بر اینکه زنانگی در بستر یک جنس رخ می‌دهد اما در فضای جامعه و در کنار مفهوم جنسیت، به تجربه‌ای نو بدل می‌شود. تجربه‌ای که از هزاران سال پیش تاکنون، تحت لوای تعاریف صرفا فیزیکی، محتوای عمیق سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی پیدا کرده و یکی از اصلی‌ترین رهاوردهایش هم از هزاره‌های پیشین تا به امروز، تبعیض بوده است.

این مقدمۀ اندکی تاریک و بر مبنای نظریات اما قرار نیست به همین شکل ادامه پیدا کند. اجازه بدهید سری به تاریخ و ادبیات بزنیم. «رابعه عدویه» شاعر و صوفی برجسته زن عرب در سده دوم هجری بود. او در عرفان، سلوک و الهیات ید طولایی داشت و تجربه‌های عرفانی خود را با طبع شاعرانه‌اش می‌سرود. نام او در تذکره‌الاولیاء عطار نیشابوری هم آمده است. زنی که به «تاج‌الرجال» شهره بود، در کتاب عطار این‌طور معرفی می‌شود: «... او نه یک زن بود، بل صد مرد بود...».
البته بازی واژه‌ها در ستایش از زنان، اَشکال متغیری هم داشته و دارد. مثلا «لائوتسه»، حکیم بزرگ چینی و بنیان‌گذار مکتب تائوئیسم، در اصالت انسانی می‌نویسد و از مخاطبش می‌پرسد: «آیا می‌توانید نرمش و انعطاف یک نوزاد را داشته باشید و در پذیرش عالم، نقش یک زن را ایفا کنید؟» شکل دیگر این اظهارنظر، واژه‌های پرطمطراقی است که در فرهنگ ایرانی-اسلامی و در توصیف زنان از آن استفاده می‌شود. آنجا که لطافت و احساساتی‌بودن را در وصف یک زن به کار می‌برند و زن را در نقش یک همسر و یا مادر، مقدس جلوه می‌دهند.
در این دو استراتژی، زن به دو شکل کاملا متفاوت مورد ستاش قرار می‌گیرد. ابتدا، آنجا که هم‌ردیف با مردان قلمداد می‌شود و گویی راه تعریف از زنان، از گذار مردشدگی می‌گذرد. در دومی اما ورق کاملا برمی‌گردد و زنی ارزشمند می‌شود که روح ترد و نازک‌تری داشته باشد.
اما این مفاهیم، نه محدود به دوره عطار و سده دوم هجری و نه مربوط به روزگار لائوتسه است. همین امروز که در قرن 21 به سر می‌بریم، دنیا چون دهکده‌ای جهانی کوچک و دست‌یافتنی شده، فناوری با سرعت نور در حال پیشرفت است و آدمی انگشت به دهانِ این‌ همه سرعت مانده، باز هم این تعاریف سر جای خود باقی مانده‌اند. در همین دنیا و با وجود اشتغال، استقلال فردی، موقعیت تحصیلی و منزلتی مناسب زنان، دست‌کم در بخشی از بقه متوسط، مسئله زن‌بودگی هنوز هم با نمایش مناسک‌گونه جنسیت قابل بررسی است. البته با قدرت نفوذ کمتر از قرن‌های گذشته اما متأسفم که باید بگویم، هنوز هم در روی همان پاشنه می‌چرخد. هنوز «شیرزنی» صفتی است که زنان باید با شنیدنش حسابی از خود متشکر باشند. یا به عنوان مادری مقدس در رؤیای بهشت زیر پایشان غرق شوند.
من، یک زن 28 ساله، خبرنگار و اهل جست‌وجو در حوزه زنان، اینجا، هر هفته می‌خواهم از تجربه زن‌بودگی بنویسم. از تجربه‌ای که زنانگی را به معنای «زن به دنیا آمدن» و یا «زن‌شدن» مورد پرسش قرار می‌دهد. اینجا دو روی سکه خوارشمردن یا قدسیت زنان را در یک تجربه زیسته با یکدیگر مرور می‌کنیم. احتمالا برخی هفته‌ها با همدیگر شاد خواهیم بود و روزهای زیادی هم غصه‌ها خواهیم خورد. گاهی با همدیگر عصبانی می‌شویم و طغیان می‌کنیم و گاهی از راه دور، یکدیگر را در آغوش می‌گیریم، به هم دلداری می‌دهیم و به فردایی بهتر دل می‌بندیم. هدف اصلی در این ستون اما، در میان گذاشتن لحظات مشترکی است که جنسیت برای ما رقم می‌زند. از خانه تا مدرسه، از کلاس‌های دانشگاهی تا خیابان، از شهر تا محیط‌های کاری، همه و همه، تجاربی است که هر هفته، همین‌جا با هم سری به آن خواهیم زد؛ تجربه زن‌بودگی.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.