|

دیوارها از آن کیست؟

آذر تشکر/ جامعه‌شناس

در نگاه رایج و مرسوم زیباسازی به شهر، بحث سر و ظاهر شهر و به‌خصوص تبلیغات و تابلوهای شهری بسیار پررنگ است. در مجموعه شهرداری، مأموریت سازمان زیباسازی از شکل‌دهی به بحث‌های نظری در باب تأثیر رنگ و نور در شهر، اغتشاش و آرامش بصری و... گرفته تا کارهای اجرائی مانند اجرای نقاشی‌های شهری و... و نیز قاعده‌گذاری و نظارت بر اجرای قواعد و ضوابط تعریف شده است؛ اما سوای بحث تقسیم کار سازمانی، در بحث طراحی شهری و سر و شکل ظاهری شهر، بحث‌های بنیادی‌تری هست که هنوز حل نشده و از این‌رو مسائل جدی‌تری را به‌ دنبال داشته است.

از نگاه حقوق شهروندی، قبل از هر اقدامی لازم است به این سؤال‌های‌ بنیادی‌تر پاسخ گفت تا بتوان به درستی مباحث مربوط به شکل و شمایل شهر را از درون آن بیرون کشید. در حوزه شهرسازی، پرسش اصلی بحث مربوط به مالکیت زمین شهری است و عمده کشمکش و چانه‌زنی و رقاب نیروهای مختلف، اعم از نهادهای عمومی که متولی فضاهای عمومی‌اند، دستگاه‌های دولتی که فضاهای اداری و کاربری‌هایی از این دست را در اختیار دارند، بخش خصوصی و بازار که فضاهای تجاری را متعلق به خود می‌دانند و در نهایت شهروندان که مالک بخش مسکونی‌اند، بر سر کاربری‌های مختلف زمین شهری و مالکیت زمین شهری است. این کشمکش به قدمت تاریخ شهر مدرن سابقه دارد و همچنان هم به‌عنوان بحث اصلی حوزه شهرسازی ادامه خواهد داشت.
به همین قیاس، در بحث‌های مربوط به طراحی شهری همچنان می‌توان پرسشی بنیادی از جنس سؤال درباره مالکیت و تعلق نیز طرح کرد و به درستی پرسید دیوارهای شهر متعلق به کیست؟ این سؤالی است که در حوزه شهری ما هنوز مطرح نشده یا هنوز در حد تعارف و ناروشنی باقی مانده و مبنای حقوقی محکمی پیدا نکرده است. به علاوه، حساسیتی نیز به‌طور وسیع در سطح جامعه و زندگی شهری ایجاد نشده تا درباره این سؤال کشمکش یا چانه‌زنی صورت گیرد. هنوز دعوای رسمی و نیز غیررسمی پررنگی بر سر صاحب یا صاحبان حقوق دیوارهای شهر شکل نگرفته است.
تا حد زیادی روشن است که چه کسی حق دستکاری، بهسازی و نوسازی و به‌طور کلی حق استفاده و تغییر شکل فضاهای داخلی محیط مصنوع شهری اعم از فضاهای اداری، تجاری یا مسکونی را دارد، این فضاها متعلق به کیست و چه کسی اختیاردار آن است؛ اما سطوح عمودی شهری و فضاهای بیرونی محیط مصنوع شهری که تا حدودی همان دیوارهای شهری‌اند، از نظر حقوق شهروندی ناروشن است. فضای داخلی یک آپارتمان چند‌طبقه متعلق به ساکنان آن است که بخشی را به صورت مشاع و بخشی را به صورت شخصی در اختیار دارند؛ اما تعلق دیوار بیرونی این ساختمان مسکونی نامشخص است. واضح است که سطوح بیرونی این ساختمان در دو بخش تعریف می‌شود؛ اول دیوار‌ نمای اصلی ورودی ساختمان و سه ضلع دیگر یک بنا. شهرداری معمولا ضوابط نما را تعریف می‌کند؛ اما سه ضلع دیگر عموما رها می‌شوند تا اینکه سازمان زیباسازی شهرداری در آن به‌عنوان فضای عمومی دخل‌و‌تصرف کند. این به معنای آن است که شهرداری اختیاردار سطوح و فضای بیرونی محیط‌های مصنوع و سطوح عمودی شهری و دیوارهاست و حق دستکاری و تغییر شکل آنها را دارد.

تحول دیوارها و دیوارنگاره‌های شهری در دوران معاصر
از منظر تاریخ تحول و دگرگونی‌های شهری، سطوح عمودی و دیوارهای شهری در دوران معاصر تحولاتی را از سر گذرانده‌اند. از زمان شکل‌گیری شهر مدرن در ایران، هیچ‌گاه مانند زمان انقلاب دیوارها در اختیار مردم نبوده است. تا پیش از آن، معمولا اعتراض‌های سیاسی و حرف‌های مردم در شب‌نامه‌ها و روزنامه‌ها یا به صورت تکه‌کاغذهای تصنیف بین مردم دست به دست می‌شد؛ اما در انقلاب دیوارهای شهری به‌عنوان یک رسانه بصری قوی از سوی مردم کشف و مورد استفاده قرار گرفت و به‌عنوان یک امکان بیانی، مطرح شده و رسمیت یافت.
در انقلاب، دیوارهای شهر رسانه‌ای متعلق به مردم بود و با وجود مخالفت شدید دولت مستقر در جریان انقلاب، اختیار دیوارهای شهری کمابیش در دست مردم بود. دیوارهای شهر تبدیل به عرصه‌ای برای کشمکش مردم و دولت بود. دولت به‌شدت با دخل‌و‌تصرف سیاسی دیوارهای شهری از سوی مردم مخالفت می‌کرد؛ به این دلیل روشن که مردم روی دیوارهای شهرها، اقتدار دولت مستقر را زیر سؤال می‌بردند یا آلترناتیوی برای نظم و ایدئولوژی مستقر معرفی می‌کردند. چه بسیار کسانی که به دلیل نوشتن شعارهای شبانه، دستگیر و شکنجه شدند یا جانشان را از دست دادند. با اوج‌گیری انقلاب، دیوارها بیش از پیش در اختیار مردم قرار می‌گرفت؛ چرا‌که قدرت اجرائی دولت در محو سریع شعارها از روی دیوارها از دست می‌رفت. دیوارهای شهر در روزهای اوج‌گیری انقلاب و پس از آن، پر از شعارهایی بود که مردم به ابتکار فردی یا جمعی آنها را ابداع و اجرا می‌کردند. دیوارهای شهری رسانه‌ای کامل بودند.
با پیروزی انقلاب و آغاز جنگ عراق علیه ایران، دولت انقلابی درگیر جنگ، دیوارهای شهرها را نیز در خدمت آن قرار داده و برای بزرگداشت شهدای جنگ به کار می‌گیرد. دیوارهای شهرها در خدمت بازنمایی درگیری اصلی کشور، یعنی جنگ قرار می‌گیرد. هم‌زمان دیوارهای فضاهای عمومی و نیمه‌عمومی مانند مدارس و فضاهای اداری به صورت هماهنگ در اختیار دولت و بخش رسمی است؛ دیوارها تبدیل به رسانه‌ای در خدمت ترویج ایدئولوژی رسمی می‌شود. شعارهای ایدئولوژیک، سخنان بزرگان دین، اعلام مواضع سیاسی و عمدتا مسائل سیاست خارجی روی دیوارهای شهرها اعلام و نقش می‌بندند. دستگاه‌های ایدئولوژیک رسمی و دولتی مانند آموزش‌و‌پرورش، سازمان تبلیغات و دفتر تبلیغات اسلامی در دخل‌و‌تصرف دیوارهای شهری بسیار فعال‌اند. با نگاهی به بودجه و اقلام هزینه‌کرد سازمان‌هایی از این دست، شعارنویسی و دیوارنویسی به چشم می‌خورد. جالب است توجه کنیم که در این دوره، خط مهم‌تر از نقاشی است؛ چون دیوارها عرصه بیانیه‌های سیاسی- عقیدتی است.
در دوران سازندگی دیوارهای شهر پر از نقاشی‌هایی است که افتخارات دوران جنگ را برجسته می‌کنند. ‌اندازه‌های دیوارنگاره‌ها اغلب بسیار بزرگ است و ترسیم و اجرای یک دیوارنگاره بزرگ، خود به‌عنوان یک پروژه زیباسازی شهری مطرح می‌شود. البته محتوای تصاویر همچنان شکوه و قهرمانی‌های جنگ است. اجراهای بزرگ (Monumental) نقاشی‌های دیواری از نظر اجرائی پیام مهمی هم دارد؛ اینکه دیوار نمی‌تواند در خدمت خلاقیت‌های فردی و مردمی باشد. هفته‌ها طول می‌کشد تا طرحی بزرگ روی دیواری بزرگ اجرا شود. رنگ‌کردن دیوارها دیگر کار یک یا دو نفر نیست؛ سازمان، ادوات و نیروی کاربلد می‌خواهد. البته گاهی مردم دیوارهای شهر و کوچه را سیاه می‌کنند، ولی تنها بابت نزاع بر سر رعایت حقوق اجتماعی در سطح خرد؛ «لعنت بر... کسی که اینجا آشغال بریزد!» کسی از اهالی محل، با این وسیله، حسابش را با همسایه بی‌ملاحظه تسویه کرده است.
در دهه 80 تحولی جدی در دیوارنگاره‌های شهری در تهران و به تبع آن شهرهای دیگر رخ می‌دهد. نقاشی‌های مفهومی با اشکال و تصاویر انتزاعی از یک طرف و تصاویری که صرفا هدف آنها زیباسازی و جلب توجه لحظه‌ای و القای آرامش و سبزی طبیعت در زندگی شلوغ شهری است از سوی دیگر، دیوارهای شهر را پر می‌کند. با قدرت‌گرفتن سازمان زیباسازی و تنظیم انتظارات و بودجه برای این سازمان، مسئله‌ای طرح و راه‌حل‌هایی برای مسئله در نظر گرفته می‌شود. مسئله: شهر از نظر بصری دلمرده و خاکستری است و سلامت روان شهروندان در معرض تهدید. راه‌حل: رنگ‌های زنده و تصاویری به شهر اضافه کنیم که بازیگوشی، شادی و آرامش طبیعت را القا کنند. دیوارهای شهرها مسئول القای حس آرامشی می‌شوند که با از‌بین‌رفتن سریع ظرفیت طبیعی شهرها و اضافه‌شدن روزبه‌روز محیط مصنوع، بناها و ساختمان‌های بلند‌مرتبه، از شهروندان دریغ شده است. دیوارها به ظاهر به‌کلی از دست مردم درآمده و در دست سازمان‌هایی هستند که مأمور ساماندهی بصری هستند؛ اما این همه ماجرا نیست.
از اوایل دهه 80 اولین جرقه‌های گرافیتی در ایران پا می‌گیرد. دیوارها بار دیگر عرصه کشمکش غیررسمی و پنهان جوانان خلاق و معترض با نهادها و سازمان‌هایی می‌شود که خود را مسئول دیوارهای شهر می‌دانند. هم‌زمان در همین دهه است که تابلوهای شهری نیز سر بر‌می‌آورند. اگر فرض کنیم که دیوارها عرصه کشمکش مردم با نهادهای عمومی و دولتی است، باید گفت تابلوهای شهری، عرصه مذاکره شهرداری با بازار است. تابلوهای شهری که یا با ایجاد سطوح اضافه در شهر برپا می‌شوند یا از سطوح قابل دسترس مربوط به خدمات عمومی شهر مانند بدنه اتوبوس‌ها و پل‌های عابر پیاده استفاده می‌شود، عرصه‌ای جدید برای تبلیغات و مذاکرات مالی- اقتصادی شهرداری با بازار می‌شود. البته گاه رانت تابلوهای شهری مسیر دیگری می‌یابد و در اختیار سازمان‌هایی قرار می‌گیرد که قصد اعلام بیانیه سیاسی روز را دارند؛ مانند تابلوهای صداقت آمریکایی. سطوح ایجادشده در فضای شهری به‌عنوان تابلوهای شهری کاملا در خدمت منافع خصوصی بوده و شهرداری آنها را به صورت زمانی در اختیار شرکت‌های تبلیغاتی می‌گذارد. در مجموع می‌توان گفت تابلوهای شهری، چه سطوحی که اضافه بر سطوح شهری برپا می‌شوند و چه آنها که نوعی سکانس بیرونی فضاهای شهری است مانند تابلوهای مغازه‌ها و انواع ساماندهی‌های سازمان‌های زیباسازی شهرداری‌ها اعم از ارائه‌های بصری، آرایش‌ها و تنظیمات بصری، تابلوها و... مانند آنچه در پروژه ساماندهی تابلوهای فروشگاه‌ها در میدان بهارستان و خیابان جمهوری تهران اتفاق افتاد و موارد مشابه، همه و همه را می‌توان در زمره چانه‌زنی‌های نهاد عمومی شهرداری با بازار دانست و اجزایی از پروژه بزرگ اعیانی‌سازی (Gentrificatio) در شهر که برای «خوشگل‌سازی» فضاها در جهت رونق‌بخشی به بازار و فروش بیشتر و در مجموع در چارچوب مذاکرات، چانه‌زنی‌ها و معاملاتی است که شهرداری به‌عنوان نهاد عمومی با بازار دارد. به‌ این‌ ترتیب، در حال حاضر، دیوارها و سطوح عمودی ایجاد‌شده در شهر، بین نهادهای عمومی و حاکمیتی و نهادهای نظامی و انتظامی دست به دست می‌شود و هدفش برقراری مناسباتی است که در قرار است شهروندان را مورد خطاب و گاهی استیضاح قرار دهد.

دیوارها عرصه مقاومت و اعتراض
گرافیتی، هنر جنگ و ستیز بر سر تصاحب دیوارهای شهر است. در شهرهای مدرن جهان، دیوارهای شهری در اختیار سیاست رسمی دولتی یا در اختیار بازار قرار گرفته است. دولت و بازار دائما مراقب هستند که یا دیوارهای شهری را بدون هیچ تغییری نگه دارند یا تغییر مد‌نظر خود را بر آنها اعمال کنند. به این ‌ترتیب، یا دیوارهای شهری تبدیل به پول می‌شود یا با قاعده‌گذاری، حق شهروندان به آن محدود می‌شود. گرافیتی هنر اعتراض بر این عملکرد دولت و بازار است. هنر گرافیتی، فریاد هنرمندانی از جنس مردم است که حقِ به دیوارهای شهر را اعلام می‌کنند.
در سال‌های پس از انقلاب، دیوارهای شهری یا عرصه تاخت‌و‌تاز دولت و نهادهای عمومی و ایدئولوژی رسمی یا عرصه تبلیغات بازار بوده است. در سال‌های پس از انقلاب، گاه اتفاق افتاده است که برخی گروه‌های مردمی سعی کرده‌اند با اجرای پروژه‌های مردم‌محور، حق به دیوارهای شهری را به آنها بازگردانند؛ اما دچار موانع جدی از سوی شهرداری و سایر نهادهای مشابه شده‌اند. در پروژه کوچه سالم گروه فعالان شهری باهمستان در تهران، کوچه‌ای از کوچه‌های اطراف بزرگراه نواب برای یک روز به روی ماشین‌ها بسته شد و کوچه به‌طور کامل در اختیار اهالی ساکن قرار گرفت. عمده‌ترین درگیری بر سر اجرای پروژه یادشده، ممانعت شهرداری از رنگ‌کردن یکی از دیوارهای بلند کوچه بود. شهرداری به بچه‌های نوجوان کوچه اجازه رنگ‌آمیزی دلخواه را نمی‌داد؛ حرف این بود که بچه‌ها باید رنگ و طرحی را بر دیوار بزنند که شهرداری دستور می‌دهد! نمونه‌هایی از این دست نشان می‌دهد چقدر در‌اختیار‌گرفتن دیوارها مهم است؛ کسانی مانند میرزا‌حمید، هنرمند نقش‌نگاره کوچه‌های جنوب شهر هستند که البته فقط فرصت می‌کنند طرح و نقش خود را روی دیواری بگذارند و به‌سرعت عکس بگیرند؛ چرا‌که دیری نمی‌گذرد که قلم‌موهایی ناشیانه بر هنر نقش‌گرفته بر دیوارهای شهر کشیده شوند و آن را از بین ببرند. بااین‌حال، اتفاق مهم این است که از طرح نقش‌گرفته روی دیوار واقعی، عکسی گرفته خواهد شد و آن عکس به فضای مجازی راه خواهد یافت. به این‌ ترتیب، عکس از خود هنر نقش‌گرفته بر دیوار، مخاطب بیشتری خواهد یافت. تعداد بیشتری از عابرانی که ممکن بود آن تصویر را روی دیوار ببینند، عکس را خواهند دید. مخاطبان تازه دیوارنگاره در فضای مجازی با حسی از بی‌حقی آن تصویر را خواهند دید؛ حقی که از آنها گرفته شده و آنها دارند با فرار و پنهان‌کاری دوباره به دست می‌آورند. بدیهی است که چنین احقاق حقی بسیار متفاوت از حقی است که به رسمیت شناخته شده و تعریف شده باشد؛ حق شهروندان خلاق بر دیوارهای شهر؛ حقی که نتیجه به‌اشتراک‌گذاشتن حقوق شهروندی است. چنین حقی به دیوارهای شهر، نه در مأموریت سازمان زیباسازی تعریف شده و نه این سازمان چنین دغدغه‌ای را دارد. تنها ابتکار سازمان زیباسازی، ایجاد دیوارهای موقتی در جذب مشارکت شهروندان، طرح تخم‌مرغ‌های بزرگ ایام نوروز است که برخی از هنرمندان اجازه می‌یابند پس از تصویب طرح‌هایشان، آن را روی این تخم‌مرغ‌ها اجرا کنند به نشانه سال نو در ایام عید نوروز!
دیوارها و سطوح عمودی شهری متعلق به کیست؟ اگر پاسخ حقوقی، سازمانی و اجتماعی این باشد که متعلق به شهروندان است، نهاد عمومی شهرداری که نیابت از شهروندان دارد، قطعا برنامه‌هایی اجتماعی برای به‌شراکت‌گذاشتن این سطوح ترتیب خواهد داد. آنچه در حال حاضر دیده می‌شود، فقدان طرح این سؤال بنیادی یا پاسخ مبهم به آن است.

در نگاه رایج و مرسوم زیباسازی به شهر، بحث سر و ظاهر شهر و به‌خصوص تبلیغات و تابلوهای شهری بسیار پررنگ است. در مجموعه شهرداری، مأموریت سازمان زیباسازی از شکل‌دهی به بحث‌های نظری در باب تأثیر رنگ و نور در شهر، اغتشاش و آرامش بصری و... گرفته تا کارهای اجرائی مانند اجرای نقاشی‌های شهری و... و نیز قاعده‌گذاری و نظارت بر اجرای قواعد و ضوابط تعریف شده است؛ اما سوای بحث تقسیم کار سازمانی، در بحث طراحی شهری و سر و شکل ظاهری شهر، بحث‌های بنیادی‌تری هست که هنوز حل نشده و از این‌رو مسائل جدی‌تری را به‌ دنبال داشته است.

از نگاه حقوق شهروندی، قبل از هر اقدامی لازم است به این سؤال‌های‌ بنیادی‌تر پاسخ گفت تا بتوان به درستی مباحث مربوط به شکل و شمایل شهر را از درون آن بیرون کشید. در حوزه شهرسازی، پرسش اصلی بحث مربوط به مالکیت زمین شهری است و عمده کشمکش و چانه‌زنی و رقاب نیروهای مختلف، اعم از نهادهای عمومی که متولی فضاهای عمومی‌اند، دستگاه‌های دولتی که فضاهای اداری و کاربری‌هایی از این دست را در اختیار دارند، بخش خصوصی و بازار که فضاهای تجاری را متعلق به خود می‌دانند و در نهایت شهروندان که مالک بخش مسکونی‌اند، بر سر کاربری‌های مختلف زمین شهری و مالکیت زمین شهری است. این کشمکش به قدمت تاریخ شهر مدرن سابقه دارد و همچنان هم به‌عنوان بحث اصلی حوزه شهرسازی ادامه خواهد داشت.
به همین قیاس، در بحث‌های مربوط به طراحی شهری همچنان می‌توان پرسشی بنیادی از جنس سؤال درباره مالکیت و تعلق نیز طرح کرد و به درستی پرسید دیوارهای شهر متعلق به کیست؟ این سؤالی است که در حوزه شهری ما هنوز مطرح نشده یا هنوز در حد تعارف و ناروشنی باقی مانده و مبنای حقوقی محکمی پیدا نکرده است. به علاوه، حساسیتی نیز به‌طور وسیع در سطح جامعه و زندگی شهری ایجاد نشده تا درباره این سؤال کشمکش یا چانه‌زنی صورت گیرد. هنوز دعوای رسمی و نیز غیررسمی پررنگی بر سر صاحب یا صاحبان حقوق دیوارهای شهر شکل نگرفته است.
تا حد زیادی روشن است که چه کسی حق دستکاری، بهسازی و نوسازی و به‌طور کلی حق استفاده و تغییر شکل فضاهای داخلی محیط مصنوع شهری اعم از فضاهای اداری، تجاری یا مسکونی را دارد، این فضاها متعلق به کیست و چه کسی اختیاردار آن است؛ اما سطوح عمودی شهری و فضاهای بیرونی محیط مصنوع شهری که تا حدودی همان دیوارهای شهری‌اند، از نظر حقوق شهروندی ناروشن است. فضای داخلی یک آپارتمان چند‌طبقه متعلق به ساکنان آن است که بخشی را به صورت مشاع و بخشی را به صورت شخصی در اختیار دارند؛ اما تعلق دیوار بیرونی این ساختمان مسکونی نامشخص است. واضح است که سطوح بیرونی این ساختمان در دو بخش تعریف می‌شود؛ اول دیوار‌ نمای اصلی ورودی ساختمان و سه ضلع دیگر یک بنا. شهرداری معمولا ضوابط نما را تعریف می‌کند؛ اما سه ضلع دیگر عموما رها می‌شوند تا اینکه سازمان زیباسازی شهرداری در آن به‌عنوان فضای عمومی دخل‌و‌تصرف کند. این به معنای آن است که شهرداری اختیاردار سطوح و فضای بیرونی محیط‌های مصنوع و سطوح عمودی شهری و دیوارهاست و حق دستکاری و تغییر شکل آنها را دارد.

تحول دیوارها و دیوارنگاره‌های شهری در دوران معاصر
از منظر تاریخ تحول و دگرگونی‌های شهری، سطوح عمودی و دیوارهای شهری در دوران معاصر تحولاتی را از سر گذرانده‌اند. از زمان شکل‌گیری شهر مدرن در ایران، هیچ‌گاه مانند زمان انقلاب دیوارها در اختیار مردم نبوده است. تا پیش از آن، معمولا اعتراض‌های سیاسی و حرف‌های مردم در شب‌نامه‌ها و روزنامه‌ها یا به صورت تکه‌کاغذهای تصنیف بین مردم دست به دست می‌شد؛ اما در انقلاب دیوارهای شهری به‌عنوان یک رسانه بصری قوی از سوی مردم کشف و مورد استفاده قرار گرفت و به‌عنوان یک امکان بیانی، مطرح شده و رسمیت یافت.
در انقلاب، دیوارهای شهر رسانه‌ای متعلق به مردم بود و با وجود مخالفت شدید دولت مستقر در جریان انقلاب، اختیار دیوارهای شهری کمابیش در دست مردم بود. دیوارهای شهر تبدیل به عرصه‌ای برای کشمکش مردم و دولت بود. دولت به‌شدت با دخل‌و‌تصرف سیاسی دیوارهای شهری از سوی مردم مخالفت می‌کرد؛ به این دلیل روشن که مردم روی دیوارهای شهرها، اقتدار دولت مستقر را زیر سؤال می‌بردند یا آلترناتیوی برای نظم و ایدئولوژی مستقر معرفی می‌کردند. چه بسیار کسانی که به دلیل نوشتن شعارهای شبانه، دستگیر و شکنجه شدند یا جانشان را از دست دادند. با اوج‌گیری انقلاب، دیوارها بیش از پیش در اختیار مردم قرار می‌گرفت؛ چرا‌که قدرت اجرائی دولت در محو سریع شعارها از روی دیوارها از دست می‌رفت. دیوارهای شهر در روزهای اوج‌گیری انقلاب و پس از آن، پر از شعارهایی بود که مردم به ابتکار فردی یا جمعی آنها را ابداع و اجرا می‌کردند. دیوارهای شهری رسانه‌ای کامل بودند.
با پیروزی انقلاب و آغاز جنگ عراق علیه ایران، دولت انقلابی درگیر جنگ، دیوارهای شهرها را نیز در خدمت آن قرار داده و برای بزرگداشت شهدای جنگ به کار می‌گیرد. دیوارهای شهرها در خدمت بازنمایی درگیری اصلی کشور، یعنی جنگ قرار می‌گیرد. هم‌زمان دیوارهای فضاهای عمومی و نیمه‌عمومی مانند مدارس و فضاهای اداری به صورت هماهنگ در اختیار دولت و بخش رسمی است؛ دیوارها تبدیل به رسانه‌ای در خدمت ترویج ایدئولوژی رسمی می‌شود. شعارهای ایدئولوژیک، سخنان بزرگان دین، اعلام مواضع سیاسی و عمدتا مسائل سیاست خارجی روی دیوارهای شهرها اعلام و نقش می‌بندند. دستگاه‌های ایدئولوژیک رسمی و دولتی مانند آموزش‌و‌پرورش، سازمان تبلیغات و دفتر تبلیغات اسلامی در دخل‌و‌تصرف دیوارهای شهری بسیار فعال‌اند. با نگاهی به بودجه و اقلام هزینه‌کرد سازمان‌هایی از این دست، شعارنویسی و دیوارنویسی به چشم می‌خورد. جالب است توجه کنیم که در این دوره، خط مهم‌تر از نقاشی است؛ چون دیوارها عرصه بیانیه‌های سیاسی- عقیدتی است.
در دوران سازندگی دیوارهای شهر پر از نقاشی‌هایی است که افتخارات دوران جنگ را برجسته می‌کنند. ‌اندازه‌های دیوارنگاره‌ها اغلب بسیار بزرگ است و ترسیم و اجرای یک دیوارنگاره بزرگ، خود به‌عنوان یک پروژه زیباسازی شهری مطرح می‌شود. البته محتوای تصاویر همچنان شکوه و قهرمانی‌های جنگ است. اجراهای بزرگ (Monumental) نقاشی‌های دیواری از نظر اجرائی پیام مهمی هم دارد؛ اینکه دیوار نمی‌تواند در خدمت خلاقیت‌های فردی و مردمی باشد. هفته‌ها طول می‌کشد تا طرحی بزرگ روی دیواری بزرگ اجرا شود. رنگ‌کردن دیوارها دیگر کار یک یا دو نفر نیست؛ سازمان، ادوات و نیروی کاربلد می‌خواهد. البته گاهی مردم دیوارهای شهر و کوچه را سیاه می‌کنند، ولی تنها بابت نزاع بر سر رعایت حقوق اجتماعی در سطح خرد؛ «لعنت بر... کسی که اینجا آشغال بریزد!» کسی از اهالی محل، با این وسیله، حسابش را با همسایه بی‌ملاحظه تسویه کرده است.
در دهه 80 تحولی جدی در دیوارنگاره‌های شهری در تهران و به تبع آن شهرهای دیگر رخ می‌دهد. نقاشی‌های مفهومی با اشکال و تصاویر انتزاعی از یک طرف و تصاویری که صرفا هدف آنها زیباسازی و جلب توجه لحظه‌ای و القای آرامش و سبزی طبیعت در زندگی شلوغ شهری است از سوی دیگر، دیوارهای شهر را پر می‌کند. با قدرت‌گرفتن سازمان زیباسازی و تنظیم انتظارات و بودجه برای این سازمان، مسئله‌ای طرح و راه‌حل‌هایی برای مسئله در نظر گرفته می‌شود. مسئله: شهر از نظر بصری دلمرده و خاکستری است و سلامت روان شهروندان در معرض تهدید. راه‌حل: رنگ‌های زنده و تصاویری به شهر اضافه کنیم که بازیگوشی، شادی و آرامش طبیعت را القا کنند. دیوارهای شهرها مسئول القای حس آرامشی می‌شوند که با از‌بین‌رفتن سریع ظرفیت طبیعی شهرها و اضافه‌شدن روزبه‌روز محیط مصنوع، بناها و ساختمان‌های بلند‌مرتبه، از شهروندان دریغ شده است. دیوارها به ظاهر به‌کلی از دست مردم درآمده و در دست سازمان‌هایی هستند که مأمور ساماندهی بصری هستند؛ اما این همه ماجرا نیست.
از اوایل دهه 80 اولین جرقه‌های گرافیتی در ایران پا می‌گیرد. دیوارها بار دیگر عرصه کشمکش غیررسمی و پنهان جوانان خلاق و معترض با نهادها و سازمان‌هایی می‌شود که خود را مسئول دیوارهای شهر می‌دانند. هم‌زمان در همین دهه است که تابلوهای شهری نیز سر بر‌می‌آورند. اگر فرض کنیم که دیوارها عرصه کشمکش مردم با نهادهای عمومی و دولتی است، باید گفت تابلوهای شهری، عرصه مذاکره شهرداری با بازار است. تابلوهای شهری که یا با ایجاد سطوح اضافه در شهر برپا می‌شوند یا از سطوح قابل دسترس مربوط به خدمات عمومی شهر مانند بدنه اتوبوس‌ها و پل‌های عابر پیاده استفاده می‌شود، عرصه‌ای جدید برای تبلیغات و مذاکرات مالی- اقتصادی شهرداری با بازار می‌شود. البته گاه رانت تابلوهای شهری مسیر دیگری می‌یابد و در اختیار سازمان‌هایی قرار می‌گیرد که قصد اعلام بیانیه سیاسی روز را دارند؛ مانند تابلوهای صداقت آمریکایی. سطوح ایجادشده در فضای شهری به‌عنوان تابلوهای شهری کاملا در خدمت منافع خصوصی بوده و شهرداری آنها را به صورت زمانی در اختیار شرکت‌های تبلیغاتی می‌گذارد. در مجموع می‌توان گفت تابلوهای شهری، چه سطوحی که اضافه بر سطوح شهری برپا می‌شوند و چه آنها که نوعی سکانس بیرونی فضاهای شهری است مانند تابلوهای مغازه‌ها و انواع ساماندهی‌های سازمان‌های زیباسازی شهرداری‌ها اعم از ارائه‌های بصری، آرایش‌ها و تنظیمات بصری، تابلوها و... مانند آنچه در پروژه ساماندهی تابلوهای فروشگاه‌ها در میدان بهارستان و خیابان جمهوری تهران اتفاق افتاد و موارد مشابه، همه و همه را می‌توان در زمره چانه‌زنی‌های نهاد عمومی شهرداری با بازار دانست و اجزایی از پروژه بزرگ اعیانی‌سازی (Gentrificatio) در شهر که برای «خوشگل‌سازی» فضاها در جهت رونق‌بخشی به بازار و فروش بیشتر و در مجموع در چارچوب مذاکرات، چانه‌زنی‌ها و معاملاتی است که شهرداری به‌عنوان نهاد عمومی با بازار دارد. به‌ این‌ ترتیب، در حال حاضر، دیوارها و سطوح عمودی ایجاد‌شده در شهر، بین نهادهای عمومی و حاکمیتی و نهادهای نظامی و انتظامی دست به دست می‌شود و هدفش برقراری مناسباتی است که در قرار است شهروندان را مورد خطاب و گاهی استیضاح قرار دهد.

دیوارها عرصه مقاومت و اعتراض
گرافیتی، هنر جنگ و ستیز بر سر تصاحب دیوارهای شهر است. در شهرهای مدرن جهان، دیوارهای شهری در اختیار سیاست رسمی دولتی یا در اختیار بازار قرار گرفته است. دولت و بازار دائما مراقب هستند که یا دیوارهای شهری را بدون هیچ تغییری نگه دارند یا تغییر مد‌نظر خود را بر آنها اعمال کنند. به این ‌ترتیب، یا دیوارهای شهری تبدیل به پول می‌شود یا با قاعده‌گذاری، حق شهروندان به آن محدود می‌شود. گرافیتی هنر اعتراض بر این عملکرد دولت و بازار است. هنر گرافیتی، فریاد هنرمندانی از جنس مردم است که حقِ به دیوارهای شهر را اعلام می‌کنند.
در سال‌های پس از انقلاب، دیوارهای شهری یا عرصه تاخت‌و‌تاز دولت و نهادهای عمومی و ایدئولوژی رسمی یا عرصه تبلیغات بازار بوده است. در سال‌های پس از انقلاب، گاه اتفاق افتاده است که برخی گروه‌های مردمی سعی کرده‌اند با اجرای پروژه‌های مردم‌محور، حق به دیوارهای شهری را به آنها بازگردانند؛ اما دچار موانع جدی از سوی شهرداری و سایر نهادهای مشابه شده‌اند. در پروژه کوچه سالم گروه فعالان شهری باهمستان در تهران، کوچه‌ای از کوچه‌های اطراف بزرگراه نواب برای یک روز به روی ماشین‌ها بسته شد و کوچه به‌طور کامل در اختیار اهالی ساکن قرار گرفت. عمده‌ترین درگیری بر سر اجرای پروژه یادشده، ممانعت شهرداری از رنگ‌کردن یکی از دیوارهای بلند کوچه بود. شهرداری به بچه‌های نوجوان کوچه اجازه رنگ‌آمیزی دلخواه را نمی‌داد؛ حرف این بود که بچه‌ها باید رنگ و طرحی را بر دیوار بزنند که شهرداری دستور می‌دهد! نمونه‌هایی از این دست نشان می‌دهد چقدر در‌اختیار‌گرفتن دیوارها مهم است؛ کسانی مانند میرزا‌حمید، هنرمند نقش‌نگاره کوچه‌های جنوب شهر هستند که البته فقط فرصت می‌کنند طرح و نقش خود را روی دیواری بگذارند و به‌سرعت عکس بگیرند؛ چرا‌که دیری نمی‌گذرد که قلم‌موهایی ناشیانه بر هنر نقش‌گرفته بر دیوارهای شهر کشیده شوند و آن را از بین ببرند. بااین‌حال، اتفاق مهم این است که از طرح نقش‌گرفته روی دیوار واقعی، عکسی گرفته خواهد شد و آن عکس به فضای مجازی راه خواهد یافت. به این‌ ترتیب، عکس از خود هنر نقش‌گرفته بر دیوار، مخاطب بیشتری خواهد یافت. تعداد بیشتری از عابرانی که ممکن بود آن تصویر را روی دیوار ببینند، عکس را خواهند دید. مخاطبان تازه دیوارنگاره در فضای مجازی با حسی از بی‌حقی آن تصویر را خواهند دید؛ حقی که از آنها گرفته شده و آنها دارند با فرار و پنهان‌کاری دوباره به دست می‌آورند. بدیهی است که چنین احقاق حقی بسیار متفاوت از حقی است که به رسمیت شناخته شده و تعریف شده باشد؛ حق شهروندان خلاق بر دیوارهای شهر؛ حقی که نتیجه به‌اشتراک‌گذاشتن حقوق شهروندی است. چنین حقی به دیوارهای شهر، نه در مأموریت سازمان زیباسازی تعریف شده و نه این سازمان چنین دغدغه‌ای را دارد. تنها ابتکار سازمان زیباسازی، ایجاد دیوارهای موقتی در جذب مشارکت شهروندان، طرح تخم‌مرغ‌های بزرگ ایام نوروز است که برخی از هنرمندان اجازه می‌یابند پس از تصویب طرح‌هایشان، آن را روی این تخم‌مرغ‌ها اجرا کنند به نشانه سال نو در ایام عید نوروز!
دیوارها و سطوح عمودی شهری متعلق به کیست؟ اگر پاسخ حقوقی، سازمانی و اجتماعی این باشد که متعلق به شهروندان است، نهاد عمومی شهرداری که نیابت از شهروندان دارد، قطعا برنامه‌هایی اجتماعی برای به‌شراکت‌گذاشتن این سطوح ترتیب خواهد داد. آنچه در حال حاضر دیده می‌شود، فقدان طرح این سؤال بنیادی یا پاسخ مبهم به آن است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.