|

در ستایش این دیوانگی خوش‌خیم

فرزان صوفی

می‌گویند بشر از زمانی که توانسته خوشی‌ها و رنج‌های خود را با صدا نمایش دهد، موسیقی را کشف کرده و حیاتی دیگر در سرزمینی دیگر برای خود یافته است؛ از بالرینی معروف گرفته که به آلزایمر دچار شده بود و در دهه هشتم زندگی‌اش با شنیدن باله دریاچه قوی چایکوفسکی، روی همان صندلی چرخ‌دارش بال‌هایش را باز کرده و خود را روی صحنه دیده، تا مولانا که پس از غیبت شمس پیوسته در سماع بود و با موسیقی می‌زیست؛ چنان‌که صدای فرودآمدن چکش‌ها بر سندان دکان صلاح‌الدین زرکوب می‌توانست او را به پایکوبی در بازار زرکوبان بکشاند. یا دیگرانی که برای هنری جُز موسیقی شناخته شده‌اند اما زیست دیگرشان در خنیاگری بوده است. مثلا انیشتین ویولون می‌نواخت، دیوید لینچ سال‌هاست می‌نوازد و می‌خواند و به همراه آنجلو بادالامنتی موسیقی فیلم‌هایش را می‌سازد. البته نمی‌توان لبخندهای آنتونی هاپکینز را نادیده گرفت وقتی ارکستر، والسش را اجرا می‌کند، لبخندهایی که می‌روند روی صورتش تبدیل به خنده‌ای از ته دل شوند؛ یک احساس رضایتِ محض و سرخوشی تمام‌عیار.
اما پژوهشی که یک دهه پیش در اسپانیا درباره روند حرکت موسیقی طی شصت سال صورت گرفت، منتج به نتایج ناخوشایندی شد. این تحقیقات نشان داد موسیقی به‌تدریج به یک طیف رنگی مشخص و ثابت رسیده، اتفاقی که کم‌شدن تعداد سازها و محدودشدنش به کیبورد و سینتی‌سایزر و درام ماشین در به وقوع پیوستنش تأثیر داشته است. ریتم، جایش را به ضرب داده و عنصر تکرار به شکلی مسری از موسیقی به ترانه رسیده است. موزیسین‌ها برای اینكه بتوانند در این همهمه بلندتر فریاد بزنند تا صدای‌شان به گوش برسد، دقیقاً همین کار را کردند و با دست‌کاریِ کیفیت صوتی و تنزل آن، صدای موسیقی‌شان را بلندتر کردند؛ کاری که می‌توانستند خلاقیت را جایگزینش کنند. اینها بیشتر چیزی شبیه به تعریف ابتذال‌اند تا آن‌چه برای ورزشکار همچون یک دوپینگ مجاز محسوب می‌شود.
خب، طبیعی است هنری که به‌تدریج برچسب کالا رویش چسبانده شده، مورد سوءاستفاده افرادی قرار گیرد که از هیچ فرصتی برای پول‌سازی دریغ نمی‌کنند. بیشترشان شرکت‌های بزرگ تولید موسیقی هستند و با خرج‌های هنگفتی که برای معرفی و مصرف کالاهای تولیدی‌شان می‌کنند، این موسیقی را در هر حالتی به گوش ما می‌رسانند. فرقی ندارد در آسانسور ساختمانت برای رفتن به خانه باشی یا پاساژ و کافه و سالن‌های ورزشی. آنها کم‌کم در پس‌زمینه ذهن‌ها رسوخ کرده‌اند و توانسته‌اند ما را آماده شنیدن موسیقی‌های تکراری و شبیه به هم نگه دارند. اتفاقی که در موسیقی پاپ بیشتر نمود داشته چراکه این ژانر به دلیل مرز‌های ناپیدایش، بیشتر از هر چیزی اجازه ابتذال به بی‌هنران می‌دهد.
اكنون دنیای مدرن و جهان آزاد، حق انتخاب و آزادی را پیش کشیده اما بعید می‌دانم درباره رستوران‌هایی با خوراک‌های فاسد هم چنین حق انتخابی داده باشد. مسئله‌ای که غرب چاره‌اش را در تعریفِ مالیات‌های سنگین برای موسیقی پاپ و اختصاص آن به ارکسترها یافته است.
القصه امروز شماره اول از هفته‌نامه «شرق» منتشر شده و از این پس این سطور به عنوان ستون موسیقی، از قصه‌های این دیوانگیِ خوش‌خیم خواهد گفت؛ چه در قالب پیشنهاد موسیقایی و چه داستان‌هایی از زیر و بم جهانِ صدا و سکوت، که «شِکر در دهان آن‌قدر شیرین نمی‌آید که صدا به گوش سالم».

می‌گویند بشر از زمانی که توانسته خوشی‌ها و رنج‌های خود را با صدا نمایش دهد، موسیقی را کشف کرده و حیاتی دیگر در سرزمینی دیگر برای خود یافته است؛ از بالرینی معروف گرفته که به آلزایمر دچار شده بود و در دهه هشتم زندگی‌اش با شنیدن باله دریاچه قوی چایکوفسکی، روی همان صندلی چرخ‌دارش بال‌هایش را باز کرده و خود را روی صحنه دیده، تا مولانا که پس از غیبت شمس پیوسته در سماع بود و با موسیقی می‌زیست؛ چنان‌که صدای فرودآمدن چکش‌ها بر سندان دکان صلاح‌الدین زرکوب می‌توانست او را به پایکوبی در بازار زرکوبان بکشاند. یا دیگرانی که برای هنری جُز موسیقی شناخته شده‌اند اما زیست دیگرشان در خنیاگری بوده است. مثلا انیشتین ویولون می‌نواخت، دیوید لینچ سال‌هاست می‌نوازد و می‌خواند و به همراه آنجلو بادالامنتی موسیقی فیلم‌هایش را می‌سازد. البته نمی‌توان لبخندهای آنتونی هاپکینز را نادیده گرفت وقتی ارکستر، والسش را اجرا می‌کند، لبخندهایی که می‌روند روی صورتش تبدیل به خنده‌ای از ته دل شوند؛ یک احساس رضایتِ محض و سرخوشی تمام‌عیار.
اما پژوهشی که یک دهه پیش در اسپانیا درباره روند حرکت موسیقی طی شصت سال صورت گرفت، منتج به نتایج ناخوشایندی شد. این تحقیقات نشان داد موسیقی به‌تدریج به یک طیف رنگی مشخص و ثابت رسیده، اتفاقی که کم‌شدن تعداد سازها و محدودشدنش به کیبورد و سینتی‌سایزر و درام ماشین در به وقوع پیوستنش تأثیر داشته است. ریتم، جایش را به ضرب داده و عنصر تکرار به شکلی مسری از موسیقی به ترانه رسیده است. موزیسین‌ها برای اینكه بتوانند در این همهمه بلندتر فریاد بزنند تا صدای‌شان به گوش برسد، دقیقاً همین کار را کردند و با دست‌کاریِ کیفیت صوتی و تنزل آن، صدای موسیقی‌شان را بلندتر کردند؛ کاری که می‌توانستند خلاقیت را جایگزینش کنند. اینها بیشتر چیزی شبیه به تعریف ابتذال‌اند تا آن‌چه برای ورزشکار همچون یک دوپینگ مجاز محسوب می‌شود.
خب، طبیعی است هنری که به‌تدریج برچسب کالا رویش چسبانده شده، مورد سوءاستفاده افرادی قرار گیرد که از هیچ فرصتی برای پول‌سازی دریغ نمی‌کنند. بیشترشان شرکت‌های بزرگ تولید موسیقی هستند و با خرج‌های هنگفتی که برای معرفی و مصرف کالاهای تولیدی‌شان می‌کنند، این موسیقی را در هر حالتی به گوش ما می‌رسانند. فرقی ندارد در آسانسور ساختمانت برای رفتن به خانه باشی یا پاساژ و کافه و سالن‌های ورزشی. آنها کم‌کم در پس‌زمینه ذهن‌ها رسوخ کرده‌اند و توانسته‌اند ما را آماده شنیدن موسیقی‌های تکراری و شبیه به هم نگه دارند. اتفاقی که در موسیقی پاپ بیشتر نمود داشته چراکه این ژانر به دلیل مرز‌های ناپیدایش، بیشتر از هر چیزی اجازه ابتذال به بی‌هنران می‌دهد.
اكنون دنیای مدرن و جهان آزاد، حق انتخاب و آزادی را پیش کشیده اما بعید می‌دانم درباره رستوران‌هایی با خوراک‌های فاسد هم چنین حق انتخابی داده باشد. مسئله‌ای که غرب چاره‌اش را در تعریفِ مالیات‌های سنگین برای موسیقی پاپ و اختصاص آن به ارکسترها یافته است.
القصه امروز شماره اول از هفته‌نامه «شرق» منتشر شده و از این پس این سطور به عنوان ستون موسیقی، از قصه‌های این دیوانگیِ خوش‌خیم خواهد گفت؛ چه در قالب پیشنهاد موسیقایی و چه داستان‌هایی از زیر و بم جهانِ صدا و سکوت، که «شِکر در دهان آن‌قدر شیرین نمی‌آید که صدا به گوش سالم».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.