در جستوجوی عشق ازدسترفته
پرویز جاهد
پدرو کوستا، سینماگر پرتغالی، فیلمساز نخبهگرا و کمکاری است و از اولین فیلمش به نام «خون» که در سال 1989 ساخت، تا امروز فقط هفت فیلم بلند داستانی ساخته است. درواقع او همانند فیلمسازان بزرگ و صاحبسبک اروپایی، با وسواس و حوصله زیاد و شتاب کم فیلم میسازد و به همین دلیل بین فیلمهایش فاصله زیادی است. او را شاعر سینمای پرتغال خواندهاند، سینماگری که با رویکردی مینیمالیستی و رئالیسمی شاعرانه در اغلب آثارش به زندگی مهاجران و زاغهنشینان پرتغال(در حاشیه شهر لیسبون) پرداخته است. فیلمهای کوستا دربارۀ استعمار، مهاجرت و جابهجایی مکانی(دیس پِلیسمنت)، اختلاف طبقاتی، فقر، تحقیر، بحران هویت، فراموشی تاریخی و ازخودبیگانگی است. او روایتگر سرگذشت مردمی است که قربانی استعمار و رژیمهای خودکامه بوده و اکنون که به کشور استعمارگر پناه آوردهاند، همچنان با خاطرات تلخ گذشته خود درگیرند.
آخرین فیلم کوستا، «ویتالینا وارلا»، به نوعی ادامه فیلمهای قبلی کوستا یعنی «جوانی باشکوه» و«پول اسب» است. فیلم با نمایی از یک کوچه تنگ و تاریک شروع میشود و آدمهایی که همچون اشباحی سرگردان از ته قاب و از دل تاریکی بیرون میآیند و همچون زامبیها، آرام در سایه روشن کنار دیوار گام برمیدارند و اینگونه، کوستا، جغرافیا و آدمهای فیلمش را به ما معرفی میکند؛ همان محله همیشگی فونتینیاس اطراف لیسبون و زاغهنشینان مهاجر کیپورده که سرگذشت آنها را در فیلمهای قبلی او نیز دیدهایم. کوستا اینبار نهتنها از ونتورا، نابازیگر فیلمهای قبلیاش استفاده کرده، بلکه شخصیت محوری آن یعنی ویتالینا نیز زنی است که در «پول اسب» هم او را دیدهایم و آنجا هم مثل همین فیلم، از کیپ ورده(دماغه سبز) در آفریقا برای شرکت در مراسم تدفین شوهرش به لیسبون آمده است. در فیلمهای قبلی، کوستا، زندگی مهاجران را از دید مردان مهاجر روایت میکرد و در این فیلم، زاویه دید، محدود به زاویه دید ویتالینا، شخصیت زن اصلی فیلم است.
کوستا از چهرههای زنان و مردان فقیر و مهاجران زاغهنشین محله فونتینیاس لیسبون که همچون انسانهایی مبهوت و مسخشدهاند، پرتره میسازد. پرترههایی از چهرههایی که انگار در زمان و تاریخ منجمد شدهاند و جز لحظههایی تلخ از گذشته، چیزی را به یاد نمیآورند. آنها اغلب خاموش به نقطهای چشم میدوزند و یا همچون ارواح سرگردان در کوچهها و خیابانها و تونلها و دخمههای تاریک اطراف لیسبون پرسه میزنند.
آدمهای کوستا، ممکن است ساکن زاغههای فقرزده اطراف لیسبون باشند اما همه جای اروپا میتوان آنها را دید. آنها سیاهبختان و قربانیان استعمار و سرمایهداریاند که برای رهایی از فقر و در جستوجوي کار و زندگی بهتر، خانه، زمین و خانوادهشان در کیپورده را رها کرده و به کشور میزبان که روزگاری استعمارگر آنها بود پناه آوردهاند. اغلب آنها از یک منطقه جغرافیاییاند و قصهها و دردهای مشترک دارند. شوهر ویتالینا نیز در جستوجوی کار، او را ترک کرده و به پرتغال رفته و حالا ویتالینا، چهل سال بعد از رفتن او به لیسبون میرود تا او را پیدا کند، اما وقتی از هواپیما پیاده میشود، نظافتچیان فرودگاه که آنها نیز مانند شوهرش، کارگران مهاجرند به او خبر میدهند که خیلی دیر رسیده چون شوهرش مرده و سه روز قبل دفن شده است.
بیشتر صحنههای فیلم در شب و در فضایی تاریک میگذرند و آدمهای کوستا، همچون اشباحی سرگردان یا مردگانی از جهان دیگر در تاریکی شب در کوچهها راه میروند، جز صحنه ماقبل آخر که در روز روشن و در گورستان میگذرد و ما ویتالینا و کشیش را میبینیم که در میان قبرها قدم میزنند، قبرهایی که به جای نام مهاجران تنها با یک شماره و سال تولد آنها مشخص شدهاند. ساختار فیلم از جهاتی شبیه «همشهری کین» ولز است. نه ما (تماشاگر) و نه ویتالینا، چیز زیادی درباره خواکیم (همسر مُرده ویتالینا) نمیدانیم و از طریق روایتهای کشیش (با بازی ونتورا) و دوستان خواکیم، بهتدریج تصویری از او در ذهن ما ساخته میشود. حالا از دید ویتالینا، خواکیم مردی خیانتکار است که به بهانه کار، در آغاز زندگی مشترک با ویتالینا، او را ترک کرده و به سرزمین دیگری رفته و در آنجا با زنی دیگر ازدواج کرده و خانه و زندگی جدیدی ساخته است. ازاینرو ویتالینا برخلاف کشیش و دوستان خواکیم که سعی دارند از او شمایل مقدس مرد پاکسرشت و زحمتکشی بسازند که همه عمرش را کار کرده و رنج برده و در انتظار آمدن همسرش بوده، روایتهای آنها را باور نکرده و برای او اشک نمیریزد. در واقع
اینبار کوستا برخلاف فیلمهای قبلیاش که در آنها بر نقش استعمار در نابودی زندگی این مردان مهاجر تأکید داشت و به گفته ژاک رانسیر، همواره اتهامی نابخشودنی علیه نظام سرمایهداری و استعمارِ نو مطرح کرده، بر خودخواهی، تنوعطلبی، تنپروری و آسودهطلبی این مردان تأکید دارد، مردانی که ترجیح دادهاند زمین و خانه، همسر و عشق خود را رها کرده و در قارهای دیگر، تن به ذلت داده و در خانههای تاریک و دخمهمانند با سقفهایی فروریخته در محلات زاغهنشین زندگی کنند و یا به دنبال زنان خیابانی باشند. مردانی که رؤیاهایشان در غربت رنگ باخت و عشق و ایمانشان از دست رفت. در واقع کوستا، به کمک شخصیت ویتالینا و طی پروسهای که شبیه روند کار یک خبرنگار یا بازجوست، وارد زندگی خواکیم شده و بدون استفاده از فلاشبک، تنها به کمک روایتهای دوستان نزدیک او و نیز احضار روح او در یک صحنه و مکالمه او با ویتالینا، به جای غمگساری و سوگواری، او را به محاکمه کشیده و محکوم کند.
«ویتالینا وارلا» در سال 2019 برنده یوزپلنگ طلایی فستیوال فیلم لوکارنو شد.
پدرو کوستا، سینماگر پرتغالی، فیلمساز نخبهگرا و کمکاری است و از اولین فیلمش به نام «خون» که در سال 1989 ساخت، تا امروز فقط هفت فیلم بلند داستانی ساخته است. درواقع او همانند فیلمسازان بزرگ و صاحبسبک اروپایی، با وسواس و حوصله زیاد و شتاب کم فیلم میسازد و به همین دلیل بین فیلمهایش فاصله زیادی است. او را شاعر سینمای پرتغال خواندهاند، سینماگری که با رویکردی مینیمالیستی و رئالیسمی شاعرانه در اغلب آثارش به زندگی مهاجران و زاغهنشینان پرتغال(در حاشیه شهر لیسبون) پرداخته است. فیلمهای کوستا دربارۀ استعمار، مهاجرت و جابهجایی مکانی(دیس پِلیسمنت)، اختلاف طبقاتی، فقر، تحقیر، بحران هویت، فراموشی تاریخی و ازخودبیگانگی است. او روایتگر سرگذشت مردمی است که قربانی استعمار و رژیمهای خودکامه بوده و اکنون که به کشور استعمارگر پناه آوردهاند، همچنان با خاطرات تلخ گذشته خود درگیرند.
آخرین فیلم کوستا، «ویتالینا وارلا»، به نوعی ادامه فیلمهای قبلی کوستا یعنی «جوانی باشکوه» و«پول اسب» است. فیلم با نمایی از یک کوچه تنگ و تاریک شروع میشود و آدمهایی که همچون اشباحی سرگردان از ته قاب و از دل تاریکی بیرون میآیند و همچون زامبیها، آرام در سایه روشن کنار دیوار گام برمیدارند و اینگونه، کوستا، جغرافیا و آدمهای فیلمش را به ما معرفی میکند؛ همان محله همیشگی فونتینیاس اطراف لیسبون و زاغهنشینان مهاجر کیپورده که سرگذشت آنها را در فیلمهای قبلی او نیز دیدهایم. کوستا اینبار نهتنها از ونتورا، نابازیگر فیلمهای قبلیاش استفاده کرده، بلکه شخصیت محوری آن یعنی ویتالینا نیز زنی است که در «پول اسب» هم او را دیدهایم و آنجا هم مثل همین فیلم، از کیپ ورده(دماغه سبز) در آفریقا برای شرکت در مراسم تدفین شوهرش به لیسبون آمده است. در فیلمهای قبلی، کوستا، زندگی مهاجران را از دید مردان مهاجر روایت میکرد و در این فیلم، زاویه دید، محدود به زاویه دید ویتالینا، شخصیت زن اصلی فیلم است.
کوستا از چهرههای زنان و مردان فقیر و مهاجران زاغهنشین محله فونتینیاس لیسبون که همچون انسانهایی مبهوت و مسخشدهاند، پرتره میسازد. پرترههایی از چهرههایی که انگار در زمان و تاریخ منجمد شدهاند و جز لحظههایی تلخ از گذشته، چیزی را به یاد نمیآورند. آنها اغلب خاموش به نقطهای چشم میدوزند و یا همچون ارواح سرگردان در کوچهها و خیابانها و تونلها و دخمههای تاریک اطراف لیسبون پرسه میزنند.
آدمهای کوستا، ممکن است ساکن زاغههای فقرزده اطراف لیسبون باشند اما همه جای اروپا میتوان آنها را دید. آنها سیاهبختان و قربانیان استعمار و سرمایهداریاند که برای رهایی از فقر و در جستوجوي کار و زندگی بهتر، خانه، زمین و خانوادهشان در کیپورده را رها کرده و به کشور میزبان که روزگاری استعمارگر آنها بود پناه آوردهاند. اغلب آنها از یک منطقه جغرافیاییاند و قصهها و دردهای مشترک دارند. شوهر ویتالینا نیز در جستوجوی کار، او را ترک کرده و به پرتغال رفته و حالا ویتالینا، چهل سال بعد از رفتن او به لیسبون میرود تا او را پیدا کند، اما وقتی از هواپیما پیاده میشود، نظافتچیان فرودگاه که آنها نیز مانند شوهرش، کارگران مهاجرند به او خبر میدهند که خیلی دیر رسیده چون شوهرش مرده و سه روز قبل دفن شده است.
بیشتر صحنههای فیلم در شب و در فضایی تاریک میگذرند و آدمهای کوستا، همچون اشباحی سرگردان یا مردگانی از جهان دیگر در تاریکی شب در کوچهها راه میروند، جز صحنه ماقبل آخر که در روز روشن و در گورستان میگذرد و ما ویتالینا و کشیش را میبینیم که در میان قبرها قدم میزنند، قبرهایی که به جای نام مهاجران تنها با یک شماره و سال تولد آنها مشخص شدهاند. ساختار فیلم از جهاتی شبیه «همشهری کین» ولز است. نه ما (تماشاگر) و نه ویتالینا، چیز زیادی درباره خواکیم (همسر مُرده ویتالینا) نمیدانیم و از طریق روایتهای کشیش (با بازی ونتورا) و دوستان خواکیم، بهتدریج تصویری از او در ذهن ما ساخته میشود. حالا از دید ویتالینا، خواکیم مردی خیانتکار است که به بهانه کار، در آغاز زندگی مشترک با ویتالینا، او را ترک کرده و به سرزمین دیگری رفته و در آنجا با زنی دیگر ازدواج کرده و خانه و زندگی جدیدی ساخته است. ازاینرو ویتالینا برخلاف کشیش و دوستان خواکیم که سعی دارند از او شمایل مقدس مرد پاکسرشت و زحمتکشی بسازند که همه عمرش را کار کرده و رنج برده و در انتظار آمدن همسرش بوده، روایتهای آنها را باور نکرده و برای او اشک نمیریزد. در واقع
اینبار کوستا برخلاف فیلمهای قبلیاش که در آنها بر نقش استعمار در نابودی زندگی این مردان مهاجر تأکید داشت و به گفته ژاک رانسیر، همواره اتهامی نابخشودنی علیه نظام سرمایهداری و استعمارِ نو مطرح کرده، بر خودخواهی، تنوعطلبی، تنپروری و آسودهطلبی این مردان تأکید دارد، مردانی که ترجیح دادهاند زمین و خانه، همسر و عشق خود را رها کرده و در قارهای دیگر، تن به ذلت داده و در خانههای تاریک و دخمهمانند با سقفهایی فروریخته در محلات زاغهنشین زندگی کنند و یا به دنبال زنان خیابانی باشند. مردانی که رؤیاهایشان در غربت رنگ باخت و عشق و ایمانشان از دست رفت. در واقع کوستا، به کمک شخصیت ویتالینا و طی پروسهای که شبیه روند کار یک خبرنگار یا بازجوست، وارد زندگی خواکیم شده و بدون استفاده از فلاشبک، تنها به کمک روایتهای دوستان نزدیک او و نیز احضار روح او در یک صحنه و مکالمه او با ویتالینا، به جای غمگساری و سوگواری، او را به محاکمه کشیده و محکوم کند.
«ویتالینا وارلا» در سال 2019 برنده یوزپلنگ طلایی فستیوال فیلم لوکارنو شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.