|

چهارم اردیبهشت، «رادیو» در ایران، 81 ساله می‌شود

رسانه مردم

نصرالله حدادی .تهران‌شناس و مجری‌کارشناس برنامه‌های رادیویی

پیشنهاد رادیو را پیش از آنکه حکومت ایجاد کند، در سال 1313 یکی از آشوری‌های ایرانی مقیم آمریکا به نام جیمس قهرمانیان به شاه پیشنهاد کرده بود که رخ نداد. سپس عیسی صدیق اعلم، وزیر معارف، مأمور برقراری رادیو شد که ناموفق بود. تا سرانجام ساعت چهار بعدازظهرِ چهارم اردیبهشت 1319 رسما راه افتاد.
تا سال‌ها راه و رسم داشتنِ رادیو برای عموم چنین بود؛ باید برگه‌ای در دست می‌داشتید که مجوز خرید رادیو بود و آن را هم شهربانی صادر می‌کرد. محل فروش رادیو هم در میدان توپخانه بود و انواع مختلفی مانند تیکا داشت. پیش از اشاعه برق، رادیوها نفتی بود. مخزنی داشت که با نفت پر می‌شد. با روشن‌کردن فتیله، فتیله به پره‌ها برخورد می‌کرد و انرژی حرارتی به الکتریسیته تبدیل می‌شد و نیم‌ساعت بعد رادیو روشن می‌شد و این اصطلاح که می‌گفتند باید رادیو گرم ‌شود، از همین‌جا می‌آمد.
ضمنا صاحبان منصب و ثروت، با مجوز، بالای خانه‌شان آنتنی نصب می‌کردند که نوع آهنی آن هنوز تک‌وتوک در تهران باقی مانده است. برای همین کار، بالای خانه، کلاه فرنگی کوچکی می‌ساختند و خودِ همین، راهی بود برای فخرفروشی.
وقتی برق سراسری شد، رادیو بعد از چهار، پنج‌دقیقه روشن می‌شد. رادیو به‌ویژه در ماجرای شهریور 1320 مورد استقبال عموم قرار گرفت. جالب است پدرم نقل می‌کرد در همان زمان، در میدان توپخانه بلندگوی بزرگی نصب کرده بودند که برنامه‌های رادیو را پخش می‌کرد.
دست‌کم تا سال‌ 1332، رادیو از ساعت چهار بعدازظهر تا نیمه‌شب برنامه داشت. به‌مرور رادیو عمومی شد، اما بیشتر در قهوه‌خانه‌ها بود چون رادیوها بزرگ بود و گران. 60 تومان بهای یک رادیو خیلی بود و هر خانواده‌ای نمی‌توانست بخرد. وقتی در دهه چهل، رادیو ترانزیستوری آمد که با باتری - که آن‌زمان مشهور به قوه مانند پارس، گربه‌نشان و ری.اُ.واک بود - کار می‌کرد، کوچک و قابل حمل و قیمتش 35 تومان بود، به خانه همه راه یافت و چنان محبوب شد که حتی بعدها تلویزیون هم نتوانست جای آن را بگیرد.
رادیو تا سال 1357 برنامه‌های متنوعی پخش می‌کرد و به چنان اوجی رسید که پس از آن دیگر هیچ‌گاه تکرار نشد. معروف‌ترین برنامه‌ها «صبح جمعه با شما»، «مشاعره امشب ما» با اجرای مهدی سهیلی، «20 سؤالی» با اجرای تقی روحانی، «همه‌روز، همین‌ساعت، همین‌جا» با اجرای فروزنده اربابی و مانی، «بلیت بخت‌آزمایی» با اجرای کمال‎‌الدین مستجاب‌الدعوه و «برنامه کودک» با اجرای فضل‌الله صبحی مهتدی و مولود عاطفی از آن جمله بود.

نمایش‌نامه‌های رادیویی خیلی باب بود و نمونه موفقش، «جانی دالر»، نوشته جلال نعمت‌اللهی با صداپیشگی حیدر صارمی بود. برنامه‌های موسیقی رادیو درخشان بود. در موسیقی ایرانی «گلها»، اتفاقی تکرارنشدنی است و داود پیرنیا کاری کرد کارستان. این برنامه، هر روز از ساعت سه تا سه‌ونیم بعدازظهر پخش می‌شد.
رادیوهای فصلی و مناسبتی مانند رادیو دریا با اجرای شاهرخ نادری، خیلی طرفدار داشت. حتی رادیو در ماه‌های رمضان و محرم هم با اجرای مرحوم فاطمی و سیدجواد ذبیحی برقرار بود. رادیو ارتش هم از اتفاقات خاص بود که مثلا حسین قوامی تا زمانی‌که در خدمت ارتش بود با نام فاخته‌ای در آنجا فعالیت می‌کرد. البته رادیوهای محلی هم بودند که مشهورترین‌شان رادیو نفت آبادان بود، اما یادم هست خودِ من رادیو زاهدان و رادیو سنندج را در تهران می‌گرفتم و چنان شده بود که افزون بر همه مراکز استان‌ها، شهرهایی چون بناب هم رادیو داشتند.
رادیو که در همان سال‌های پیش از انقلاب 24ساعته شد و برای مثال، بهزاد فراهانی برنامه «راه شب» را اجرا می‌کرد و برخلاف تلویزیون که تمام برنامه‌هایش تولیدی بود، رادیو چند برنامه زنده داشت.
اگرچه افولِ رادیو زمانی رخ داد که با تلویزیون ادغام شد، اما مردم سال‌های سال با رادیو زندگی می‌کردند و هزاران نامه به مقصد رادیو به دست پُست می‌رسید. اگرچه دیگر از آن اوج خبری نیست، اما هنوز هم «رادیو»، رسانه محبوب مردم است.

پیشنهاد رادیو را پیش از آنکه حکومت ایجاد کند، در سال 1313 یکی از آشوری‌های ایرانی مقیم آمریکا به نام جیمس قهرمانیان به شاه پیشنهاد کرده بود که رخ نداد. سپس عیسی صدیق اعلم، وزیر معارف، مأمور برقراری رادیو شد که ناموفق بود. تا سرانجام ساعت چهار بعدازظهرِ چهارم اردیبهشت 1319 رسما راه افتاد.
تا سال‌ها راه و رسم داشتنِ رادیو برای عموم چنین بود؛ باید برگه‌ای در دست می‌داشتید که مجوز خرید رادیو بود و آن را هم شهربانی صادر می‌کرد. محل فروش رادیو هم در میدان توپخانه بود و انواع مختلفی مانند تیکا داشت. پیش از اشاعه برق، رادیوها نفتی بود. مخزنی داشت که با نفت پر می‌شد. با روشن‌کردن فتیله، فتیله به پره‌ها برخورد می‌کرد و انرژی حرارتی به الکتریسیته تبدیل می‌شد و نیم‌ساعت بعد رادیو روشن می‌شد و این اصطلاح که می‌گفتند باید رادیو گرم ‌شود، از همین‌جا می‌آمد.
ضمنا صاحبان منصب و ثروت، با مجوز، بالای خانه‌شان آنتنی نصب می‌کردند که نوع آهنی آن هنوز تک‌وتوک در تهران باقی مانده است. برای همین کار، بالای خانه، کلاه فرنگی کوچکی می‌ساختند و خودِ همین، راهی بود برای فخرفروشی.
وقتی برق سراسری شد، رادیو بعد از چهار، پنج‌دقیقه روشن می‌شد. رادیو به‌ویژه در ماجرای شهریور 1320 مورد استقبال عموم قرار گرفت. جالب است پدرم نقل می‌کرد در همان زمان، در میدان توپخانه بلندگوی بزرگی نصب کرده بودند که برنامه‌های رادیو را پخش می‌کرد.
دست‌کم تا سال‌ 1332، رادیو از ساعت چهار بعدازظهر تا نیمه‌شب برنامه داشت. به‌مرور رادیو عمومی شد، اما بیشتر در قهوه‌خانه‌ها بود چون رادیوها بزرگ بود و گران. 60 تومان بهای یک رادیو خیلی بود و هر خانواده‌ای نمی‌توانست بخرد. وقتی در دهه چهل، رادیو ترانزیستوری آمد که با باتری - که آن‌زمان مشهور به قوه مانند پارس، گربه‌نشان و ری.اُ.واک بود - کار می‌کرد، کوچک و قابل حمل و قیمتش 35 تومان بود، به خانه همه راه یافت و چنان محبوب شد که حتی بعدها تلویزیون هم نتوانست جای آن را بگیرد.
رادیو تا سال 1357 برنامه‌های متنوعی پخش می‌کرد و به چنان اوجی رسید که پس از آن دیگر هیچ‌گاه تکرار نشد. معروف‌ترین برنامه‌ها «صبح جمعه با شما»، «مشاعره امشب ما» با اجرای مهدی سهیلی، «20 سؤالی» با اجرای تقی روحانی، «همه‌روز، همین‌ساعت، همین‌جا» با اجرای فروزنده اربابی و مانی، «بلیت بخت‌آزمایی» با اجرای کمال‎‌الدین مستجاب‌الدعوه و «برنامه کودک» با اجرای فضل‌الله صبحی مهتدی و مولود عاطفی از آن جمله بود.

نمایش‌نامه‌های رادیویی خیلی باب بود و نمونه موفقش، «جانی دالر»، نوشته جلال نعمت‌اللهی با صداپیشگی حیدر صارمی بود. برنامه‌های موسیقی رادیو درخشان بود. در موسیقی ایرانی «گلها»، اتفاقی تکرارنشدنی است و داود پیرنیا کاری کرد کارستان. این برنامه، هر روز از ساعت سه تا سه‌ونیم بعدازظهر پخش می‌شد.
رادیوهای فصلی و مناسبتی مانند رادیو دریا با اجرای شاهرخ نادری، خیلی طرفدار داشت. حتی رادیو در ماه‌های رمضان و محرم هم با اجرای مرحوم فاطمی و سیدجواد ذبیحی برقرار بود. رادیو ارتش هم از اتفاقات خاص بود که مثلا حسین قوامی تا زمانی‌که در خدمت ارتش بود با نام فاخته‌ای در آنجا فعالیت می‌کرد. البته رادیوهای محلی هم بودند که مشهورترین‌شان رادیو نفت آبادان بود، اما یادم هست خودِ من رادیو زاهدان و رادیو سنندج را در تهران می‌گرفتم و چنان شده بود که افزون بر همه مراکز استان‌ها، شهرهایی چون بناب هم رادیو داشتند.
رادیو که در همان سال‌های پیش از انقلاب 24ساعته شد و برای مثال، بهزاد فراهانی برنامه «راه شب» را اجرا می‌کرد و برخلاف تلویزیون که تمام برنامه‌هایش تولیدی بود، رادیو چند برنامه زنده داشت.
اگرچه افولِ رادیو زمانی رخ داد که با تلویزیون ادغام شد، اما مردم سال‌های سال با رادیو زندگی می‌کردند و هزاران نامه به مقصد رادیو به دست پُست می‌رسید. اگرچه دیگر از آن اوج خبری نیست، اما هنوز هم «رادیو»، رسانه محبوب مردم است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.