|

شاهد غلبه شکل بر معنای فضاهای عمومی هستیم

فضاهای عمومی میزبان جمعیت‌های ترمینالی

احمد مسجد‌جامعی: عضو باسابقه شوراهای سوم، چهارم و پنجم شهر تهران است که با توجه به سابقه فرهنگی خود، در این سال‌ها تلاش‌های زیادی در حوزه فرهنگی و اجتماعی شهر تهران داشته است. او در عین حال که حافظه تاریخی خوبی درباره تهران و خانه‌های تاریخی و افراد برجسته دارد، در چند سال گذشته و از دوره چهارم تهران‌گردی‌های خود را همراه با گروهی خبرنگار و عکاس داوطلب شروع کرد. نتیجه این تهران‌گردی‌ها که در چند دوره در مناطق 22‌گانه و محلات مختلف تکرار شد، مطالعات میدانی و تصاویر و ثبت‌هایی نزدیک از شرایط محلات تهران بوده است. به همین دلیل است که با او درباره فضاهای عمومی که ساکنان تهران در دهه‌های گذشته تاکنون داشته‌اند، صحبت کرده‌ایم.
مسجدجامعی می‌گوید فضاهای عمومی از گذشته در شهرهای بزرگ و به‌خصوص شهر تهران وجود داشته، اما در این سال‌ها شکل این فضاهای عمومی و کاربری‌های آن متفاوت شده‌ است. او می‌افزاید: برای نمونه، در گذشته فضاهایی مثل قهوه‌خانه‌ها همین کاربرد کافه‌ها را داشتند و به شکلی گسترده و فراگیرتر، تکیه‌های بزازها، فرش‌فروش‌ها، نانواها، حلبی‌سازها و شوفرها، محلی برای جمع‌شدن و برنامه‌های گروهی مردم بودند. بسیاری از این محل‌های عمومی از گذشته تا امروز باقی مانده‌اند و هنوز هم گروه‌های مختلفی را دور هم جمع می‌کنند؛ مثلا تکیه و حسینیه‌های ترک‌ها یا مشهدی‌های مقیم تهران.
او با بیان اینکه کارکرد این مراکز ممکن است در نگاه اول قالب مذهبی داشته باشد، می‌گوید اما این محل‌های عمومی رویکردهای اجتماعی، فرهنگی و حتی محلی برای اسکان مسافران، هم‌ولایتی و همشهری محلی برای حل مشکلات آن صنف یا محله یا قومیت داشته‌اند. گاهی این تکیه‌ها تبدیل به گرمخانه‌هایی برای زمستان مسافران و در‌راه‌ماندگان می‌شدند. در سال‌های بعد، با تشکل‌ها و انجمن‌های صنفی روبه‌رو هستیم که برای گروه‌های خودشان محلی برای جمع‌شدن و حل مشکلات و رایزنی داشتند، اما در شکل عمومی‌تر از چند دهه قبل تا امروز، کافه‌ها جای خودشان را باز کرده‌اند. البته چند فرق مهم رخ داده و آن اینکه در گذشته زنان در این‌گونه محیط‌های عمومی و از‌جمله قهوه‌خانه‌ها حضور نداشتند، اما در کافه‌ها، فضایی مشترک برای زنان و مردان فراهم شد. دیگر آنکه در قهوه‌خانه‌ها عده زیادی در کنار هم دور یک میز می‌نشستند، در‌صورتی‌که در کافه‌ها چنین نیست و مشتریان پشت میزهای دو، سه‌نفره می‌نشینند. علاوه بر این، قهوه‌خانه‌ها بازی‌ها و نقالی‌های خودشان را داشتند که آنها هم گروهی و جمعی بود، حالا روحیه گرایش به فردگرایی مقتضای شرایط امروز ماست.
این عضو شورای شهر تهران درباره اینکه چه میزان این فضاهای جمعی در میان مردم عمومیت داشته، به کارکرد آنها در سال‌های مختلف اشاره کرده و می‌گوید: جامعه در هر دوره‌ای شکلی از این محل‌ها را برای اجتماعات خود انتخاب کرده و نمی‌تواند بدون اینها بماند؛ ماهیت زندگی اجتماعی این ویژگی را می‌طلبد. بااین‌حال، در هر دوره‌ای شاهد تغییرات فضا و استفاده‌کنندگان از فضا هستیم. در سال‌های اخیر خانه‌ها کوچک و محلات محدودتر شده‌اند و متناسب با این فضا و هویت جدید، شهروندانی با سلیقه‌ها، افکار و هویت‌های متفاوت شکل گرفته و متناسب با آن محل‌های اجتماعات جدیدی هم ظهور می‌کند.
مسجدجامعی با رجوع به حافظه تاریخی خود می‌گوید: تهران فضاهای عمومی غیررسمی زیادی در گذشته داشته و در توضیح بیشتر می‌افزاید: مجسمه ملک‌المتکلمین در همین پارک شهر بود که پاتوق بچه‌های سیاسی آن‌روزها بود یا همین پارک دانشجو محلی برای جمع‌شدن دانشجویان بود. برخی سینماها، به‌ویژه سینماهای اطراف دانشگاه تهران، معروفیت خاصی داشتند؛ مثلا سینما دیانا در خیابان انقلاب که حالا فروشگاه سروش در آنجا قرار دارد، پاتوق دانشجویان و جوانان بود و جمعه‌ها فیلم‌های روشنفکری پخش می‌کرد. کافه‌هایی هم بود که گروه‌های شعر و ادب مانند گروه ربعه و سبعه در آنها جمع می‌شدند و کانون بحث‌ها، تصمیم‌ها و حوادث مختلف بود و بسیاری حتی از شهرستان‌ها به آنجا می‌آمدند. افرادی مثل بزرگ علوی، مسعود فرزاد، مجتبی مینوی و صادق هدایت در آنها تردد داشتند که گروه ربعه بودند و محمدتقی بهار، عباس اقبال‌آشتیانی، رشید یاسمی، سعید نفیسی، بدیع‌الزمان فروزانفر و محمد قزوینی گروه سبعه را تشکیل می‌دادند. این رفتار همسو با حرکت‌های روشنفکری در کشورهای دیگر، به‌ویژه فرانسه بود که سال‌هاست مرجعیت خود را از دست داده است.
این عضو شورای شهر تهران تأکید دارد که برخی از فضاها هم نسبت به تهران قدیم محدود شده‌اند و می‌گوید: کافه‌های مختلفی با شکل و شمایل جدید در این سال‌ها شکل گرفته‌اند، اما کارکرد و تأثیرگذاری قبلی را ندارند؛ حتی آنها هم که از قدیم مانده‌اند، مانند کافه نادری، جایگاه گذشته خود را از دست داده‌اند. البته دورانی هم بود که این فضاهای عمومی به دلایل مختلف از‌جمله برخی محدودیت‌ها، زیرزمینی شدند؛ مثل کنسرت‌های زیرزمینی یا تئاترها یا جشنواره‌های زیرزمینی و... که هنوز هم هستند و فضای مجازی به آنها امکان تحرک و عرضه بیشتری داده است.
او به ایجاد فضاهایی برای موضوعات اجتماعی، سیاسی و اعتراض‌های مردمی هم اشاره کرد که حتی در قانون اساسی هم ایجاد فضاهایی برای اعتراض‌های قانونی شهروندان مورد تأکید است و افزود: در این دوره در شورای شهر تهران و مشهد به شکل صریح پیشنهاد ایجاد چنین فضاهایی داده شد، بعدها دولت هم پیشنهادی داد، اما هیچ‌کدام عملی نشد. آنچه ما درباره فضاهای عمومی صحبت می‌کنیم، بیشتر درباره نیازهای فرهنگی، هنری، اجتماعی و صنفی شهروندان است. باید اذعان کرد که اجتماعات و فضاهای عمومی در مواردی که ماهیت مذهبی داشته‌اند، از استمرار و دوام بیشتری برخوردار شده‌اند. برای نمونه، تکایایی در برخی از محلات تهران بیش از 250 سال قدمت دارد. در ری، تکیه نفرآباد نزدیک به 400 سال است در ایام عزاداری اباعبدالله، چراغش روشن است و در این سال‌ها نسل‌ها و دولت‌ها آمده و رفته‌اند، اما این تکیه هنوز محل مراجعه گروه‌های مردمی است.
مسجدجامعی می‌گوید: جز گروه‌های مذهبی، در چند دهه گذشته، گروه‌های ادبی بیشترین فعالیت و دوام را داشته‌اند؛ مثلا خانه برخی از روحانیان، شعرا و نویسندگان مثل خانه مرحوم فلسفی‌واعظ که محل آمد‌و‌شد اهل منبر بود یا خانه دکتر صدیقی که محل آمد‌و‌شد دانشگاهیان بود یا مثل خانه جلال و سیمین، پاتوقی بوده که تیپ‌های مختلفی به آن آمد‌و‌شد داشته‎اند. از صادق هدایت، امام‌موسی‌ صدر، سهراب سپهری و شهریار تا نیما یوشیج که همسایه آنها بوده است، در آنجا رفت‌وآمد داشته‌اند. فضاهایی مثل کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان سابق هم پاتوق خیلی از این گروه‌ها بود.
این عضو شورا تأکید دارد که در فضاهای عمومی جدید «شکل» بر «معنا» غلبه کرده است و می‌افزاید: فضاهای بزرگ و با ظاهری متفاوت و آراسته در شهر داریم، اما جایگاهی به‌عنوان پاتوق در میان مردم ندارند؛ یعنی سراهای محله و خانه‌های فرهنگ و فرهنگسرا‌های زیادی داریم، اما جز پیاده‌روی و قدم‌زدن یا کلاس‌های آموزش خیاطی، آشپزی، زبان و کامپیوتر چه کارکردی دارند؟ آن اتفاقاتی که قبلا در خانه یکی از شاعران یا نویسندگان یا روحانیان رخ می‌داد، در این مکان‌ها رخ نمی‌دهد تا گروه یا گروه‌هایی به شکلی خودجوش این فضاها را متعلق به خودشان بدانند و آنجا جمع شوند.
مسجد‌جامعی به دهه 70 و زمانی که وزیر ارشاد بوده است، اشاره کرد و در ادامه گفت: آن زمان گرفتن مجوز برای خانه‌های مختلفی مثل خانه شعر، خانه معمار، خانه موسیقی و... باب شده بود که البته تأثیرگذاری هم داشتند و حتی برخی مثل خانه سینما آن‌قدر قوی بودند که جلوی دولت ایستادند و برخی دیگر هم مثل خانه کتاب بودند که امکان تعطیلی آنها وجود نداشت و اساسنامه آنها تغییر کرد.
فضاهای عمومی تازه ایجاد‌شده در شهر، مثل پارک‌های بزرگ، پردیس‌ها و گالری‌ها، کدام در جذب شهروندان به‌عنوان یک فضای عمومی موفق بوده‌اند؟ مسجدجامعی بر این باور است که بسیاری از این فضاها در جذب شهروندان موفق نبوده‌اند و از عبارت «جمعیت‌های ترمینالی» استفاده می‌کند. توضیح او این است که فضاهایی با‌سابقه و پرطرفدار در شهر داریم که سال‌هاست از حضور مردم محروم شده‌اند و در عوض تلاش شده فضاهای جدیدی برای مردم ایجاد شود که مورد توجه هم قرار نگرفته است.
او می‌افزاید: ما برج آزادی را داریم که در حافظه تاریخی مردم است و اسمش را هم مردم انتخاب کرده‌اند و اتفاقات زیادی در چند دهه گذشته حول این مکان رخ داده است، اما آیا برج میلاد هم این ویژگی را دارد؟ با این وجود، این دو برج به اشکال مختلف از دسترس مردم دور هستند. مسجدجامعی در توضیح واژه جمعیت ترمینالی می‌گوید: کسانی که مثل مسافر می‌آیند و می‌روند و هیچ تأثیری از فضا نمی‌گیرند. در بیشتر فضاهای ایجاد‌شده با جمعیت‌های زیادی روبه‌رو هستیم که می‌آیند و می‌روند و ماندگار نیستند و نتوانسته‌اند در خود جریانی فرهنگی، هنری و اجتماعی که خواسته و نیاز مردم هم باشد، ایجاد کنند.
مسجدجامعی می‌گوید اتفاق خوبی است که یک سلاخ‌خانه یا قصاب‌خانه تبدیل به فرهنگسرای بهمن شود و تأثیر زیادی در اطراف و محلات و شغل‌ها و خانه‌های آن منطقه داشته باشد، ولی خودش تبدیل به یک کانون مهم در زندگی مردم نشده است؛ هرچند شغلی همچون جگرفروشی در اطراف رونق بسیار یافته است و باید پرسید که چنین فرهنگسراهایی در کدام جریان فرهنگی، ادبی و اجتماعی سهم و تأثیر داشته‌اند؟ مسجد‌‌جامعی معتقد است چون ساختمان و بنا در اولویت است، بنابراین ساختار، محتوا و درون‌مایه طوری طراحی نشده که اثرگذار باشد. البته سیاست‌های فرهنگی بیرونی نیز در این مهم نقش داشته‌اند.
این عضو شورای شهر تهران می‌گوید گاهی مدیران فرهنگی شهر به دنبال دخالت در فضاهای عمومی با رویکردهای مذهبی بوده‌اند؛ یعنی با وجود صدها تکیه، مسجد و حسینیه که فعال و مورد استقبال مردم هم بودند، اصرار داشتند در فضاهای فرهنگی و فرهنگسراها نیز کلاس‌های مذهبی برگزار کنند؛ در‌حالی‌که لزومی نداشت که با هزینه‌های سنگین، کلاس‌هایی را ترتیب دهیم تا به مردم یاد بدهیم چطور عزاداری کنند. آنها حتی در سال‌هایی که به ذهن و سن همین مدیران جوان هم نمی‌رسد، عزاداری‌های محرم، صفر و فاطمیه را به بهترین شکل برگزار می‌کرده‌اند و این اقدام‌ نه‌تنها به این حوزه رونق نداده، بلکه به آن رونق گذشته نیز آسیب زده است. لزومی ندارد یک میدان را به یک میدان دیگر وصل کنیم و به مردم بگوییم بیایید اینجا عزاداری کنید؛ مردم خودشان قرن‌هاست این کارها را انجام می‌دهند و خودشان تکیه‌های مختلف دارند و به آن اعتماد دارند، مگر عزاداری سیدالشهدا امری بخش‌نامه‌ای است؟
او می‌گوید: در حال حاضر تکیه‌های تاریخی و زیبایی همچون تکیه «‌سادات اخوی» در حال از‌بین‌رفتن است، اما مدیران فرهنگی شهر دنبال ایجاد مساجد و تکیه‌های جدید هستند و در این موارد ردپای رفتارهای سلیقه‌ای وجود دارد.
این عضو شورای شهر تهران بر این باور است که تلاش مدیران شهری برای ایجاد فضاهای عمومی در حوزه فرهنگ، تلاش برای رقابت با فضاهای عمومی مردم است که در گذشته هم وجود داشته است؛ یعنی به دنبال تقویت فضاهای عمومی مردمی نبوده‌ایم، بلکه خواسته‌ایم نظر و سلیقه خاص خودمان را به شهر تحمیل کنیم و این منم‌منم‌کردن‌ها تأثیر منفی بر ایجاد این فضاهای عمومی شهری گذاشته است.
او می‌گوید برخی از این فضاهای عمومی جدید در مکان‌ها و موقعیت‌هایی اشتباه پیش‌بینی شده‌اند و به عبارتی از اساس تعریف آنها اشتباه بوده است. برای نمونه، بسیاری از پارک‌های بزرگ و عمومی را در رود‌دره‌ها بنا کرده‌اند؛ در‌حالی‌که رود‌دره‌ها باید در همین شرایط طبیعی باقی بمانند. رود‌دره‌ها طی قرن‌ها شکل گرفته و ما حق تصرف در آنها را نداریم؛ آنها بخشی از هویت شهری است. مگر درختان جنگل را هرس می‌کنند، مگر در دشت‌ها گل می‌کارند، مگر در کوه جاده می‌کشند که ما این کارها را کرده‌ایم و به آن افتخار می‌کنیم. این مبارزه با فضای عمومی شهر است. مبارزه با طبیعت است. همگامی با آلودگی هواست. با ایجاد فضای مصنوعی در آنها، فضای تنفسی را محدود کرده‌ایم. مسئله این است که باید با حفظ این طبیعت، فضا را برای حضور مردم در محیط امن فراهم کنیم، نه اینکه با تغییر شکل آنجا، فضایی را برای دادن چند برج جدید در کنار آنها فراهم ‌کنیم تا به قول خودمان هزینه‌های شهر تأمین شود.
مسجدجامعی معتقد است مدیران شهری باید «حداقل دخالت» را در کار مردم داشته باشند، اما برعکس به دنبال «حداکثر دخالت» هستیم و رد‌پای این روحیه را می‌توان در فضاهای عمومی کوچک و بزرگ محلی، شهری، منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای دید.

احمد مسجد‌جامعی: عضو باسابقه شوراهای سوم، چهارم و پنجم شهر تهران است که با توجه به سابقه فرهنگی خود، در این سال‌ها تلاش‌های زیادی در حوزه فرهنگی و اجتماعی شهر تهران داشته است. او در عین حال که حافظه تاریخی خوبی درباره تهران و خانه‌های تاریخی و افراد برجسته دارد، در چند سال گذشته و از دوره چهارم تهران‌گردی‌های خود را همراه با گروهی خبرنگار و عکاس داوطلب شروع کرد. نتیجه این تهران‌گردی‌ها که در چند دوره در مناطق 22‌گانه و محلات مختلف تکرار شد، مطالعات میدانی و تصاویر و ثبت‌هایی نزدیک از شرایط محلات تهران بوده است. به همین دلیل است که با او درباره فضاهای عمومی که ساکنان تهران در دهه‌های گذشته تاکنون داشته‌اند، صحبت کرده‌ایم.
مسجدجامعی می‌گوید فضاهای عمومی از گذشته در شهرهای بزرگ و به‌خصوص شهر تهران وجود داشته، اما در این سال‌ها شکل این فضاهای عمومی و کاربری‌های آن متفاوت شده‌ است. او می‌افزاید: برای نمونه، در گذشته فضاهایی مثل قهوه‌خانه‌ها همین کاربرد کافه‌ها را داشتند و به شکلی گسترده و فراگیرتر، تکیه‌های بزازها، فرش‌فروش‌ها، نانواها، حلبی‌سازها و شوفرها، محلی برای جمع‌شدن و برنامه‌های گروهی مردم بودند. بسیاری از این محل‌های عمومی از گذشته تا امروز باقی مانده‌اند و هنوز هم گروه‌های مختلفی را دور هم جمع می‌کنند؛ مثلا تکیه و حسینیه‌های ترک‌ها یا مشهدی‌های مقیم تهران.
او با بیان اینکه کارکرد این مراکز ممکن است در نگاه اول قالب مذهبی داشته باشد، می‌گوید اما این محل‌های عمومی رویکردهای اجتماعی، فرهنگی و حتی محلی برای اسکان مسافران، هم‌ولایتی و همشهری محلی برای حل مشکلات آن صنف یا محله یا قومیت داشته‌اند. گاهی این تکیه‌ها تبدیل به گرمخانه‌هایی برای زمستان مسافران و در‌راه‌ماندگان می‌شدند. در سال‌های بعد، با تشکل‌ها و انجمن‌های صنفی روبه‌رو هستیم که برای گروه‌های خودشان محلی برای جمع‌شدن و حل مشکلات و رایزنی داشتند، اما در شکل عمومی‌تر از چند دهه قبل تا امروز، کافه‌ها جای خودشان را باز کرده‌اند. البته چند فرق مهم رخ داده و آن اینکه در گذشته زنان در این‌گونه محیط‌های عمومی و از‌جمله قهوه‌خانه‌ها حضور نداشتند، اما در کافه‌ها، فضایی مشترک برای زنان و مردان فراهم شد. دیگر آنکه در قهوه‌خانه‌ها عده زیادی در کنار هم دور یک میز می‌نشستند، در‌صورتی‌که در کافه‌ها چنین نیست و مشتریان پشت میزهای دو، سه‌نفره می‌نشینند. علاوه بر این، قهوه‌خانه‌ها بازی‌ها و نقالی‌های خودشان را داشتند که آنها هم گروهی و جمعی بود، حالا روحیه گرایش به فردگرایی مقتضای شرایط امروز ماست.
این عضو شورای شهر تهران درباره اینکه چه میزان این فضاهای جمعی در میان مردم عمومیت داشته، به کارکرد آنها در سال‌های مختلف اشاره کرده و می‌گوید: جامعه در هر دوره‌ای شکلی از این محل‌ها را برای اجتماعات خود انتخاب کرده و نمی‌تواند بدون اینها بماند؛ ماهیت زندگی اجتماعی این ویژگی را می‌طلبد. بااین‌حال، در هر دوره‌ای شاهد تغییرات فضا و استفاده‌کنندگان از فضا هستیم. در سال‌های اخیر خانه‌ها کوچک و محلات محدودتر شده‌اند و متناسب با این فضا و هویت جدید، شهروندانی با سلیقه‌ها، افکار و هویت‌های متفاوت شکل گرفته و متناسب با آن محل‌های اجتماعات جدیدی هم ظهور می‌کند.
مسجدجامعی با رجوع به حافظه تاریخی خود می‌گوید: تهران فضاهای عمومی غیررسمی زیادی در گذشته داشته و در توضیح بیشتر می‌افزاید: مجسمه ملک‌المتکلمین در همین پارک شهر بود که پاتوق بچه‌های سیاسی آن‌روزها بود یا همین پارک دانشجو محلی برای جمع‌شدن دانشجویان بود. برخی سینماها، به‌ویژه سینماهای اطراف دانشگاه تهران، معروفیت خاصی داشتند؛ مثلا سینما دیانا در خیابان انقلاب که حالا فروشگاه سروش در آنجا قرار دارد، پاتوق دانشجویان و جوانان بود و جمعه‌ها فیلم‌های روشنفکری پخش می‌کرد. کافه‌هایی هم بود که گروه‌های شعر و ادب مانند گروه ربعه و سبعه در آنها جمع می‌شدند و کانون بحث‌ها، تصمیم‌ها و حوادث مختلف بود و بسیاری حتی از شهرستان‌ها به آنجا می‌آمدند. افرادی مثل بزرگ علوی، مسعود فرزاد، مجتبی مینوی و صادق هدایت در آنها تردد داشتند که گروه ربعه بودند و محمدتقی بهار، عباس اقبال‌آشتیانی، رشید یاسمی، سعید نفیسی، بدیع‌الزمان فروزانفر و محمد قزوینی گروه سبعه را تشکیل می‌دادند. این رفتار همسو با حرکت‌های روشنفکری در کشورهای دیگر، به‌ویژه فرانسه بود که سال‌هاست مرجعیت خود را از دست داده است.
این عضو شورای شهر تهران تأکید دارد که برخی از فضاها هم نسبت به تهران قدیم محدود شده‌اند و می‌گوید: کافه‌های مختلفی با شکل و شمایل جدید در این سال‌ها شکل گرفته‌اند، اما کارکرد و تأثیرگذاری قبلی را ندارند؛ حتی آنها هم که از قدیم مانده‌اند، مانند کافه نادری، جایگاه گذشته خود را از دست داده‌اند. البته دورانی هم بود که این فضاهای عمومی به دلایل مختلف از‌جمله برخی محدودیت‌ها، زیرزمینی شدند؛ مثل کنسرت‌های زیرزمینی یا تئاترها یا جشنواره‌های زیرزمینی و... که هنوز هم هستند و فضای مجازی به آنها امکان تحرک و عرضه بیشتری داده است.
او به ایجاد فضاهایی برای موضوعات اجتماعی، سیاسی و اعتراض‌های مردمی هم اشاره کرد که حتی در قانون اساسی هم ایجاد فضاهایی برای اعتراض‌های قانونی شهروندان مورد تأکید است و افزود: در این دوره در شورای شهر تهران و مشهد به شکل صریح پیشنهاد ایجاد چنین فضاهایی داده شد، بعدها دولت هم پیشنهادی داد، اما هیچ‌کدام عملی نشد. آنچه ما درباره فضاهای عمومی صحبت می‌کنیم، بیشتر درباره نیازهای فرهنگی، هنری، اجتماعی و صنفی شهروندان است. باید اذعان کرد که اجتماعات و فضاهای عمومی در مواردی که ماهیت مذهبی داشته‌اند، از استمرار و دوام بیشتری برخوردار شده‌اند. برای نمونه، تکایایی در برخی از محلات تهران بیش از 250 سال قدمت دارد. در ری، تکیه نفرآباد نزدیک به 400 سال است در ایام عزاداری اباعبدالله، چراغش روشن است و در این سال‌ها نسل‌ها و دولت‌ها آمده و رفته‌اند، اما این تکیه هنوز محل مراجعه گروه‌های مردمی است.
مسجدجامعی می‌گوید: جز گروه‌های مذهبی، در چند دهه گذشته، گروه‌های ادبی بیشترین فعالیت و دوام را داشته‌اند؛ مثلا خانه برخی از روحانیان، شعرا و نویسندگان مثل خانه مرحوم فلسفی‌واعظ که محل آمد‌و‌شد اهل منبر بود یا خانه دکتر صدیقی که محل آمد‌و‌شد دانشگاهیان بود یا مثل خانه جلال و سیمین، پاتوقی بوده که تیپ‌های مختلفی به آن آمد‌و‌شد داشته‎اند. از صادق هدایت، امام‌موسی‌ صدر، سهراب سپهری و شهریار تا نیما یوشیج که همسایه آنها بوده است، در آنجا رفت‌وآمد داشته‌اند. فضاهایی مثل کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان سابق هم پاتوق خیلی از این گروه‌ها بود.
این عضو شورا تأکید دارد که در فضاهای عمومی جدید «شکل» بر «معنا» غلبه کرده است و می‌افزاید: فضاهای بزرگ و با ظاهری متفاوت و آراسته در شهر داریم، اما جایگاهی به‌عنوان پاتوق در میان مردم ندارند؛ یعنی سراهای محله و خانه‌های فرهنگ و فرهنگسرا‌های زیادی داریم، اما جز پیاده‌روی و قدم‌زدن یا کلاس‌های آموزش خیاطی، آشپزی، زبان و کامپیوتر چه کارکردی دارند؟ آن اتفاقاتی که قبلا در خانه یکی از شاعران یا نویسندگان یا روحانیان رخ می‌داد، در این مکان‌ها رخ نمی‌دهد تا گروه یا گروه‌هایی به شکلی خودجوش این فضاها را متعلق به خودشان بدانند و آنجا جمع شوند.
مسجد‌جامعی به دهه 70 و زمانی که وزیر ارشاد بوده است، اشاره کرد و در ادامه گفت: آن زمان گرفتن مجوز برای خانه‌های مختلفی مثل خانه شعر، خانه معمار، خانه موسیقی و... باب شده بود که البته تأثیرگذاری هم داشتند و حتی برخی مثل خانه سینما آن‌قدر قوی بودند که جلوی دولت ایستادند و برخی دیگر هم مثل خانه کتاب بودند که امکان تعطیلی آنها وجود نداشت و اساسنامه آنها تغییر کرد.
فضاهای عمومی تازه ایجاد‌شده در شهر، مثل پارک‌های بزرگ، پردیس‌ها و گالری‌ها، کدام در جذب شهروندان به‌عنوان یک فضای عمومی موفق بوده‌اند؟ مسجدجامعی بر این باور است که بسیاری از این فضاها در جذب شهروندان موفق نبوده‌اند و از عبارت «جمعیت‌های ترمینالی» استفاده می‌کند. توضیح او این است که فضاهایی با‌سابقه و پرطرفدار در شهر داریم که سال‌هاست از حضور مردم محروم شده‌اند و در عوض تلاش شده فضاهای جدیدی برای مردم ایجاد شود که مورد توجه هم قرار نگرفته است.
او می‌افزاید: ما برج آزادی را داریم که در حافظه تاریخی مردم است و اسمش را هم مردم انتخاب کرده‌اند و اتفاقات زیادی در چند دهه گذشته حول این مکان رخ داده است، اما آیا برج میلاد هم این ویژگی را دارد؟ با این وجود، این دو برج به اشکال مختلف از دسترس مردم دور هستند. مسجدجامعی در توضیح واژه جمعیت ترمینالی می‌گوید: کسانی که مثل مسافر می‌آیند و می‌روند و هیچ تأثیری از فضا نمی‌گیرند. در بیشتر فضاهای ایجاد‌شده با جمعیت‌های زیادی روبه‌رو هستیم که می‌آیند و می‌روند و ماندگار نیستند و نتوانسته‌اند در خود جریانی فرهنگی، هنری و اجتماعی که خواسته و نیاز مردم هم باشد، ایجاد کنند.
مسجدجامعی می‌گوید اتفاق خوبی است که یک سلاخ‌خانه یا قصاب‌خانه تبدیل به فرهنگسرای بهمن شود و تأثیر زیادی در اطراف و محلات و شغل‌ها و خانه‌های آن منطقه داشته باشد، ولی خودش تبدیل به یک کانون مهم در زندگی مردم نشده است؛ هرچند شغلی همچون جگرفروشی در اطراف رونق بسیار یافته است و باید پرسید که چنین فرهنگسراهایی در کدام جریان فرهنگی، ادبی و اجتماعی سهم و تأثیر داشته‌اند؟ مسجد‌‌جامعی معتقد است چون ساختمان و بنا در اولویت است، بنابراین ساختار، محتوا و درون‌مایه طوری طراحی نشده که اثرگذار باشد. البته سیاست‌های فرهنگی بیرونی نیز در این مهم نقش داشته‌اند.
این عضو شورای شهر تهران می‌گوید گاهی مدیران فرهنگی شهر به دنبال دخالت در فضاهای عمومی با رویکردهای مذهبی بوده‌اند؛ یعنی با وجود صدها تکیه، مسجد و حسینیه که فعال و مورد استقبال مردم هم بودند، اصرار داشتند در فضاهای فرهنگی و فرهنگسراها نیز کلاس‌های مذهبی برگزار کنند؛ در‌حالی‌که لزومی نداشت که با هزینه‌های سنگین، کلاس‌هایی را ترتیب دهیم تا به مردم یاد بدهیم چطور عزاداری کنند. آنها حتی در سال‌هایی که به ذهن و سن همین مدیران جوان هم نمی‌رسد، عزاداری‌های محرم، صفر و فاطمیه را به بهترین شکل برگزار می‌کرده‌اند و این اقدام‌ نه‌تنها به این حوزه رونق نداده، بلکه به آن رونق گذشته نیز آسیب زده است. لزومی ندارد یک میدان را به یک میدان دیگر وصل کنیم و به مردم بگوییم بیایید اینجا عزاداری کنید؛ مردم خودشان قرن‌هاست این کارها را انجام می‌دهند و خودشان تکیه‌های مختلف دارند و به آن اعتماد دارند، مگر عزاداری سیدالشهدا امری بخش‌نامه‌ای است؟
او می‌گوید: در حال حاضر تکیه‌های تاریخی و زیبایی همچون تکیه «‌سادات اخوی» در حال از‌بین‌رفتن است، اما مدیران فرهنگی شهر دنبال ایجاد مساجد و تکیه‌های جدید هستند و در این موارد ردپای رفتارهای سلیقه‌ای وجود دارد.
این عضو شورای شهر تهران بر این باور است که تلاش مدیران شهری برای ایجاد فضاهای عمومی در حوزه فرهنگ، تلاش برای رقابت با فضاهای عمومی مردم است که در گذشته هم وجود داشته است؛ یعنی به دنبال تقویت فضاهای عمومی مردمی نبوده‌ایم، بلکه خواسته‌ایم نظر و سلیقه خاص خودمان را به شهر تحمیل کنیم و این منم‌منم‌کردن‌ها تأثیر منفی بر ایجاد این فضاهای عمومی شهری گذاشته است.
او می‌گوید برخی از این فضاهای عمومی جدید در مکان‌ها و موقعیت‌هایی اشتباه پیش‌بینی شده‌اند و به عبارتی از اساس تعریف آنها اشتباه بوده است. برای نمونه، بسیاری از پارک‌های بزرگ و عمومی را در رود‌دره‌ها بنا کرده‌اند؛ در‌حالی‌که رود‌دره‌ها باید در همین شرایط طبیعی باقی بمانند. رود‌دره‌ها طی قرن‌ها شکل گرفته و ما حق تصرف در آنها را نداریم؛ آنها بخشی از هویت شهری است. مگر درختان جنگل را هرس می‌کنند، مگر در دشت‌ها گل می‌کارند، مگر در کوه جاده می‌کشند که ما این کارها را کرده‌ایم و به آن افتخار می‌کنیم. این مبارزه با فضای عمومی شهر است. مبارزه با طبیعت است. همگامی با آلودگی هواست. با ایجاد فضای مصنوعی در آنها، فضای تنفسی را محدود کرده‌ایم. مسئله این است که باید با حفظ این طبیعت، فضا را برای حضور مردم در محیط امن فراهم کنیم، نه اینکه با تغییر شکل آنجا، فضایی را برای دادن چند برج جدید در کنار آنها فراهم ‌کنیم تا به قول خودمان هزینه‌های شهر تأمین شود.
مسجدجامعی معتقد است مدیران شهری باید «حداقل دخالت» را در کار مردم داشته باشند، اما برعکس به دنبال «حداکثر دخالت» هستیم و رد‌پای این روحیه را می‌توان در فضاهای عمومی کوچک و بزرگ محلی، شهری، منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای دید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.