9 آوریل، چهلویکمین سالمرگ «آلفرد هیچکاک» است
فاجعه و اضطرابِ وجودی!
رضا صائمی .منتقد سینما
آلفرد هیچکاک را اغلب بهعنوان استاد دلهره و تعلیق میشناسند و از این حیث «پرندگان» یکی از بهترین نمونههای این مصداق است که در کنار فیلمهایی مثل «روانی» و «سرگیجه» قرار میگیرد، اما در «پرندگان» چه از حیث فرمی و چه درونمایه متنی در بازنمایی جهان سینمایی اثر با فیلم متفاوتتری مواجه هستیم. از حیث فرمی «پرندگان» را میتوان تکنیکیترین فیلم هیچکاک دانست که در نسبت با بضاعت فنی زمانه خود، جلوههای ویژه آن، ویژه و پیشروست و توانمندی هیچکاک را در ترسیم بصری فیلمش با تکیه بر تکنیکهای فنی موجود به رخ میکشد. از سوی دیگر در «پرندگان» ترس و دلهرۀ برساخته از موقعیت درام، نه ناشی از روابط و مناسبات انسانها که در نسبت با انسان و حیوان صورتبندی میشود و مواجهۀ انسان معاصر را با طبیعت و قدرت آن روایت میکند. درواقع عنصر ترس در «پرندگان» برخلاف آثار دیگر هیچکاک از موقعیت سوبژکتیو به عاملی ابژکتیو بدل شده و اضطراب وجودی شخصیتها در نسبت با یک رخداد و فاجعه بیرونی شکل میگیرد، در نبرد بین انسان و طبیعتِ خشن و ترسناک. در اینجا پرندگان مهاجر به پرندگان مهاجمی بدل میشود تا بهمثابه نمادی از طبیعت و ابژهای خارج از جهان انسانی، قدرت خویش را به رخ انسانی بکشند که گمان میکند در پس تکنولوژی، طبیعت و نیروهای متخاصم آن را به تصرف درآورده و تحت سلطه خود قرار داده است. گویی هیچکاک بار دیگر به عناصر طبیعت جان بخشیده و آن را بهعنوان یک گفتمان رقیب قدیمی در برابر انسان و ابزار و تکنیکهای علمیاش قرار میدهد. در اینجا ما شاهد ضعف و ناتوانی و حتی انفعال و استیصال انسان در برابر پرندگان و طبیعت وحشی هستیم که گمان میکرد آن را رام کرده و از هرگونه خطر و آسیبی در برابر آنها مصون است! به عبارت دیگر در «پرندگان» شاهد یک ساختارشکنی طبیعتگرایانه در برابر جامعه انسانی هستیم و قصه تراژیک انسانهایی که پیش از این پرندگان را در قفسهای آهنین در بند میکردند، حالا برای مصونماندن از حمله و هجوم پرندگان در خانه خویش زندانی شدهاند. صحنههای پایانی فیلم آنجا که میج برنر(راد تیلور) و مادر و خواهرش به همراه ملانی دانیلز(تیپی هدرن) در خانه پناه میگیرند و تمامِ در و پنجرهها و درزهای خانه را با چوب و وسایل دیگر حصار میکشند، نمادی از همین موقعیت است. موقعیت انسانی که حالا اوست که برای مصونماندن از مخاطرات پرندگان در قفس خانه اسیر شده است. گویی این انتقام تاریخی پرندگان از انسانِ ابزارساز و سلطهگری بود که آزادی حیوانات را از آنها گرفته بود. آنچه «پرندگان» را پس از شصتواندی سال همچنان جذاب و تماشایی میکند، بهغیر از قابلیتهای سینمایی و درونمتنی اثر، ارجاعات و تأویلهای برونمتنی آن بهویژه در وضعیت کنونی و جهان کرونایی است. فضای اگزوتیک و دلهرهآور جهان فیلم، روایتی از جهان کرونایی و هولناک امروز است. همانسان که در فیلم، انسانها مورد هجوم پرندگان قرار میگیرند، در جهان کرونایی امروز، انسانها مورد هجمه ویروس قرار میگیرند. تفاوت در شمایل این هجمه و نیروی مهاجم است. در فیلم این نیروی مهاجم، عینی و بیرونی است و پرندگانی هستند که بدن انسان را مورد حمله قرار میدهند و در جهان کرونایی، ویروس و نیروی مهاجم به درون بدن نفوذ کرده و او را از پای درمیآورد. چه در جهان فیلم و چه در جهان کروناییِ امروز، انسان با تمام تفاخر و استعلایش بر جهان، در برابر این نیروی متخاصم به زانو درآمده و تسلیم شده است. انسانی که امروز در موقعیت فاجعه و اضطراب وجودی، چنانکه شخصیتهای فیلم پرندگان تجربه کردند، قرار دارد. شاید پایان فیلم را بتوان بهمثابه الگویی برای برونرفت از بحران جهان امروز دانست. عبور محتاطانه از کنار نیروی مهاجم و آرامآرام گامنهادن رو به آینده بهتر!
آلفرد هیچکاک را اغلب بهعنوان استاد دلهره و تعلیق میشناسند و از این حیث «پرندگان» یکی از بهترین نمونههای این مصداق است که در کنار فیلمهایی مثل «روانی» و «سرگیجه» قرار میگیرد، اما در «پرندگان» چه از حیث فرمی و چه درونمایه متنی در بازنمایی جهان سینمایی اثر با فیلم متفاوتتری مواجه هستیم. از حیث فرمی «پرندگان» را میتوان تکنیکیترین فیلم هیچکاک دانست که در نسبت با بضاعت فنی زمانه خود، جلوههای ویژه آن، ویژه و پیشروست و توانمندی هیچکاک را در ترسیم بصری فیلمش با تکیه بر تکنیکهای فنی موجود به رخ میکشد. از سوی دیگر در «پرندگان» ترس و دلهرۀ برساخته از موقعیت درام، نه ناشی از روابط و مناسبات انسانها که در نسبت با انسان و حیوان صورتبندی میشود و مواجهۀ انسان معاصر را با طبیعت و قدرت آن روایت میکند. درواقع عنصر ترس در «پرندگان» برخلاف آثار دیگر هیچکاک از موقعیت سوبژکتیو به عاملی ابژکتیو بدل شده و اضطراب وجودی شخصیتها در نسبت با یک رخداد و فاجعه بیرونی شکل میگیرد، در نبرد بین انسان و طبیعتِ خشن و ترسناک. در اینجا پرندگان مهاجر به پرندگان مهاجمی بدل میشود تا بهمثابه نمادی از طبیعت و ابژهای خارج از جهان انسانی، قدرت خویش را به رخ انسانی بکشند که گمان میکند در پس تکنولوژی، طبیعت و نیروهای متخاصم آن را به تصرف درآورده و تحت سلطه خود قرار داده است. گویی هیچکاک بار دیگر به عناصر طبیعت جان بخشیده و آن را بهعنوان یک گفتمان رقیب قدیمی در برابر انسان و ابزار و تکنیکهای علمیاش قرار میدهد. در اینجا ما شاهد ضعف و ناتوانی و حتی انفعال و استیصال انسان در برابر پرندگان و طبیعت وحشی هستیم که گمان میکرد آن را رام کرده و از هرگونه خطر و آسیبی در برابر آنها مصون است! به عبارت دیگر در «پرندگان» شاهد یک ساختارشکنی طبیعتگرایانه در برابر جامعه انسانی هستیم و قصه تراژیک انسانهایی که پیش از این پرندگان را در قفسهای آهنین در بند میکردند، حالا برای مصونماندن از حمله و هجوم پرندگان در خانه خویش زندانی شدهاند. صحنههای پایانی فیلم آنجا که میج برنر(راد تیلور) و مادر و خواهرش به همراه ملانی دانیلز(تیپی هدرن) در خانه پناه میگیرند و تمامِ در و پنجرهها و درزهای خانه را با چوب و وسایل دیگر حصار میکشند، نمادی از همین موقعیت است. موقعیت انسانی که حالا اوست که برای مصونماندن از مخاطرات پرندگان در قفس خانه اسیر شده است. گویی این انتقام تاریخی پرندگان از انسانِ ابزارساز و سلطهگری بود که آزادی حیوانات را از آنها گرفته بود. آنچه «پرندگان» را پس از شصتواندی سال همچنان جذاب و تماشایی میکند، بهغیر از قابلیتهای سینمایی و درونمتنی اثر، ارجاعات و تأویلهای برونمتنی آن بهویژه در وضعیت کنونی و جهان کرونایی است. فضای اگزوتیک و دلهرهآور جهان فیلم، روایتی از جهان کرونایی و هولناک امروز است. همانسان که در فیلم، انسانها مورد هجوم پرندگان قرار میگیرند، در جهان کرونایی امروز، انسانها مورد هجمه ویروس قرار میگیرند. تفاوت در شمایل این هجمه و نیروی مهاجم است. در فیلم این نیروی مهاجم، عینی و بیرونی است و پرندگانی هستند که بدن انسان را مورد حمله قرار میدهند و در جهان کرونایی، ویروس و نیروی مهاجم به درون بدن نفوذ کرده و او را از پای درمیآورد. چه در جهان فیلم و چه در جهان کروناییِ امروز، انسان با تمام تفاخر و استعلایش بر جهان، در برابر این نیروی متخاصم به زانو درآمده و تسلیم شده است. انسانی که امروز در موقعیت فاجعه و اضطراب وجودی، چنانکه شخصیتهای فیلم پرندگان تجربه کردند، قرار دارد. شاید پایان فیلم را بتوان بهمثابه الگویی برای برونرفت از بحران جهان امروز دانست. عبور محتاطانه از کنار نیروی مهاجم و آرامآرام گامنهادن رو به آینده بهتر!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.