|

مدیونِ برادر

حمیدرضا محمدی

روزهای حدود 80سالگی را می‌گذراند و خانه‌ای دارد در یكی محله‌های مرکز پایتخت. خانه‌ای که خود می‌گوید داشتنش را مدیون و مرهون برادر بزرگش است. اما «عظیم زرین‌کوب» تنها برادر کوچک عبدالحسین زرین‌کوب نیست. خود اهل فضل است و فکر، و البته از تباری فرهنگ‌مدار: «من در خانواده‌ای متولد و بزرگ شدم که اهل فرهنگ بود؛ یک خانواده و بهتر بگویم خاندانِ بیش از دویست‌ساله علمی، فرهنگی، تاریخی، ادبی و مذهبی.» و حتی جد اعلایش، جامه روحانیت بر تن داشت: «ملا علی‌اکبر خوانساری اصفهانی، در حوزه علمیه اصفهان تدریس می‌کرده است. چون ما اصالتا اهل خوانسار هستیم. او چهار فرزند داشت و همه تحصیلات حوزوی کرده بودند اما همگی به دلایلی از زیّ روحانیت درآمده بودند و به مشاغل دیگر مانند کشاورزی و تجارت پرداختند».

داستان زندگی این خاندان این‌جاست که از خوانسار به بروجرد تغییر مسیر می‌یابد: «در این میان، یکی از عموهای پدرم، طلا و جواهر از اصفهان می‌آورد و در لرستان می‌فروخت. به همین خاطر پدر من هم که در خوانسار متولد شده در لرستان و مشخصا بروجرد به کار جواهرفروشی مشغول بود». و می‌گوید که نام خانوادگیِ «زرین‌کوب» هم، از همین‌جا آمده است: «چون به کار فروش جواهر مشغول بود و قاعدتا باید زرکوب می‌گذاشت اما وقتی خواست شناسنامه بگیرد، به نام زرین‌کوب گرفت».
خودِ او اما از جوانی به کتاب علاقه داشته است: «من از سال 1340 کتاب‌هایی جمع‌آوری کردم که بیشتر ادبیات کهن و معاصر است. درنتیجه کتاب‌های کتابخانه من غالبا ادبی، موسیقی و تاریخی است که در مجموع به حدود پنج هزار جلد می‌رسد».
عظیم البته به‌واسطه عبدالحسین با ادبا و شعرای نامدار مربوط و مرتبط شد که تا همین امروز ادامه دارد: «سعادتی داشتم که با اکثر شاعران معاصر ارتباط داشتم. هریک از آنها هروقت کتابی منتشر می‌کردند و مرا می‌دیدند، از سر لطف، نسخه‌ای امضا می‌کردند و هدیه می‌دادند».
در این میان، جالب است، هفت‌برادرِ زرین‌کوب، در برهه‌ای، به صنف کتاب‌فروشی هم درآمدند: «از سال 1343 کتاب‌فروشی آریا را در سه‌راه ژاله داشتیم که کنارش صفحه‌فروشی کلیف - با برداشت از نام کلیف ریچارد، خواننده شهیر انگلیسی - هم بود و تا سال 1348 هردو را داشتیم. در آنجا بود که نخستین چاپ «ارزش میراث صوفیه» و «با کاروان حله» - که در چاپ نخست، 20 شاعر بود و بعد 10 نفر دیگر اضافه شد - منتشر کردیم». و در همین کسوت با کتاب‌فروشان دیگر چون طهوری، زوار و سنایی مراوده داشت: «صاحب کتاب‌فروشی سنایی، آقای رمضانی، شاگرد دکتر زرین‌کوب در دبیرستان مروی بود». و البته امیرکبیر: «زنده‌یاد عبدالرحیم جعفری، 16 جلد از آثار دکتر زرین‌کوب را چاپ کرد و حالا متأسفانه دست امیرکبیرِ فعلی باقی مانده است و هروقت دلشان می‌خواهد چاپ می‌کنند. آن‌زمان ناشران سراغ نویسنده‌ها می‌آمدند. من اصل اثر را کپی می‌کردم و ناشران می‌بردند. البته حدود 10 عنوان کتاب زرین‌کوب که بیشتر ترجمه بود، در همین رفت‌وآمدها مفقود شد».
پس از تعطیلی کتاب‌فروشی، «به معلمی و کتابداری در ذیل وزارت فرهنگ مشغول بودم. ازجمله در دو کتابخانه، یکی در شهرآرا و دیگری در پارک شهر و جز این، در مدارس هم تدریس می‌کردم».
اینکه نام از برادرانش برد که به‌اتفاق در کتاب‌فروشی سهم داشتند، اشاره کرد که همه‌شان اهل فرهنگ و ادب بودند و او تنها بازمانده آنهاست: «حمید که اگر مانده بود مانند عبدالحسین شده بود و چند کتاب دارد ازجمله «چشم‌انداز شعر نو فارسی» مجموعه مقالاتی درباره فروغ فرخزاد و صادق هدایت که در آستانه 51 سالگی بر اثر سکته قلبی درگذشت و روزبه بازمانده اوست و در تاریخ ایران‌باستان استاد است. خلیل، شاعر و نقاش و موسیقی‌دان بود و «ذره» تخلص می‌کرد و دانشجوی سال دوم رشته تاریخ دانشگاه مشهد بود که بر اثر سرطان درگذشت. احمد که در 37 سالگی بر اثر سکته قلبی درگذشت و استاد ادبیات بود. کاظم برادر آخر داروساز بود و چندسال پیش بر اثر سرطان درگذشت. یاد دیگر برادرانم هم زنده‌باد».
اما چگونه آشناییِ او با اهل ادب هم خود ماجرای جالبی دارد: «اکثرا زرین‌کوب را می‌شناختند. چون او از سال 1323 یعنی در 22سالگی که نخستین کتابش یعنی «تاریخ تطور شعر و شاعری در ایران» را نوشت، میان اهل فکر شناخته شد. بعد هم که به تهران آمد، مقالاتش در مجلات چاپ می‌شد. در سال 1334 که زیر نظر بدیع‌الزمان فروزانفر دکترای ادبیات گرفت، مقالاتش در مجلات یغما و سخن منتشر می‌شد. درنتیجه کسانی مثل منوچهر شیبانی و اسماعیل شاهرودی، زرین‌کوب را می‌شناختند و بعد که فهمیدند من برادر او هستم لطفی به من داشتند و با من دوست بودند».
یکی از آن‌کسان که به‌سبب این آشنایی، کتابش را به او هدیه داد و امضا کرد، «اسماعیل شاهرودی» بود: «نخستین کسی بود که نیما بر اشعارش مقدمه نوشت. صدایی خاص داشت. در دانشکده هنرهای زیبا نقاشی خوانده بود و مدتی در هند ادبیات معاصر تدریس کرده بود و بعد با دکتر معین در نگارش فرهنگ معین همکاری ‌کرد. مرد نازنینی بود ولی به‌خاطر مسائل سیاسی و دردسرهای ساواک مدت‌ها مریض بود. پسری داشت به نام آینده که به آمریکا فرستاده بودش و از همسرش هم که معلم بود جدا شده بود، درنتیجه در خانه سالمندان زندگی می‌کرد. از حق نباید بگذریم كه دکتر رضا براهنی تنها کسی بود که مرتب به او سر می‌زد اما عاقبت در تنهایی درگذشت».
جمله‌ای هم درباره «منوچهر شیبانی» گفت که «نقاش و شاعر و فیلم‌ساز بود و از فرانسه دکترای هنر داشت». بعد به سراغ «منوچهر آتشی» رفت: «شاعر خوبی بود که البته این اواخر سبک کارش عوض شده بود. او یکی از بهترین شاعران جنوب بود. خیلی از عناصر جنوب در اشعارش هویدا بود. وقتی انقلاب شد، روزی دیدمش و گفت می‌خواهند بازنشسته‌ام کنند، اما نمی‌دانم آموزش‌وپرورش مرا بازنشسته می‌کند یا تلویزیون. چون در مدارس تدریس می‌کرد اما آن اواخر به تلویزیون آمده بود. به کانون بازنشستگان رفتم. آنجا چند دوست داشتم که اهل قلم بودند ازجمله محمد محمدعلی و جعفر ستاری. پرونده منوچهر را گرفتم و به آنها دادم. چون آنها او را نمی‌شناختند و با حکم بازنشستگی در دست نزدش رفتم».
در کتاب‌هایی که برایش و به‌نامش امضا شده به نام «پوران فرخزاد» برخوردم: «از قبل از انقلاب با پوران و فریدون فرخزاد دوست بودم. یادم هست سال 1350 جایزه فروغ را فریدون راه انداخت که به سیروس مشفقی جایزه دادند». و همین، راهی شد برای یادی از «سیروس مشفقی» که همین اواخر، دهم خرداد سال گذشته در 77 سالگی درگذشت و کتابی دارد هدیه‌گرفته از او: «سیروس از شاعران خوب روزگار بود. لیسانس فیلم‌سازی داشت و شاملو و جلال خیلی به او امید داشتند. خوش‌هیکل و قدبلند بود. فیلم‌ساز هم بود و متن اولیه سریال سربداران را او نوشت اما چیز دیگری ساخته شد».
و دست آخر کتابی را از کتابخانه‌اش بیرون کشید که امضای «غلامحسین نصیری‌پور» را بر پیشانی داشت: «شاعر خوب و مدرنی بود. مدتی در خرم‌آباد، جُنگ فلک‌الافلاک درمی‌آورد و وقتی به تهران آمد، در بانک کشاورزی کار می‌کرد و ازقضا با هوشنگ طاهری همکار بود».
و در ادامه با ذکر این جمله که «من با آنها زندگی کردم. همه‌شان به من لطف داشتند و من هم به آنها علاقه داشتم.»، از بانو «قمر آریان» هم یاد کرد: «بانوی نازنینی بود و چقدر به من و برادرانم خدمت کرد. از آن مهم‌تر، خودش را صرف زرین‌کوب کرد و او اگر نبود شاید زرین‌کوب این همه اثر نمی‌نوشت».
مگر می‌شود، گفت‌وگویی با عظیم زرین‌کوب باشد و حُسن ختام با عبدالحسین زرین‌کوب نباشد: «مهم‌ترین کتاب‌های همه عمرم، آثاری است که از دکتر زرین‌کوب خوانده‌ام. اما اجازه بدهید یادآور شوم اگر من از نظر دانش و علم چیزی از او نگرفته باشم، معرفت و اخلاق و انسانیت را از او یاد گرفتم و این عصاره زندگی من است. همه باید از هر کتابی که می‌خوانیم چیزی بگیریم تا شیوه اخلافی و رفتاری در زندگی‌مان باشد و برای من همین اخلاق و انسانیت است که از شخصیت و آثار دکتر زرین‌کوب فرا گرفتم».

روزهای حدود 80سالگی را می‌گذراند و خانه‌ای دارد در یكی محله‌های مرکز پایتخت. خانه‌ای که خود می‌گوید داشتنش را مدیون و مرهون برادر بزرگش است. اما «عظیم زرین‌کوب» تنها برادر کوچک عبدالحسین زرین‌کوب نیست. خود اهل فضل است و فکر، و البته از تباری فرهنگ‌مدار: «من در خانواده‌ای متولد و بزرگ شدم که اهل فرهنگ بود؛ یک خانواده و بهتر بگویم خاندانِ بیش از دویست‌ساله علمی، فرهنگی، تاریخی، ادبی و مذهبی.» و حتی جد اعلایش، جامه روحانیت بر تن داشت: «ملا علی‌اکبر خوانساری اصفهانی، در حوزه علمیه اصفهان تدریس می‌کرده است. چون ما اصالتا اهل خوانسار هستیم. او چهار فرزند داشت و همه تحصیلات حوزوی کرده بودند اما همگی به دلایلی از زیّ روحانیت درآمده بودند و به مشاغل دیگر مانند کشاورزی و تجارت پرداختند».

داستان زندگی این خاندان این‌جاست که از خوانسار به بروجرد تغییر مسیر می‌یابد: «در این میان، یکی از عموهای پدرم، طلا و جواهر از اصفهان می‌آورد و در لرستان می‌فروخت. به همین خاطر پدر من هم که در خوانسار متولد شده در لرستان و مشخصا بروجرد به کار جواهرفروشی مشغول بود». و می‌گوید که نام خانوادگیِ «زرین‌کوب» هم، از همین‌جا آمده است: «چون به کار فروش جواهر مشغول بود و قاعدتا باید زرکوب می‌گذاشت اما وقتی خواست شناسنامه بگیرد، به نام زرین‌کوب گرفت».
خودِ او اما از جوانی به کتاب علاقه داشته است: «من از سال 1340 کتاب‌هایی جمع‌آوری کردم که بیشتر ادبیات کهن و معاصر است. درنتیجه کتاب‌های کتابخانه من غالبا ادبی، موسیقی و تاریخی است که در مجموع به حدود پنج هزار جلد می‌رسد».
عظیم البته به‌واسطه عبدالحسین با ادبا و شعرای نامدار مربوط و مرتبط شد که تا همین امروز ادامه دارد: «سعادتی داشتم که با اکثر شاعران معاصر ارتباط داشتم. هریک از آنها هروقت کتابی منتشر می‌کردند و مرا می‌دیدند، از سر لطف، نسخه‌ای امضا می‌کردند و هدیه می‌دادند».
در این میان، جالب است، هفت‌برادرِ زرین‌کوب، در برهه‌ای، به صنف کتاب‌فروشی هم درآمدند: «از سال 1343 کتاب‌فروشی آریا را در سه‌راه ژاله داشتیم که کنارش صفحه‌فروشی کلیف - با برداشت از نام کلیف ریچارد، خواننده شهیر انگلیسی - هم بود و تا سال 1348 هردو را داشتیم. در آنجا بود که نخستین چاپ «ارزش میراث صوفیه» و «با کاروان حله» - که در چاپ نخست، 20 شاعر بود و بعد 10 نفر دیگر اضافه شد - منتشر کردیم». و در همین کسوت با کتاب‌فروشان دیگر چون طهوری، زوار و سنایی مراوده داشت: «صاحب کتاب‌فروشی سنایی، آقای رمضانی، شاگرد دکتر زرین‌کوب در دبیرستان مروی بود». و البته امیرکبیر: «زنده‌یاد عبدالرحیم جعفری، 16 جلد از آثار دکتر زرین‌کوب را چاپ کرد و حالا متأسفانه دست امیرکبیرِ فعلی باقی مانده است و هروقت دلشان می‌خواهد چاپ می‌کنند. آن‌زمان ناشران سراغ نویسنده‌ها می‌آمدند. من اصل اثر را کپی می‌کردم و ناشران می‌بردند. البته حدود 10 عنوان کتاب زرین‌کوب که بیشتر ترجمه بود، در همین رفت‌وآمدها مفقود شد».
پس از تعطیلی کتاب‌فروشی، «به معلمی و کتابداری در ذیل وزارت فرهنگ مشغول بودم. ازجمله در دو کتابخانه، یکی در شهرآرا و دیگری در پارک شهر و جز این، در مدارس هم تدریس می‌کردم».
اینکه نام از برادرانش برد که به‌اتفاق در کتاب‌فروشی سهم داشتند، اشاره کرد که همه‌شان اهل فرهنگ و ادب بودند و او تنها بازمانده آنهاست: «حمید که اگر مانده بود مانند عبدالحسین شده بود و چند کتاب دارد ازجمله «چشم‌انداز شعر نو فارسی» مجموعه مقالاتی درباره فروغ فرخزاد و صادق هدایت که در آستانه 51 سالگی بر اثر سکته قلبی درگذشت و روزبه بازمانده اوست و در تاریخ ایران‌باستان استاد است. خلیل، شاعر و نقاش و موسیقی‌دان بود و «ذره» تخلص می‌کرد و دانشجوی سال دوم رشته تاریخ دانشگاه مشهد بود که بر اثر سرطان درگذشت. احمد که در 37 سالگی بر اثر سکته قلبی درگذشت و استاد ادبیات بود. کاظم برادر آخر داروساز بود و چندسال پیش بر اثر سرطان درگذشت. یاد دیگر برادرانم هم زنده‌باد».
اما چگونه آشناییِ او با اهل ادب هم خود ماجرای جالبی دارد: «اکثرا زرین‌کوب را می‌شناختند. چون او از سال 1323 یعنی در 22سالگی که نخستین کتابش یعنی «تاریخ تطور شعر و شاعری در ایران» را نوشت، میان اهل فکر شناخته شد. بعد هم که به تهران آمد، مقالاتش در مجلات چاپ می‌شد. در سال 1334 که زیر نظر بدیع‌الزمان فروزانفر دکترای ادبیات گرفت، مقالاتش در مجلات یغما و سخن منتشر می‌شد. درنتیجه کسانی مثل منوچهر شیبانی و اسماعیل شاهرودی، زرین‌کوب را می‌شناختند و بعد که فهمیدند من برادر او هستم لطفی به من داشتند و با من دوست بودند».
یکی از آن‌کسان که به‌سبب این آشنایی، کتابش را به او هدیه داد و امضا کرد، «اسماعیل شاهرودی» بود: «نخستین کسی بود که نیما بر اشعارش مقدمه نوشت. صدایی خاص داشت. در دانشکده هنرهای زیبا نقاشی خوانده بود و مدتی در هند ادبیات معاصر تدریس کرده بود و بعد با دکتر معین در نگارش فرهنگ معین همکاری ‌کرد. مرد نازنینی بود ولی به‌خاطر مسائل سیاسی و دردسرهای ساواک مدت‌ها مریض بود. پسری داشت به نام آینده که به آمریکا فرستاده بودش و از همسرش هم که معلم بود جدا شده بود، درنتیجه در خانه سالمندان زندگی می‌کرد. از حق نباید بگذریم كه دکتر رضا براهنی تنها کسی بود که مرتب به او سر می‌زد اما عاقبت در تنهایی درگذشت».
جمله‌ای هم درباره «منوچهر شیبانی» گفت که «نقاش و شاعر و فیلم‌ساز بود و از فرانسه دکترای هنر داشت». بعد به سراغ «منوچهر آتشی» رفت: «شاعر خوبی بود که البته این اواخر سبک کارش عوض شده بود. او یکی از بهترین شاعران جنوب بود. خیلی از عناصر جنوب در اشعارش هویدا بود. وقتی انقلاب شد، روزی دیدمش و گفت می‌خواهند بازنشسته‌ام کنند، اما نمی‌دانم آموزش‌وپرورش مرا بازنشسته می‌کند یا تلویزیون. چون در مدارس تدریس می‌کرد اما آن اواخر به تلویزیون آمده بود. به کانون بازنشستگان رفتم. آنجا چند دوست داشتم که اهل قلم بودند ازجمله محمد محمدعلی و جعفر ستاری. پرونده منوچهر را گرفتم و به آنها دادم. چون آنها او را نمی‌شناختند و با حکم بازنشستگی در دست نزدش رفتم».
در کتاب‌هایی که برایش و به‌نامش امضا شده به نام «پوران فرخزاد» برخوردم: «از قبل از انقلاب با پوران و فریدون فرخزاد دوست بودم. یادم هست سال 1350 جایزه فروغ را فریدون راه انداخت که به سیروس مشفقی جایزه دادند». و همین، راهی شد برای یادی از «سیروس مشفقی» که همین اواخر، دهم خرداد سال گذشته در 77 سالگی درگذشت و کتابی دارد هدیه‌گرفته از او: «سیروس از شاعران خوب روزگار بود. لیسانس فیلم‌سازی داشت و شاملو و جلال خیلی به او امید داشتند. خوش‌هیکل و قدبلند بود. فیلم‌ساز هم بود و متن اولیه سریال سربداران را او نوشت اما چیز دیگری ساخته شد».
و دست آخر کتابی را از کتابخانه‌اش بیرون کشید که امضای «غلامحسین نصیری‌پور» را بر پیشانی داشت: «شاعر خوب و مدرنی بود. مدتی در خرم‌آباد، جُنگ فلک‌الافلاک درمی‌آورد و وقتی به تهران آمد، در بانک کشاورزی کار می‌کرد و ازقضا با هوشنگ طاهری همکار بود».
و در ادامه با ذکر این جمله که «من با آنها زندگی کردم. همه‌شان به من لطف داشتند و من هم به آنها علاقه داشتم.»، از بانو «قمر آریان» هم یاد کرد: «بانوی نازنینی بود و چقدر به من و برادرانم خدمت کرد. از آن مهم‌تر، خودش را صرف زرین‌کوب کرد و او اگر نبود شاید زرین‌کوب این همه اثر نمی‌نوشت».
مگر می‌شود، گفت‌وگویی با عظیم زرین‌کوب باشد و حُسن ختام با عبدالحسین زرین‌کوب نباشد: «مهم‌ترین کتاب‌های همه عمرم، آثاری است که از دکتر زرین‌کوب خوانده‌ام. اما اجازه بدهید یادآور شوم اگر من از نظر دانش و علم چیزی از او نگرفته باشم، معرفت و اخلاق و انسانیت را از او یاد گرفتم و این عصاره زندگی من است. همه باید از هر کتابی که می‌خوانیم چیزی بگیریم تا شیوه اخلافی و رفتاری در زندگی‌مان باشد و برای من همین اخلاق و انسانیت است که از شخصیت و آثار دکتر زرین‌کوب فرا گرفتم».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.