|

حقوق شهروندي از شعار تا عمل

حسين جاجرمي.جامعه‌شناس شهري

حقوق شهروندي از آن مقوله‌هايي است كه وقتي صحبت آن در جامعه به ميان مي‌آيد، واكنش برخی شهروندان ايراني اين است كه در كشور چنين حقوقي نداريم يا اگر داريم مسئولان آن را رعايت نمي‌كنند. البته اين عبارت به تنهايي مفهوم خيلي كلي‌اي دارد و مي‌تواند شهروندان را گمراه كند. نياز است مردم زيرشاخه‌هاي آن را بشناسند و بر اساس آن خواسته‌ها و حقوق خودشان را مطالبه كنند. نكاتي كه اغلب نسبت به آن آگاه نيستند و نمي‌دانند كه آن را چگونه بستانند و از آن بهره‌مند شوند. در ابتدا بگويم كه تقريبا همه دولت‌ها قاطعانه مي‌گويند كه به حقوق شهروندي پايبندند و در قانون اساسي به آن تأكيد شده و در سخنراني مقامات همواره جزء كليدواژه‌هايي است كه تكرار مي‌شود اما واقعيت اين است كه حقوق شهروندي در برخي جوامع صرفا يك ابزار شعاري است كه بيشتر جنبه و كاربرد انتخاباتي دارد. مثلا يك رئيس‌جمهور يا شهردار پيش از انتخابات ادعا مي‌كند كه به حق سلامتی شهروندانش اهمیت می‌دهد و حمل‌ونقل عمومي را براي تحقق هواي پاك گسترش خواهند داد اما وقتی در طول مديريت خود آلاینده‌ها را مهار نمی‌کند، نشان مي‌دهد صرفا شعار داده و در مقام عمل اعتقادي به آن ندارد.

البته حقوق شهروندی به میزان توسعه‌یافتگی کشورها هم مرتبط است. مثلا در کشور همسایه ما، افغانستان يا پاكستان حقوق شهروندی فانتزي زيبايي است كه دسترسي به آن سخت است.
اگر در سطح کلان از نظر توسعه به شرایطی نرسیده باشیم که الزامات حق شهری را تعریف کنیم، حقوق شهروندی نیز نخواهیم داشت. برای مثال ما به عنوان مردم عادی چه اندازه در سیاست‌گذاری‌های شهری تأثیرگذار هستیم؟
تقريبا هيچ.
از سويي ديگر در جوامع توسعه‌نيافته، شهروندان به نوعی از مطالبه در حقوق شهری کناره‌گیری کرده‌اند. البته مطالبه زمانی معنا دارد که امکان تحققش باشد چراكه اگر تأمین نشود منجر به ناامیدی می‌شود. یک نظریه داریم به نام ماشین رشد که می‌گوید آنچه سرنوشت شهرها را تعیین می‌کند، مردم و سیاست‌مداران دموکرات نیستند بلکه رانت‌خوارانی هستند که الزامات رشد شهر را تعیین می‌کنند و معمولا هم در حوزه توسعه املاک‌اند. اتفاقی که می‌توان آن را به راحتی در برخي شهرهاي ايران مشاهده کرد که زور بالاترین مقامات هم به انبوه‌سازان نمی‌رسد. به نظر می‌رسد امروز بسياري از شهرها از دست رفته‌اند و این اتفاق مختص ایران هم نیست. در واقع روز به روز دستور کارهای شهری را به جای مردم عادی، رانت‌خوارهای شهری تعریف می‌کنند؛ البته شدت و ضعف این اتفاق بستگی دارد به کشور و شهر و... قاعدتا هر جا که جامعه مدنی توان سازمان‌دادن خودش را داشته و ‌توانسته کنش جمعی داشته باشد، فعالیت‌های رانت‌خوارها را کم‌اثرتر کرده ولی هر چقدر مردم پراکنده‌تر و تجزیه‌شده‎تر شده باشند، رانت‌خواران شهر را تصرف كرده‌اند.
البته هیچ وضعیتی ثابت نیست و ممکن است اوضاع تغییر کند اما به هر حال به نظر می‌رسد یک تضاد در میان است. تضاد میان آدم‌هایی که رانت خود را از شهر می‌خورند و گروه‌ها و دستگاه‌ها را نیز درگیر می‌کنند و از آن طرف آدم‌هایی که به دنبال کیفیت بهتر زندگی هستند و مي‌خواهند فرزندان خود را در شهر خود پرورش دهند.
در مجموع مديران شهري بايد مراقب باشند جامعه دچار درماندگی نشود چراكه اگر شهروندان به كما بروند، شهر از دست مي‌رود. از این منظر حقوق شهروندی خیلی پیچیده و حساس است یعنی اگر طرحش کنیم و نتوانیم آن را تأمین و تضمین کنیم، تنها وضعیت را آشفته‌تر کرده‌ایم.
بازپس‌گیری حقوق شهروندی باید جریان مستمر داشته باشد و این جریان در یک دهه و دو دهه، یا چهار سال و هشت سال اتفاق نمی‌افتد. این کوششی است که هر روز باید درباره آن فکر و صحبت کرد و جزء مسائلی است که از طریق گفت‌وگوهای مدنی باید تعریف شود و برای تحققش برنامه درازمدت
داشته باشیم.

حقوق شهروندي از آن مقوله‌هايي است كه وقتي صحبت آن در جامعه به ميان مي‌آيد، واكنش برخی شهروندان ايراني اين است كه در كشور چنين حقوقي نداريم يا اگر داريم مسئولان آن را رعايت نمي‌كنند. البته اين عبارت به تنهايي مفهوم خيلي كلي‌اي دارد و مي‌تواند شهروندان را گمراه كند. نياز است مردم زيرشاخه‌هاي آن را بشناسند و بر اساس آن خواسته‌ها و حقوق خودشان را مطالبه كنند. نكاتي كه اغلب نسبت به آن آگاه نيستند و نمي‌دانند كه آن را چگونه بستانند و از آن بهره‌مند شوند. در ابتدا بگويم كه تقريبا همه دولت‌ها قاطعانه مي‌گويند كه به حقوق شهروندي پايبندند و در قانون اساسي به آن تأكيد شده و در سخنراني مقامات همواره جزء كليدواژه‌هايي است كه تكرار مي‌شود اما واقعيت اين است كه حقوق شهروندي در برخي جوامع صرفا يك ابزار شعاري است كه بيشتر جنبه و كاربرد انتخاباتي دارد. مثلا يك رئيس‌جمهور يا شهردار پيش از انتخابات ادعا مي‌كند كه به حق سلامتی شهروندانش اهمیت می‌دهد و حمل‌ونقل عمومي را براي تحقق هواي پاك گسترش خواهند داد اما وقتی در طول مديريت خود آلاینده‌ها را مهار نمی‌کند، نشان مي‌دهد صرفا شعار داده و در مقام عمل اعتقادي به آن ندارد.

البته حقوق شهروندی به میزان توسعه‌یافتگی کشورها هم مرتبط است. مثلا در کشور همسایه ما، افغانستان يا پاكستان حقوق شهروندی فانتزي زيبايي است كه دسترسي به آن سخت است.
اگر در سطح کلان از نظر توسعه به شرایطی نرسیده باشیم که الزامات حق شهری را تعریف کنیم، حقوق شهروندی نیز نخواهیم داشت. برای مثال ما به عنوان مردم عادی چه اندازه در سیاست‌گذاری‌های شهری تأثیرگذار هستیم؟
تقريبا هيچ.
از سويي ديگر در جوامع توسعه‌نيافته، شهروندان به نوعی از مطالبه در حقوق شهری کناره‌گیری کرده‌اند. البته مطالبه زمانی معنا دارد که امکان تحققش باشد چراكه اگر تأمین نشود منجر به ناامیدی می‌شود. یک نظریه داریم به نام ماشین رشد که می‌گوید آنچه سرنوشت شهرها را تعیین می‌کند، مردم و سیاست‌مداران دموکرات نیستند بلکه رانت‌خوارانی هستند که الزامات رشد شهر را تعیین می‌کنند و معمولا هم در حوزه توسعه املاک‌اند. اتفاقی که می‌توان آن را به راحتی در برخي شهرهاي ايران مشاهده کرد که زور بالاترین مقامات هم به انبوه‌سازان نمی‌رسد. به نظر می‌رسد امروز بسياري از شهرها از دست رفته‌اند و این اتفاق مختص ایران هم نیست. در واقع روز به روز دستور کارهای شهری را به جای مردم عادی، رانت‌خوارهای شهری تعریف می‌کنند؛ البته شدت و ضعف این اتفاق بستگی دارد به کشور و شهر و... قاعدتا هر جا که جامعه مدنی توان سازمان‌دادن خودش را داشته و ‌توانسته کنش جمعی داشته باشد، فعالیت‌های رانت‌خوارها را کم‌اثرتر کرده ولی هر چقدر مردم پراکنده‌تر و تجزیه‌شده‎تر شده باشند، رانت‌خواران شهر را تصرف كرده‌اند.
البته هیچ وضعیتی ثابت نیست و ممکن است اوضاع تغییر کند اما به هر حال به نظر می‌رسد یک تضاد در میان است. تضاد میان آدم‌هایی که رانت خود را از شهر می‌خورند و گروه‌ها و دستگاه‌ها را نیز درگیر می‌کنند و از آن طرف آدم‌هایی که به دنبال کیفیت بهتر زندگی هستند و مي‌خواهند فرزندان خود را در شهر خود پرورش دهند.
در مجموع مديران شهري بايد مراقب باشند جامعه دچار درماندگی نشود چراكه اگر شهروندان به كما بروند، شهر از دست مي‌رود. از این منظر حقوق شهروندی خیلی پیچیده و حساس است یعنی اگر طرحش کنیم و نتوانیم آن را تأمین و تضمین کنیم، تنها وضعیت را آشفته‌تر کرده‌ایم.
بازپس‌گیری حقوق شهروندی باید جریان مستمر داشته باشد و این جریان در یک دهه و دو دهه، یا چهار سال و هشت سال اتفاق نمی‌افتد. این کوششی است که هر روز باید درباره آن فکر و صحبت کرد و جزء مسائلی است که از طریق گفت‌وگوهای مدنی باید تعریف شود و برای تحققش برنامه درازمدت
داشته باشیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.