|

گفت‌وگوی «شرق» با معاون توسعه کارآفرینی و اشتغال وزارت کار درباره جایگاه ایران در اقتصاد دیجیتال:

هم دور، هم نزدیک

شرق: داستان چندان پیچیده نیست. بی‌کاری و مسئله اشتغال از گذشته تا امروز یکی از چالش‌های بزرگ جامعه ایران به‌ویژه برای نسل جوان محسوب می‌شود و بستری که دنیای وب و حوزه اقتصاد دیجیتال فراهم کرده، فرصتی مغتنم برای تولید شغل و کاهش بی‌کاری است. در سه، چهار سال‌ اخیر اقدامات درخورتوجه و محسوسی در زمینه نرخ دسترسی به اینترنت و افزایش پهنای باند و سرعت اینترنت در کشور صورت گرفته؛ اما آیا به همان نسبت در زمینه اشتغال‌زایی و بهره‌وری در حوزه اقتصاد دیجیتال هم کاری شده است؟ درباره همین موضوع و مباحث مرتبط با آن با عیسی منصوری، معاون توسعه کارآفرینی و اشتغال وزارت کار، گفت‌وگویی کرده‌ایم که مشروح آن را در ادامه می‌خوانید.
‌چه شد که معاونت توسعه کارآفرینی و اشتغال تصمیم گرفت سراغ مبحث اقتصاد دیجیتال برود؟ این نیازسنجی از کجا شکل گرفت و چه شد که وارد میدان شدید؟ قبل از این، آیا این معاونت خاص یا وزارت کار، مشخصا در حوزه اقتصاد دیجیتال و استارتاپ‌ها کاری کرده بود؟ و اساسا آیا این مسائل هم در حوزه وظایف شما هست؟
بله، در حوزه وظایف این وزارتخانه هست. برای اینکه به ‌طور مشخص، اینجا معاونت توسعه کارآفرینی و اشتغال است. در کارآفرینی، بحث نوآوری، استفاده از فرصت‌های اقتصادی و... مورد توجه قرار می‌گیرد؛ اما به ‌صورت مشخص اگر صرفا از موضع مأموریت وزارت کار در حوزه اشتغال و کار هم نگاه کنیم، موضوع مهمی است. تحول اساسی در یکی، دو دهه اخیر اتفاق افتاده است. این تحول، سرعت و عمقش در آینده خیلی بیشتر خواهد بود؛ به‌گونه‌ای‌که حجم زیادی از مشاغل، ماهیت خود را از دست می‌دهند، آنها را متأثر می‌‌کند و باعث می‌شود ماهیت خود را از دست بدهند. در مدت مثلا چهار تا پنج سال آینده، 30 درصد از مشاغل به شرطی می‌توانند برای افراد ادامه پیدا کند که آنها مهارت‌های جدید را کسب کنند. همه اینها متأثر از بحث انقلاب صنعتی چهارم و تحولاتی است که در اقتصاد دیجیتال رخ می‌دهد. ما در دوره‌ای، نیروی کار را فقط به کار دستی و یدی می‌شناختیم. آدم می‌آوردیم که می‌رفت و کار را با بیل انجام می‌داد. در بعد از انقلاب صنعتی، این افراد، کارگر شدند. بعد از انقلاب سوم صنعتی، عملا به این سمت رفتیم که به نیروی کار، کارگر نگوییم؛ بلکه منابع انسانی بگوییم. بعدها آن را شیک‌تر کردیم و اصطلاحاتی مثل سرمایه انسانی استفاده کردیم؛ اما همه این سه دوره، ویژگی‌اش این بود که این فرد را به‌عنوان یک کارکن در سیستم‌مان می‌شناختیم. کارفرمایی داشتیم که احتمالا در دوره پس از انقلاب صنعتی و انقلاب صنعتی سوم، آن آدم یا کارگر و کارکن او بوده یا منابع انسانی او. اما در دوره اخیر و بعد از بحث انقلاب صنعتی چهارم و نضج‌گرفتن اقتصاد دیجیتال، فرد به‌عنوان شریک کسب‌و‌کار شناخته می‌شود، نه لزوما کارکن. چه کسی که در خانه‌اش به‌عنوان نیروی آزاد کار می‌کند، چه کسی که در شرکت نشسته است و به‌ صورت مشترک کار می‌کند. روز‌به‌روز این جریان مستقل‌بودن آدم‌ها بیشتر می‌شود. در دوره‌ای برای نیروی کار، احترام قائل شدند؛ اما هرچه جلوتر می‌رویم، به دلیل اهمیت آدم و انسان در جریان اقتصاد مبتنی بر انقلاب چهارم صنعتی و اقتصاد دیجیتال، عملا نقش آدم عوض می‌شود. اگر دقت کنید، وزارت کار به معنای حوزه روابط کار، باید قاعده ارتباط کارگر و کارفرما را عوض کند. قواعد پایه را باید عوض کنیم، از قانون کار گرفته تا بسیاری از مسائل. همین‌طور از سمت بازار کار، آموزش نیروی کارمان را باید اصلاح کنیم. آنجا دیگر آموزش سنتی جواب نمی‌دهد. در حوزه پرورش نیروی انسانی از جنس دانشگاهی و مهارتی، باید قواعد بازی را عوض کنیم. در این دوره که سرعت خیلی بالاست و ما مقداری عقب‌ماندگی داریم، تجهیز افراد به مهارت‌هایی که بتوانند در بازار کار به‌‌خوبی از آن استفاده کنند و سهم ما از اقتصاد جهانی متأثر از دیجیتالیزه‌شدن افزایش پیدا کند، قطعا برنامه‌ریزی مشخصی برای اشتغال باید داشته باشیم؛ بنابراین باید در سه حوزه، یک؛ عرضه نیروی کار، دو؛ طرف تقاضای نیروی کار که کسب‌وکارهای ما هستند که باید رونق پیدا کنند و از این ظرفیت استفاده کنند و سه؛ قواعد و نهادهای حاکم بر بازار کار را باید متناسب با این بحث اصلاح کنیم؛ بنابراین پیشنهادی را به خبرگان و نخبگان و دستگاه‌های ذی‌ربط در حوزه آی‌تی و آی‌سی‌تی و اقتصاد دیجیتال ارائه دادیم که دور هم بنشینیم، راجع به نظام حکمرانی مرتبط با اقتصاد دیجیتال و انقلاب صنعتی چهارم با هم گفت‌وگو کنیم و چارچوب‌هایی را پیشنهاد دهیم؛ به‌گونه‌ای‌که با میزان ثروت‌آفرینی در کشور و ایجاد اشتغال مبتنی بر این چارچوب‌ها، بتوان گام‌هایی را رو به جلو برداریم. از‌جمله پیشنهاد بحث همایش بین‌المللی اقتصاد دیجیتال و اشتغال را دادیم و در این حوزه تولید محتوا کردیم.
‌ الان به ‌صورت کلی وضعیت کشور ایران چه در مقایسه با خودش، داشته‌ها و ظرفیت‌هایش، چه در مقایسه با کشورهای دیگر که از نظر جمعیت و داشته‌ها، هم‌سنخ و هم‌ظرفیت ما هستند، چطور است و آیا جای درستی ایستاده‌ایم؟
در چند سال اخیر، روند رو به ‌جلو و رو به‌ رشدی داشتیم؛ اما کشورهای دیگر هم با سرعت پیش رفته‌اند. برخی کشورها، بخش عمده اقتصاد دیجیتال را در اختیار دارند و اساسا این فضا را مدیریت و راهبری می‌کنند؛ اما اگر بخواهیم با خودمان مقایسه کنیم و سهم‌مان را در اقتصاد جهانی حوزه آی‌تی و آی‌سی‌تی و اقتصاد دیجیتال ببینیم، برآورد خیلی ساده‌، این‌طور است که الان، ارزش کل این حوزه در دنیا، حدود پنج هزار میلیارد دلار است. اگر براساس جمعیت بخواهیم محاسبه کنیم، جمعیت ما حدودا یک درصد جمعیت جهان است، معنی‌ این قیاس و محاسبه خیلی ساده، این است که در مقام مقایسه، باید یک درصد این اقتصاد را داشته باشیم. حالت خیلی مطلوب‌مان می‌تواند این باشد؛ اما الان خیلی فاصله داریم. یک درصد، ۵۰ میلیارد دلار می‌شود. ما در بهترین حالت، حدود ۱۲ تا ۱۳ میلیارد دلار سهم داریم. این یعنی خیلی فاصله داریم. در بهترین حالت را عرض کردم. معنی‌اش این است که سهم ما از اقتصاد در این حوزه خیلی پایین است. در دنیا، حدود 50 میلیون نفر، خیلی راحت و مستقیم درگیر این صنعت شاغل هستند. ما در بهترین حالت، حدود ۲۰۰ هزار نفر در این حوزه درگیر و شاغل داریم. شاغل غیر‌مستقیم هم حساب کنیم، ۵۰۰ هزار نفر می‌شود. اینها نشان می‌دهد که خیلی فاصله وجود دارد و هنوز از حالت مطلوب‌مان دور هستیم. البته معمولا بحث این نیست که ببینیم دیگران کجا هستند. ما باید ظرفیت خودمان و قابلیت‌های‌مان را شکوفا کنیم. در حوزه منابع انسانی، ظرفیت خیلی خوبی در کشور ایجاد کردیم؛ اما به ‌صورت مشخص، رشته آی‌تی، به نسبت، یکی از پر بی‌کارترین رشته‌هاست. خود این نشان می‌دهد از ظرفیت‌های کشور در این حوزه استفاده نکرده‌ایم.
‌برای اینکه بحث منقطع نشود، دلایلش را بگویید.
دسته‌بندی کلاسیکی اخیرا در دنیا شکل گرفته که هسته اصلی این صنعت یا بخش را برایش تعریف می‌کنند که شامل آی‌تی و آی‌سی‌تی و مخابرات و... است. یک لایه دومی برای آن تعریف می‌کنند که استفاده از ابزارها برای توسعه کسب‌و‌کار است. اصطلاحا به آن اقتصاد دیجیتال می‌گوییم. حوزه سوم هم ماهیت آن، اساسا دیجیتالیزه است، مثل هوش مصنوعی، اینترنت اشیا و بلاکچین. اینها حوزه سوم هستند. هر چقدر به حوزه دوم و سوم وارد می‌شویم، سهم ما کمتر می‌شود؛ یعنی شرکت‌های ما و آدم‌های ما در این حوزه‌ها کمتر اشراف دارند، تخصص و مهارت دارند؛ ولی کمتر درگیر آن هستند. در کشور ما، بیشتر درگیر حوزه اول و تا حدی درگیر حوزه دوم هستیم. این دسته‌بندی را کنار می‌گذارم و دسته‌بندی دیگری می‌گویم که مقداری برای خوانندگان ملموس‌تر شود. ما یک حوزه زیرساخت داریم. همین که در حوزه آی‌سی‌تی می‌گنجد. مثلا شبکه فیبر نوری، سوئیچینگ و... . این زیرساخت‌هایی می‌شود که پهنای باند ایجاد می‌کند. در این حوزه، کشور خوب پیش رفته است. به دلیل ساختار نظام حکمرانی موجود در کشور، در این حوزه واقعا خوب جلو رفته‌ایم. در این سال‌ها واقعا پهنای باند خوبی ایجاد کرده‌ایم. دسترسی به موبایل و اینترنت، پیشرفت بسیاری کرده است. یک حوزه دوم بعد از زیرساخت داریم که اصطلاحا به آن شبکه می‌گوییم. مثلا اپراتوری موبایل در این حوزه قرار می‌گیرد. مسیج و پیامک که می‌فرستیم، در این حوزه قرار می‌گیرد. در این حوزه هم ما خوب هستیم. باز به دلیل اینکه نظام حکمرانی ما در این حوزه، خوب جواب داده است؛ اما در دنیا، این دو حوزه، 30 درصد اقتصاد دیجیتال را پوشش می‌دهد. یک حوزه سومی هم وجود دارد که اسمش را تولید محتوا می‌گوییم. مثل برنامه‌نویسی، تولید اپلیکیشن و همه این حوزه‌هایی که از پلتفرم‌های مختلف استفاده می‌شود و اطلاعات رد‌و‌بدل می‌شود، دانش تولید می‌شود و بحث‌های دیگر. در دنیا، 30 درصد ارزش اقتصادی تولید‌شده در حوزه زیرساخت و شبکه است. 70 درصد در حوزه تولید محتواست؛ اما در ایران همین بحث زیرساخت و شبکه، از قضا بیشترین ظرفیت جذب نیروی انسانی را دارد و سریع‌ترین تحولات در آنجا اتفاق می‌افتد؛ یعنی ما زیرساخت شبکه را فراهم می‌کنیم که تازه آن فعال شود. انگار که ما جاده می‌سازیم که ماشین از آن رد شود. ماشین رد می‌شود که انسان و کالا و خدمات را جابه‌جا کند. ما به اصل کالا و خدمات و انسان نمی‌پردازیم. ما فقط تمرکز کرده‌ایم روی جاده و خودروی روی آن. نتیجه این می‌شود که عملا درباره ایران وضعیت برعکس است. ما 70 درصد ارزش اقتصادی‌مان در زیرساخت و شبکه ایجاد می‌شود و 30 درصد در حوزه تولید محتوا. به‌همین‌دلیل می‌بینیم در یک استان، فقط حدود 14، 15 درصد پهنای باند ایجاد شده، استفاده می‌شود که تازه آن 14، 15 درصد، داده‌ها یا محتوایی است که دریافت می‌شود؛ یعنی ما کمتر محتوا تولید می‌کنیم و بارگذاری می‌کنیم و ارائه می‌دهیم. وقتی کمتر تولید محتوا می‌کنیم و بارگذاری می‌کنیم؛ یعنی تولید اقتصادی نکردیم. تولیدات دیگران را می‌خریم. ارزش را دیگران از ما می‌گیرند و از ما پول دریافت می‌کنند؛ یعنی ما تولید اقتصادی قابل فروش نداریم؛ یعنی ارزش اقتصادی ایجاد نکردیم و شغل هم ایجاد نکردیم. این یکی از دلایل بنیادی این است که سهم ما پایین است.
‌ مختصاتی که تصویر و ترسیم کردید، نشان می‌دهد که در عرصه تولید محتوا بازار بالقوه‌ای وجود دارد؛ چون زیرساخت آن هم موجود است. پتانسیل‌های جمعیتی را هم داریم و فناوری‌پذیری مردم ایران هم بالاست. با چنین وضعیتی چه کسی باید این خلأ را پر کند؟ بخش دولتی یا بخش خصوصی؟ اینکه تا الان نیامده‌اند، چه دلیلی دارد؟
فکر می‌کنم هر دو بخش، اما نقش‌های هر دو بخش کاملا فرق می‌کند. چیزی که در کشور اتفاق می‌افتد، این است که دو طرف در حوزه هم می‌روند یا برخی جاها را خالی گذاشته‌اند. نکته اولی که باید به آن توجه کنیم، این است که بخش زیادی از بخش خصوصی ما کارشان حاصل کپی است. در فضایی که ارتباط ما با دنیا محدود است، این کپی‌کاری جواب می‌دهد؛ اما به محض اتصال در فضای بزرگ‌تر، لزوما این کسب‌وکارها موفق نیستند. البته نوآوری‌های خوبی هم اتفاق افتاده که باید اینها را هم تفکیک کنیم. برای نکته دوم اجازه بدهید یک مثال بزنم. فرض کنید ما یک استارتاپ داریم. یک فضای مشترک کاری داریم که استارتاپ‌ها می‌توانند آنجا بنشینند و کار کنند. یک مرحله دیگر داریم که شتاب‌دهنده است. مرحله دیگر هم این است که شتاب‌‌دهنده‌ها در کارخانه‌ای به نام کارخانه نوآوری مستقر می‌شوند. همه اینها، حوزه بخش خصوصی است، نه دولتی. الان در کشور، این جریان‌ها وجود دارد. هرچند نوعی که مثال زدم، وجود دارد. نقش دولت در اینجا چیست؟ هیچ. یا مجوز می‌دهد یا وام می‌دهد. در بهترین حالت به آنها جا می‌دهد؛ یعنی جای ارزان‌تری به آنها می‌دهد که معمولا این هم نیست؛ یعنی خود شتاب‌دهنده‌ها کارهایش را انجام می‌دهند. با مجوز و وام، کار خاصی اتفاق نمی‌افتد. اینها حوزه مأموریت بخش دولتی نیست؛ اما آن چیزی که مأموریت دولت است، توسعه اکوسیستم این کارهاست که ملموس‌ترین حالت توسعه اکوسیستم این است که در این بالا، پلتفرم را توسعه دهد. پلتفرم، جایی است که همه این بازیگران می‌توانند بنشینند و روی آن بازی کنند. منظورم از پلتفرم جایی است که بازیگران متعدد در لایه‌هایی مختلف، بتوانند در آنجا به هم وصل شوند و در آن قواعد بازی را هم تعریف کرده باشیم. این نقش دولت است. در واقع اگر قرار است دولت نقش بیشتری ایفا کند، باید در پلتفرم‌ها کمک کند، به کسانی از بخش خصوصی، دولتی و نیمه‌دولتی که در حوزه پلتفرم کار می‌کنند، باید کمک کند. تازه آن وقت، استارتاپ‌ها و... فرصت بازی پیدا می‌کنند. در این حوزه مقداری جاماندگی داریم؛ بنابراین کاری که الان می‌کنیم، این است که نهادهایی را ایجاد کنیم که نقش توسعه اکوسیستم و ایجاد و توسعه پلتفرم را داشته باشند. وظیفه‌شان این است. به صورت کلی باید گفت ما در زیرساخت و شبکه، خوب هستیم. در تولید محتوا خوب نیستیم. در خود تولید محتوا به‌ معنای اعم عرض می‌کنم، به‌نوعی اقتصاد دیجیتالیزه و اقتصاد دیجیتال را عرض می‌کنم، نقشی که در آنجا هم ایفا می‌کنیم، نقش‌های خرد است. با تأخیر به سمت پلتفرم‌ها می‌رویم. نقش دولت باید این باشد که به جای اینکه به استارتاپ‌ها تک‌تک بپردازد که بخش خصوصی، خودش می‌تواند مدیریت کند، کسانی را که به پلتفرم می‌پردازند، تقویت کند. تا در نهایت یک اکوسیستم خوب شکل گیرد. اگر این جریان شکل گرفت، آن وقت فهم دولت از اینکه نیازهای قانونی- مقرراتی چیست، بیشتر می‌شود؛ بنابراین قوانینی را می‌گذارد که تسهیل‌کننده است. یکی از مسائلی که همین الان داریم، اینکه قوانین و مقررات ما (با وجود همه کوشش‌هایی که صورت گرفته است که خیلی هم در سال‌های اخیر خوب بوده و معاونت علمی، شورای عالی مجازی، وزارت آی‌سی‌تی، وزارت صمت و دوستان دیگر خیلی کار کردند) همچنان استخوان‌بندی قوانین و مقررات‌ ما، معطوف به کسب‌و‌کارهای کلاسیک و سنتی است و متناسب با کسب‌و‌کارهای فضای دیجیتال نیست.
‌ برخی فعالان اکوسیستم استارتاپی که به‌نوعی دولتی‌ها و ساختار رسمی، پا در کفش‌شان می‌کنند و گاهی مزاحم‌شان می‌شوند، واکنش منفی نسبت به نهادهای رسمی دارند. دلیلش هم این است که معتقدند دولتی‌ها، نه نسبت به ماجرا شناخت دارند، نه نوعی دخالت آنها منجر به اتفاق مثبتی می‌شود. بعضی از فعالان اکوسیستم می‌گویند چون شاکله مدیران کلان کشور آدم‌های سن‌بالایی است، فهم‌ و شناختشان از دنیا و جهان دیجیتال، اندک یا نادرست است. این را شما که در ساختار هستید، قبول دارید؟ این را چطور می‌بینید؟ آیا مشکل از افراد نیست و از چیز دیگر است؟
واقعیت این است که این ماجرا در همه حوزه‌های کشور ما وجود دارد. به لحاظ جمعیت‌شناختی، فاصله سنی قابل اعتنایی میان سیاست‌گذاران، سیاست‌مداران و بدنه جمعیت اصلی کشور داریم. جمعیت ما جوان است؛ اما سیاست‌مداران ما نه. این نکته مهمی در همه حوزه‌هاست و به ‌صورت مشخص در این حوزه، بیشتر بارز است؛ اما دقت کنید، در کوتاه‌مدت، همین بازیگران مسن، روی یک قاعده‌ای بازی می‌کنند. با استفاده از قوانین و مقررات موجود کار می‌کنند. قوانین و مقررات، ساختار حکمرانی است. نظام حکمرانی ما، کاملا و همچنان به‌ویژه در حوزه اقتصاد و تکنولوژی، از متعلقات دهه 40 است. اصلا از درون این، بحث‌های اقتصاد دیجیتال درنمی‌آید.
‌ یعنی اگر مدیران جوان هم بیایند، با این ساختار، خروجی همین است؟
بله، بنابراین فقط این مسئله که جابه‌جا شوند، مهم نیست. درک از قواعد جدید هم مهم است. بعد هم قانون مشخص و آیین‌نامه و دستورالعمل مشخص نوشتن، نیست. در واقع روح حاکم بر قوانین و مقررات ما مهم است. مثالی بگویم که آن عقبه منجر به آن خروجی‌ها می‌شود. ما در ماده 132 قانون مالیات مستقیم‌مان، داریم که چه واحدهایی مشمول مالیات صفر می‌شوند و مشخصا به واحدهای تولیدی و معدنی اشاره شده است. حالا فرض بگیرید من در حوزه اقتصاد دیجیتال کار می‌کنم، این بخش خدمات محسوب می‌شود. میزان ارزش افزوده و اشتغال‌زایی‌ من هم خیلی بالاست. هر سال هم تعداد نیروی کارم را بیش از 50 درصد افزایش می‌دهم؛ اما طبق قانون موجود تعریف نشده که من مشمول مالیات صفر شوم. با اینکه همه آن شرایط را دارم. چرا؟ برای اینکه قاعده سیاست‌گذاری ما، توجهش به صنعت کارخانه‌ای است. تولیدی و معدنی. از نظر آن قانون تولید هم یعنی کارخانه. در‌حالی‌که در جاهای دیگر دنیا، این نوع از کسب‌وکارها را می‌گوییم چند سال اول، اصلا معاف هستند. اولا توان نظام مالیاتی ما برای تشخیص اینکه این کار، چقدر می‌تواند سود داشته باشد، کافی نیست که مالیات حساب کند. ثانیا مجموعه گمرکی ما چگونه می‌تواند صادرات نرم‌افزاری ما را مثلا محاسبه کند؟ بنابراین نیازمند قوانین جدیدی هستیم. قوانین گذشته عالی است؛ ولی باید تطبیق پیدا کنند. این عقبه است؛ بنابراین اینکه بدنه مدیران کشور را صرفا جوان کنیم، لزوما منجر به نتیجه‌ای که مطلوب شماست، نمی‌شود. قوانین هم باید هم‌زمان خودشان را به‌تدریج اصلاح و به‌روز کنند. البته موجی که احساس می‌کنم، در دو، سه سال اخیر به‌ویژه در کشور ما شکل گرفته است، موج مثبتی است. مسئله قوانین البته فقط مختص کشور ما نیست و به صورت کلی قوانین و مقررات در دنیا نسبت به تغییرات تکنولوژی عقب هستند. همه حرف‌هایی که می‌زنیم و فاصله‌هایی که می‌گوییم، معنایش این است که ما نیازمند سرعت بیشتر در اصلاحات هستیم. همه حرف این است؛ وگرنه در سال‌های اخیر واقعا در قیاس کلی، در قیاس با کشورهای منطقه در این حوزه خوب عمل کردیم.
‌ در بحث اصلاح و تدوین قوانین چه کسی باید پا پیش بگذارد؟ فرض کنید من به‌عنوان فعال اکوسیستم می‌خواهم حاکمان و مسئولان را متوجه کنم که این قوانین باید اصلاح شود. به نظرتان اول باید سراغ دولت بروم یا سراغ مجلس یا اصلا خودم پا پیش بگذارم؟ چه کسی باید سد اول را بشکند؟
به نظرم مسئله اول، شکستن سد نیست. اول باید درست تشخیص دهیم در چه زمانی، یک قاعده‌ای را نیاز داریم؛ یعنی قدرت تشخیص قضیه است. دوم، فرایند به تصویب رساندن قانون، همراه با اجماع و ائتلافی که در کشور شکل می‌گیرد، خیلی طولانی نباشد و مانع نشویم. همه مخالفت نکنیم. سهم دستگاهی نخواهیم. به نظرم این مهم است. معمولا این‌طور است که پیشنهاد از دل تشکل‌های بخش خصوصی باید بیاید و آرام‌آرام در نهادهای ذی‌ربط بخش دولتی، پخته شود و در نهایت در جایی مانند مجلس، تصویب شود. الان مصوبات شورای عالی مجازی ما، نقش قانون را دارد؛ بنابراین از انعطاف‌پذیری و سرعت لازم برخوردار هستیم. در همین سال‌ها، مصوبات خوبی در حوزه وزارت آی‌تی و آی‌سی‌تی داشتیم. خود ما، پیشنهادهایی دادیم برای کمک به کارآفرینان و نوآفرینان. مثلا برای پذیرش کسانی که در فضای مجازی کار می‌کنند، وقتی آمدم، کاریابی‌های فضای مجازی و الکترونیک به رسمیت شناخته نمی‌شدند؛ ولی همین‌ها به‌تدریج آمدند و دستورالعمل‌های اختصاصی گذاشته شد؛ ولی به نظرم سرعت تحول ما باید بیشتر باشد. البته همه اینها خیلی وابسته به این است که مراوده ما با همه بازیگران این عرصه در دنیا، بیشتر، نزدیک‌تر و فشرده‌تر باشد. برای اینکه جریان تحولات خیلی سریع است و بخش زیادی از دانش این حوزه، روی کاغذ نیست. دانش ضمنی و شفاهی است. ما باید مراوده نزدیک با هم داشته باشم تا دانش منتقل شود.
‌ نکته دیگری که وجود دارد، همین فاصله و شکاف میان فعالان اکوسیستم استارتاپی و بخش دولتی است. این شکاف، منجر به این شده که زبان هم را نمی‌فهمند. این نفهمیدن زبان همدیگر، سرعت تحولات را کند کرده است. چه کسی باید قدم پیش بگذارد که این آشنایی و نزدیکی رخ دهد. دولت باید سراغ اکوسیستمی‌ها برود یا اکوسیستمی‌ها قدم جلو بگذارند؟ البته واقعیت این است که فعالان حوزه استارتاپی تجارب بدی از دولتی‌ها دارند. شما هم حتما می‌دانید. من با بسیاری از آنها گفت‌وگو کرده‌ام. رسما می‌نالند و عاصی شده‌اند از حجم مجوزهایی که باید بگیرند. هر نهاد و دستگاهی از آنها درخواست مجوز می‌کند و می‌تواند آنها را متوقف کند. نظر شما در‌این‌باره چیست؟
من نفی نمی‌کنم؛ ولی نباید منکر زحمت‌هایی که در این سال‌ها کشیده شده، هم بشویم. معاونت علمی مثلا تسهیلات خوبی را برای فضای کار در این حوزه فراهم کرد. مکانیسم‌هایی تعریف شد که افراد نیاز به مراجعه به جاهای مختلف نداشته باشند. همین‌طور خود ما و وزارت ارتباطات و... هم در این سال‌ها زحمت‌های خوبی در این زمینه کشیده‌اند. در این سال‌ها رابطه نزدیک و جلسه‌های متعددی بین شرکت‌های فعال و افراد فعال در این حوزه با افراد مرتبط و مسئول در بخش دولتی برگزار شد؛ یعنی تقریبا به ‌صورت دائمی، نشست نزدیک داریم. البته خود این نشست یعنی هنوز آن تشکل، نقش‌آفرین نیست. در حد نشست و گفت‌وگو است؛ اما در یک نظام شکل‌یافته، انتظار این است که آن افراد، از طریق تشکل، پیشنهاد مصوبه، قانون یا هر چیزی را روی میز بگذارند و درخواست در مسیر قانون‌گذاری گذاشته شود. آنچه الان جریان دارد، گفت‌وگوی مستقیم مسئولان دولتی با فعالان بخش خصوصی است. جمع‌بندی و رایزنی می‌کنند، پیشنهادی را می‌دهند که تصویب می‌شود. حالت مطلوب‌تر و یک گام به جلو این است که تشکل‌ها این کار را انجام دهند. با توجه به اینکه این فرایند وجود ندارد و هنوز شکل نگرفته است، ما یک حالت بینابینی را که کمک کند و بازیگران ارتقای سطح پیدا کنند، شکل دادیم. آن هم ایجاد نهادها و بنیادهایی است مانند بنیاد ملی توسعه فناوری، هوش مصنوعی، اینترنت اشیا و بلاکچین. یعنی سعی می‌کنند آن ضعف‌هایی را که در این بخش‌ها وجود دارد، آرام‌آرام برطرف کنند و ظرفیت کشور را هم دانشی و هم کسب‌وکاری، ارتقا دهند. بحث‌های پایه‌ای‌تر این است که نظام آموزش عالی و آموزش عمومی و آموزش مهارتی ما باید خودش را تنظیم کند. البته در دنیا، همین کار را هم شرکت‌های خصوصی انجام می‌دهند. می‌گویند آدم پرورش می‌دهم تا بعدا به درد خودم بخورد. فعلا ما شرکت بزرگ خصوصی که نیازش را بخواهد رفع کند، نداریم. شرکت‌های ما، اپراتورهای ما در کشور، بازی‌گردان هستند. اپراتور، مسئله‌اش شبکه است، نه چیز دیگر.
‌ الان نظام آموزش رسمی و دولتی ما کند و عقب است و اصلا نرسیده؛ ولی این بازار بسیار نیازمند است و پول‌ساز. به نظرتان اگر کسی در بخش خصوصی بیاید و در حوزه آموزش کار کند، می‌توان موفق و پول‌ساز شود؟
بله، همین الان نهادهایی در کشور هستند که کمک می‌کنند و همین هدف‌گذاری را دارند. اینکه افراد را پرورش می‌دهند مشخصا برای همین کارها. مثلا طرف لیسانس آی‌تی دارد؛ اما برنامه‌نویسی اختصاصی حوزه بلاکچین را بلد نیست. این نهادها به این افراد، آموزش می‌دهند و بعد طرف می‌تواند استخدام شود یا کسب‌و‌کار خودش را راه‌اندازی کند.
‌ بیایید فرض را بر این بگیریم که شرایط خوب و مطلوبی رخ دهد. در چنین چشم‌اندازی آینده ایران از این لحاظ، به نظرتان چه تغییری می‌کند؟ یا اینکه مطلوب این است که وضعیت ما به چه شکل تغییر کند؟
دو سناریو داریم. یکی اینکه همین حالتی را که در انقطاع از جریان کلی بازار دنیا کار می‌کنیم، ادامه بدهیم. یک سناریو هم اینکه ارتباط نزدیکی داشته باشیم. در حالت جدایی و انقطاع، اندازه و سهم ما از اقتصاد دیجیتال دنیا تغییر خاصی نخواهد داشت. برای اینکه شرکت‌های ما در هر صورت از یک حدی نمی‌توانند بزرگ‌تر شوند. حالا شاید اندازه مطلق سهم بعضی از شرکت‌ها بزرگ شود؛ اما سهم آن از کل کیک، بزرگ‌تر نمی‌شود. برای اینکه این کیک برای همه بزرگ‌تر می‌شود. این یک وجه قضیه است؛ اما سناریوی دوم این است که این ارتباط و اتصال را در حد به‌قاعده و بهنجاری داشته باشیم. در این حالت فکر می‌کنم در مدت پنج سال آینده، راحت بتوانیم سهم‌مان را از سهمی که الان داریم، به دو برابر برسانیم. البته همچنان به حالت مطلوب‌مان نمی‌رسیم؛ ولی سهمی را که الان داریم، می‌توانیم دو برابر کنیم.
‌ اینکه گفته می‌شود در ایران به لحاظ ظرفیت‌های نیروی انسانی متخصص خیلی قوی و خوب هستیم، واقعا همین‌طور است یا شعار است؟ بالاخره شما به داده‌های آماری دسترسی دارید. ما به لحاظ این شاخص‌ها وضعیت درخور‌توجهی داریم؟
دو لایه را می‌توان بر‌اساس این سؤال شما تعریف کرد. یکی اینکه چقدر قابلیت داریم، دوم امکان شکوفایی این قابلیت چقدر است. ما از نظر قابلیت، خیلی خوب هستیم که البته با آموزش و ایجاد فرصت، می‌تواند به نتایج درخور‌توجهی برسیم؛ اما خب پرسش این است که این قابلیت چقدر می‌تواند شکوفا شود؟ ما در این زمینه هنوز مسئله داریم. شاخص‌هایی در حوزه کارآفرینی داریم که روند این رشد را براساس‌آن حساب می‌کنند. یک، اینکه افراد چقدر آمادگی دارند به لحاظ توانایی و مهارت و چقدر توانایی کارآفرینی دارند. ما از این بابت خوب هستیم. مرحله دوم اینکه چقدر آمادگی دارند که این توانایی خود را به‌ کار بگیرند و ریسک کنند؟ در این یکی، مقداری از حالت قبل، عقب‌تر هستیم.
‌ به نظرتان این ویژگی‌ها فرهنگی است یا ناشی از وضعیت آموزش و قوانین است؟
همه با هم هست. طیف‌های مختلف دارد. سومین حالت این است که چقدر اشتیاق به این داریم که این کسب‌و‌کار را در جهان واقعی اجرائی کنیم و نتیجه آن را بگیریم. ما در این حوزه خیلی ضعیف هستیم. بخشی از این حوزه ارتباط مستقیمی دارد به اینکه چقدر به بازار دنیا وصل هستیم. واقعیت این است که ما در این حوزه، ضعیف هستیم. این اتصال، به‌ویژه در حوزه‌هایی که مبتنی بر تکنولوژی است، یادگیری دارد. یادگیری دوطرفه دارد. ما در مرحله‌ای هستیم که نیازمند نوآوری یادگیرنده هستیم. باید نوآوری از طریق یادگیری اتفاق بیفتد. خودمان رأسا هنوز به لحاظ تکنولوژی در آن سطحی نیستیم که بتوانیم به دنیا محصولی را عرضه کنیم. به همین دلیل است که بخش زیادی از کسانی که کار می‌کنند، در همان مرحله کپی مانده‌اند. مثلا می‌بینیم یک واحد، یک استارتاپ خیلی خوب است؛ اما چون به لایه‌های بعدی نپرداخته، متصل هم نیست، در حد همین استارتاپ می‌ماند.
شرق: داستان چندان پیچیده نیست. بی‌کاری و مسئله اشتغال از گذشته تا امروز یکی از چالش‌های بزرگ جامعه ایران به‌ویژه برای نسل جوان محسوب می‌شود و بستری که دنیای وب و حوزه اقتصاد دیجیتال فراهم کرده، فرصتی مغتنم برای تولید شغل و کاهش بی‌کاری است. در سه، چهار سال‌ اخیر اقدامات درخورتوجه و محسوسی در زمینه نرخ دسترسی به اینترنت و افزایش پهنای باند و سرعت اینترنت در کشور صورت گرفته؛ اما آیا به همان نسبت در زمینه اشتغال‌زایی و بهره‌وری در حوزه اقتصاد دیجیتال هم کاری شده است؟ درباره همین موضوع و مباحث مرتبط با آن با عیسی منصوری، معاون توسعه کارآفرینی و اشتغال وزارت کار، گفت‌وگویی کرده‌ایم که مشروح آن را در ادامه می‌خوانید.
‌چه شد که معاونت توسعه کارآفرینی و اشتغال تصمیم گرفت سراغ مبحث اقتصاد دیجیتال برود؟ این نیازسنجی از کجا شکل گرفت و چه شد که وارد میدان شدید؟ قبل از این، آیا این معاونت خاص یا وزارت کار، مشخصا در حوزه اقتصاد دیجیتال و استارتاپ‌ها کاری کرده بود؟ و اساسا آیا این مسائل هم در حوزه وظایف شما هست؟
بله، در حوزه وظایف این وزارتخانه هست. برای اینکه به ‌طور مشخص، اینجا معاونت توسعه کارآفرینی و اشتغال است. در کارآفرینی، بحث نوآوری، استفاده از فرصت‌های اقتصادی و... مورد توجه قرار می‌گیرد؛ اما به ‌صورت مشخص اگر صرفا از موضع مأموریت وزارت کار در حوزه اشتغال و کار هم نگاه کنیم، موضوع مهمی است. تحول اساسی در یکی، دو دهه اخیر اتفاق افتاده است. این تحول، سرعت و عمقش در آینده خیلی بیشتر خواهد بود؛ به‌گونه‌ای‌که حجم زیادی از مشاغل، ماهیت خود را از دست می‌دهند، آنها را متأثر می‌‌کند و باعث می‌شود ماهیت خود را از دست بدهند. در مدت مثلا چهار تا پنج سال آینده، 30 درصد از مشاغل به شرطی می‌توانند برای افراد ادامه پیدا کند که آنها مهارت‌های جدید را کسب کنند. همه اینها متأثر از بحث انقلاب صنعتی چهارم و تحولاتی است که در اقتصاد دیجیتال رخ می‌دهد. ما در دوره‌ای، نیروی کار را فقط به کار دستی و یدی می‌شناختیم. آدم می‌آوردیم که می‌رفت و کار را با بیل انجام می‌داد. در بعد از انقلاب صنعتی، این افراد، کارگر شدند. بعد از انقلاب سوم صنعتی، عملا به این سمت رفتیم که به نیروی کار، کارگر نگوییم؛ بلکه منابع انسانی بگوییم. بعدها آن را شیک‌تر کردیم و اصطلاحاتی مثل سرمایه انسانی استفاده کردیم؛ اما همه این سه دوره، ویژگی‌اش این بود که این فرد را به‌عنوان یک کارکن در سیستم‌مان می‌شناختیم. کارفرمایی داشتیم که احتمالا در دوره پس از انقلاب صنعتی و انقلاب صنعتی سوم، آن آدم یا کارگر و کارکن او بوده یا منابع انسانی او. اما در دوره اخیر و بعد از بحث انقلاب صنعتی چهارم و نضج‌گرفتن اقتصاد دیجیتال، فرد به‌عنوان شریک کسب‌و‌کار شناخته می‌شود، نه لزوما کارکن. چه کسی که در خانه‌اش به‌عنوان نیروی آزاد کار می‌کند، چه کسی که در شرکت نشسته است و به‌ صورت مشترک کار می‌کند. روز‌به‌روز این جریان مستقل‌بودن آدم‌ها بیشتر می‌شود. در دوره‌ای برای نیروی کار، احترام قائل شدند؛ اما هرچه جلوتر می‌رویم، به دلیل اهمیت آدم و انسان در جریان اقتصاد مبتنی بر انقلاب چهارم صنعتی و اقتصاد دیجیتال، عملا نقش آدم عوض می‌شود. اگر دقت کنید، وزارت کار به معنای حوزه روابط کار، باید قاعده ارتباط کارگر و کارفرما را عوض کند. قواعد پایه را باید عوض کنیم، از قانون کار گرفته تا بسیاری از مسائل. همین‌طور از سمت بازار کار، آموزش نیروی کارمان را باید اصلاح کنیم. آنجا دیگر آموزش سنتی جواب نمی‌دهد. در حوزه پرورش نیروی انسانی از جنس دانشگاهی و مهارتی، باید قواعد بازی را عوض کنیم. در این دوره که سرعت خیلی بالاست و ما مقداری عقب‌ماندگی داریم، تجهیز افراد به مهارت‌هایی که بتوانند در بازار کار به‌‌خوبی از آن استفاده کنند و سهم ما از اقتصاد جهانی متأثر از دیجیتالیزه‌شدن افزایش پیدا کند، قطعا برنامه‌ریزی مشخصی برای اشتغال باید داشته باشیم؛ بنابراین باید در سه حوزه، یک؛ عرضه نیروی کار، دو؛ طرف تقاضای نیروی کار که کسب‌وکارهای ما هستند که باید رونق پیدا کنند و از این ظرفیت استفاده کنند و سه؛ قواعد و نهادهای حاکم بر بازار کار را باید متناسب با این بحث اصلاح کنیم؛ بنابراین پیشنهادی را به خبرگان و نخبگان و دستگاه‌های ذی‌ربط در حوزه آی‌تی و آی‌سی‌تی و اقتصاد دیجیتال ارائه دادیم که دور هم بنشینیم، راجع به نظام حکمرانی مرتبط با اقتصاد دیجیتال و انقلاب صنعتی چهارم با هم گفت‌وگو کنیم و چارچوب‌هایی را پیشنهاد دهیم؛ به‌گونه‌ای‌که با میزان ثروت‌آفرینی در کشور و ایجاد اشتغال مبتنی بر این چارچوب‌ها، بتوان گام‌هایی را رو به جلو برداریم. از‌جمله پیشنهاد بحث همایش بین‌المللی اقتصاد دیجیتال و اشتغال را دادیم و در این حوزه تولید محتوا کردیم.
‌ الان به ‌صورت کلی وضعیت کشور ایران چه در مقایسه با خودش، داشته‌ها و ظرفیت‌هایش، چه در مقایسه با کشورهای دیگر که از نظر جمعیت و داشته‌ها، هم‌سنخ و هم‌ظرفیت ما هستند، چطور است و آیا جای درستی ایستاده‌ایم؟
در چند سال اخیر، روند رو به ‌جلو و رو به‌ رشدی داشتیم؛ اما کشورهای دیگر هم با سرعت پیش رفته‌اند. برخی کشورها، بخش عمده اقتصاد دیجیتال را در اختیار دارند و اساسا این فضا را مدیریت و راهبری می‌کنند؛ اما اگر بخواهیم با خودمان مقایسه کنیم و سهم‌مان را در اقتصاد جهانی حوزه آی‌تی و آی‌سی‌تی و اقتصاد دیجیتال ببینیم، برآورد خیلی ساده‌، این‌طور است که الان، ارزش کل این حوزه در دنیا، حدود پنج هزار میلیارد دلار است. اگر براساس جمعیت بخواهیم محاسبه کنیم، جمعیت ما حدودا یک درصد جمعیت جهان است، معنی‌ این قیاس و محاسبه خیلی ساده، این است که در مقام مقایسه، باید یک درصد این اقتصاد را داشته باشیم. حالت خیلی مطلوب‌مان می‌تواند این باشد؛ اما الان خیلی فاصله داریم. یک درصد، ۵۰ میلیارد دلار می‌شود. ما در بهترین حالت، حدود ۱۲ تا ۱۳ میلیارد دلار سهم داریم. این یعنی خیلی فاصله داریم. در بهترین حالت را عرض کردم. معنی‌اش این است که سهم ما از اقتصاد در این حوزه خیلی پایین است. در دنیا، حدود 50 میلیون نفر، خیلی راحت و مستقیم درگیر این صنعت شاغل هستند. ما در بهترین حالت، حدود ۲۰۰ هزار نفر در این حوزه درگیر و شاغل داریم. شاغل غیر‌مستقیم هم حساب کنیم، ۵۰۰ هزار نفر می‌شود. اینها نشان می‌دهد که خیلی فاصله وجود دارد و هنوز از حالت مطلوب‌مان دور هستیم. البته معمولا بحث این نیست که ببینیم دیگران کجا هستند. ما باید ظرفیت خودمان و قابلیت‌های‌مان را شکوفا کنیم. در حوزه منابع انسانی، ظرفیت خیلی خوبی در کشور ایجاد کردیم؛ اما به ‌صورت مشخص، رشته آی‌تی، به نسبت، یکی از پر بی‌کارترین رشته‌هاست. خود این نشان می‌دهد از ظرفیت‌های کشور در این حوزه استفاده نکرده‌ایم.
‌برای اینکه بحث منقطع نشود، دلایلش را بگویید.
دسته‌بندی کلاسیکی اخیرا در دنیا شکل گرفته که هسته اصلی این صنعت یا بخش را برایش تعریف می‌کنند که شامل آی‌تی و آی‌سی‌تی و مخابرات و... است. یک لایه دومی برای آن تعریف می‌کنند که استفاده از ابزارها برای توسعه کسب‌و‌کار است. اصطلاحا به آن اقتصاد دیجیتال می‌گوییم. حوزه سوم هم ماهیت آن، اساسا دیجیتالیزه است، مثل هوش مصنوعی، اینترنت اشیا و بلاکچین. اینها حوزه سوم هستند. هر چقدر به حوزه دوم و سوم وارد می‌شویم، سهم ما کمتر می‌شود؛ یعنی شرکت‌های ما و آدم‌های ما در این حوزه‌ها کمتر اشراف دارند، تخصص و مهارت دارند؛ ولی کمتر درگیر آن هستند. در کشور ما، بیشتر درگیر حوزه اول و تا حدی درگیر حوزه دوم هستیم. این دسته‌بندی را کنار می‌گذارم و دسته‌بندی دیگری می‌گویم که مقداری برای خوانندگان ملموس‌تر شود. ما یک حوزه زیرساخت داریم. همین که در حوزه آی‌سی‌تی می‌گنجد. مثلا شبکه فیبر نوری، سوئیچینگ و... . این زیرساخت‌هایی می‌شود که پهنای باند ایجاد می‌کند. در این حوزه، کشور خوب پیش رفته است. به دلیل ساختار نظام حکمرانی موجود در کشور، در این حوزه واقعا خوب جلو رفته‌ایم. در این سال‌ها واقعا پهنای باند خوبی ایجاد کرده‌ایم. دسترسی به موبایل و اینترنت، پیشرفت بسیاری کرده است. یک حوزه دوم بعد از زیرساخت داریم که اصطلاحا به آن شبکه می‌گوییم. مثلا اپراتوری موبایل در این حوزه قرار می‌گیرد. مسیج و پیامک که می‌فرستیم، در این حوزه قرار می‌گیرد. در این حوزه هم ما خوب هستیم. باز به دلیل اینکه نظام حکمرانی ما در این حوزه، خوب جواب داده است؛ اما در دنیا، این دو حوزه، 30 درصد اقتصاد دیجیتال را پوشش می‌دهد. یک حوزه سومی هم وجود دارد که اسمش را تولید محتوا می‌گوییم. مثل برنامه‌نویسی، تولید اپلیکیشن و همه این حوزه‌هایی که از پلتفرم‌های مختلف استفاده می‌شود و اطلاعات رد‌و‌بدل می‌شود، دانش تولید می‌شود و بحث‌های دیگر. در دنیا، 30 درصد ارزش اقتصادی تولید‌شده در حوزه زیرساخت و شبکه است. 70 درصد در حوزه تولید محتواست؛ اما در ایران همین بحث زیرساخت و شبکه، از قضا بیشترین ظرفیت جذب نیروی انسانی را دارد و سریع‌ترین تحولات در آنجا اتفاق می‌افتد؛ یعنی ما زیرساخت شبکه را فراهم می‌کنیم که تازه آن فعال شود. انگار که ما جاده می‌سازیم که ماشین از آن رد شود. ماشین رد می‌شود که انسان و کالا و خدمات را جابه‌جا کند. ما به اصل کالا و خدمات و انسان نمی‌پردازیم. ما فقط تمرکز کرده‌ایم روی جاده و خودروی روی آن. نتیجه این می‌شود که عملا درباره ایران وضعیت برعکس است. ما 70 درصد ارزش اقتصادی‌مان در زیرساخت و شبکه ایجاد می‌شود و 30 درصد در حوزه تولید محتوا. به‌همین‌دلیل می‌بینیم در یک استان، فقط حدود 14، 15 درصد پهنای باند ایجاد شده، استفاده می‌شود که تازه آن 14، 15 درصد، داده‌ها یا محتوایی است که دریافت می‌شود؛ یعنی ما کمتر محتوا تولید می‌کنیم و بارگذاری می‌کنیم و ارائه می‌دهیم. وقتی کمتر تولید محتوا می‌کنیم و بارگذاری می‌کنیم؛ یعنی تولید اقتصادی نکردیم. تولیدات دیگران را می‌خریم. ارزش را دیگران از ما می‌گیرند و از ما پول دریافت می‌کنند؛ یعنی ما تولید اقتصادی قابل فروش نداریم؛ یعنی ارزش اقتصادی ایجاد نکردیم و شغل هم ایجاد نکردیم. این یکی از دلایل بنیادی این است که سهم ما پایین است.
‌ مختصاتی که تصویر و ترسیم کردید، نشان می‌دهد که در عرصه تولید محتوا بازار بالقوه‌ای وجود دارد؛ چون زیرساخت آن هم موجود است. پتانسیل‌های جمعیتی را هم داریم و فناوری‌پذیری مردم ایران هم بالاست. با چنین وضعیتی چه کسی باید این خلأ را پر کند؟ بخش دولتی یا بخش خصوصی؟ اینکه تا الان نیامده‌اند، چه دلیلی دارد؟
فکر می‌کنم هر دو بخش، اما نقش‌های هر دو بخش کاملا فرق می‌کند. چیزی که در کشور اتفاق می‌افتد، این است که دو طرف در حوزه هم می‌روند یا برخی جاها را خالی گذاشته‌اند. نکته اولی که باید به آن توجه کنیم، این است که بخش زیادی از بخش خصوصی ما کارشان حاصل کپی است. در فضایی که ارتباط ما با دنیا محدود است، این کپی‌کاری جواب می‌دهد؛ اما به محض اتصال در فضای بزرگ‌تر، لزوما این کسب‌وکارها موفق نیستند. البته نوآوری‌های خوبی هم اتفاق افتاده که باید اینها را هم تفکیک کنیم. برای نکته دوم اجازه بدهید یک مثال بزنم. فرض کنید ما یک استارتاپ داریم. یک فضای مشترک کاری داریم که استارتاپ‌ها می‌توانند آنجا بنشینند و کار کنند. یک مرحله دیگر داریم که شتاب‌دهنده است. مرحله دیگر هم این است که شتاب‌‌دهنده‌ها در کارخانه‌ای به نام کارخانه نوآوری مستقر می‌شوند. همه اینها، حوزه بخش خصوصی است، نه دولتی. الان در کشور، این جریان‌ها وجود دارد. هرچند نوعی که مثال زدم، وجود دارد. نقش دولت در اینجا چیست؟ هیچ. یا مجوز می‌دهد یا وام می‌دهد. در بهترین حالت به آنها جا می‌دهد؛ یعنی جای ارزان‌تری به آنها می‌دهد که معمولا این هم نیست؛ یعنی خود شتاب‌دهنده‌ها کارهایش را انجام می‌دهند. با مجوز و وام، کار خاصی اتفاق نمی‌افتد. اینها حوزه مأموریت بخش دولتی نیست؛ اما آن چیزی که مأموریت دولت است، توسعه اکوسیستم این کارهاست که ملموس‌ترین حالت توسعه اکوسیستم این است که در این بالا، پلتفرم را توسعه دهد. پلتفرم، جایی است که همه این بازیگران می‌توانند بنشینند و روی آن بازی کنند. منظورم از پلتفرم جایی است که بازیگران متعدد در لایه‌هایی مختلف، بتوانند در آنجا به هم وصل شوند و در آن قواعد بازی را هم تعریف کرده باشیم. این نقش دولت است. در واقع اگر قرار است دولت نقش بیشتری ایفا کند، باید در پلتفرم‌ها کمک کند، به کسانی از بخش خصوصی، دولتی و نیمه‌دولتی که در حوزه پلتفرم کار می‌کنند، باید کمک کند. تازه آن وقت، استارتاپ‌ها و... فرصت بازی پیدا می‌کنند. در این حوزه مقداری جاماندگی داریم؛ بنابراین کاری که الان می‌کنیم، این است که نهادهایی را ایجاد کنیم که نقش توسعه اکوسیستم و ایجاد و توسعه پلتفرم را داشته باشند. وظیفه‌شان این است. به صورت کلی باید گفت ما در زیرساخت و شبکه، خوب هستیم. در تولید محتوا خوب نیستیم. در خود تولید محتوا به‌ معنای اعم عرض می‌کنم، به‌نوعی اقتصاد دیجیتالیزه و اقتصاد دیجیتال را عرض می‌کنم، نقشی که در آنجا هم ایفا می‌کنیم، نقش‌های خرد است. با تأخیر به سمت پلتفرم‌ها می‌رویم. نقش دولت باید این باشد که به جای اینکه به استارتاپ‌ها تک‌تک بپردازد که بخش خصوصی، خودش می‌تواند مدیریت کند، کسانی را که به پلتفرم می‌پردازند، تقویت کند. تا در نهایت یک اکوسیستم خوب شکل گیرد. اگر این جریان شکل گرفت، آن وقت فهم دولت از اینکه نیازهای قانونی- مقرراتی چیست، بیشتر می‌شود؛ بنابراین قوانینی را می‌گذارد که تسهیل‌کننده است. یکی از مسائلی که همین الان داریم، اینکه قوانین و مقررات ما (با وجود همه کوشش‌هایی که صورت گرفته است که خیلی هم در سال‌های اخیر خوب بوده و معاونت علمی، شورای عالی مجازی، وزارت آی‌سی‌تی، وزارت صمت و دوستان دیگر خیلی کار کردند) همچنان استخوان‌بندی قوانین و مقررات‌ ما، معطوف به کسب‌و‌کارهای کلاسیک و سنتی است و متناسب با کسب‌و‌کارهای فضای دیجیتال نیست.
‌ برخی فعالان اکوسیستم استارتاپی که به‌نوعی دولتی‌ها و ساختار رسمی، پا در کفش‌شان می‌کنند و گاهی مزاحم‌شان می‌شوند، واکنش منفی نسبت به نهادهای رسمی دارند. دلیلش هم این است که معتقدند دولتی‌ها، نه نسبت به ماجرا شناخت دارند، نه نوعی دخالت آنها منجر به اتفاق مثبتی می‌شود. بعضی از فعالان اکوسیستم می‌گویند چون شاکله مدیران کلان کشور آدم‌های سن‌بالایی است، فهم‌ و شناختشان از دنیا و جهان دیجیتال، اندک یا نادرست است. این را شما که در ساختار هستید، قبول دارید؟ این را چطور می‌بینید؟ آیا مشکل از افراد نیست و از چیز دیگر است؟
واقعیت این است که این ماجرا در همه حوزه‌های کشور ما وجود دارد. به لحاظ جمعیت‌شناختی، فاصله سنی قابل اعتنایی میان سیاست‌گذاران، سیاست‌مداران و بدنه جمعیت اصلی کشور داریم. جمعیت ما جوان است؛ اما سیاست‌مداران ما نه. این نکته مهمی در همه حوزه‌هاست و به ‌صورت مشخص در این حوزه، بیشتر بارز است؛ اما دقت کنید، در کوتاه‌مدت، همین بازیگران مسن، روی یک قاعده‌ای بازی می‌کنند. با استفاده از قوانین و مقررات موجود کار می‌کنند. قوانین و مقررات، ساختار حکمرانی است. نظام حکمرانی ما، کاملا و همچنان به‌ویژه در حوزه اقتصاد و تکنولوژی، از متعلقات دهه 40 است. اصلا از درون این، بحث‌های اقتصاد دیجیتال درنمی‌آید.
‌ یعنی اگر مدیران جوان هم بیایند، با این ساختار، خروجی همین است؟
بله، بنابراین فقط این مسئله که جابه‌جا شوند، مهم نیست. درک از قواعد جدید هم مهم است. بعد هم قانون مشخص و آیین‌نامه و دستورالعمل مشخص نوشتن، نیست. در واقع روح حاکم بر قوانین و مقررات ما مهم است. مثالی بگویم که آن عقبه منجر به آن خروجی‌ها می‌شود. ما در ماده 132 قانون مالیات مستقیم‌مان، داریم که چه واحدهایی مشمول مالیات صفر می‌شوند و مشخصا به واحدهای تولیدی و معدنی اشاره شده است. حالا فرض بگیرید من در حوزه اقتصاد دیجیتال کار می‌کنم، این بخش خدمات محسوب می‌شود. میزان ارزش افزوده و اشتغال‌زایی‌ من هم خیلی بالاست. هر سال هم تعداد نیروی کارم را بیش از 50 درصد افزایش می‌دهم؛ اما طبق قانون موجود تعریف نشده که من مشمول مالیات صفر شوم. با اینکه همه آن شرایط را دارم. چرا؟ برای اینکه قاعده سیاست‌گذاری ما، توجهش به صنعت کارخانه‌ای است. تولیدی و معدنی. از نظر آن قانون تولید هم یعنی کارخانه. در‌حالی‌که در جاهای دیگر دنیا، این نوع از کسب‌وکارها را می‌گوییم چند سال اول، اصلا معاف هستند. اولا توان نظام مالیاتی ما برای تشخیص اینکه این کار، چقدر می‌تواند سود داشته باشد، کافی نیست که مالیات حساب کند. ثانیا مجموعه گمرکی ما چگونه می‌تواند صادرات نرم‌افزاری ما را مثلا محاسبه کند؟ بنابراین نیازمند قوانین جدیدی هستیم. قوانین گذشته عالی است؛ ولی باید تطبیق پیدا کنند. این عقبه است؛ بنابراین اینکه بدنه مدیران کشور را صرفا جوان کنیم، لزوما منجر به نتیجه‌ای که مطلوب شماست، نمی‌شود. قوانین هم باید هم‌زمان خودشان را به‌تدریج اصلاح و به‌روز کنند. البته موجی که احساس می‌کنم، در دو، سه سال اخیر به‌ویژه در کشور ما شکل گرفته است، موج مثبتی است. مسئله قوانین البته فقط مختص کشور ما نیست و به صورت کلی قوانین و مقررات در دنیا نسبت به تغییرات تکنولوژی عقب هستند. همه حرف‌هایی که می‌زنیم و فاصله‌هایی که می‌گوییم، معنایش این است که ما نیازمند سرعت بیشتر در اصلاحات هستیم. همه حرف این است؛ وگرنه در سال‌های اخیر واقعا در قیاس کلی، در قیاس با کشورهای منطقه در این حوزه خوب عمل کردیم.
‌ در بحث اصلاح و تدوین قوانین چه کسی باید پا پیش بگذارد؟ فرض کنید من به‌عنوان فعال اکوسیستم می‌خواهم حاکمان و مسئولان را متوجه کنم که این قوانین باید اصلاح شود. به نظرتان اول باید سراغ دولت بروم یا سراغ مجلس یا اصلا خودم پا پیش بگذارم؟ چه کسی باید سد اول را بشکند؟
به نظرم مسئله اول، شکستن سد نیست. اول باید درست تشخیص دهیم در چه زمانی، یک قاعده‌ای را نیاز داریم؛ یعنی قدرت تشخیص قضیه است. دوم، فرایند به تصویب رساندن قانون، همراه با اجماع و ائتلافی که در کشور شکل می‌گیرد، خیلی طولانی نباشد و مانع نشویم. همه مخالفت نکنیم. سهم دستگاهی نخواهیم. به نظرم این مهم است. معمولا این‌طور است که پیشنهاد از دل تشکل‌های بخش خصوصی باید بیاید و آرام‌آرام در نهادهای ذی‌ربط بخش دولتی، پخته شود و در نهایت در جایی مانند مجلس، تصویب شود. الان مصوبات شورای عالی مجازی ما، نقش قانون را دارد؛ بنابراین از انعطاف‌پذیری و سرعت لازم برخوردار هستیم. در همین سال‌ها، مصوبات خوبی در حوزه وزارت آی‌تی و آی‌سی‌تی داشتیم. خود ما، پیشنهادهایی دادیم برای کمک به کارآفرینان و نوآفرینان. مثلا برای پذیرش کسانی که در فضای مجازی کار می‌کنند، وقتی آمدم، کاریابی‌های فضای مجازی و الکترونیک به رسمیت شناخته نمی‌شدند؛ ولی همین‌ها به‌تدریج آمدند و دستورالعمل‌های اختصاصی گذاشته شد؛ ولی به نظرم سرعت تحول ما باید بیشتر باشد. البته همه اینها خیلی وابسته به این است که مراوده ما با همه بازیگران این عرصه در دنیا، بیشتر، نزدیک‌تر و فشرده‌تر باشد. برای اینکه جریان تحولات خیلی سریع است و بخش زیادی از دانش این حوزه، روی کاغذ نیست. دانش ضمنی و شفاهی است. ما باید مراوده نزدیک با هم داشته باشم تا دانش منتقل شود.
‌ نکته دیگری که وجود دارد، همین فاصله و شکاف میان فعالان اکوسیستم استارتاپی و بخش دولتی است. این شکاف، منجر به این شده که زبان هم را نمی‌فهمند. این نفهمیدن زبان همدیگر، سرعت تحولات را کند کرده است. چه کسی باید قدم پیش بگذارد که این آشنایی و نزدیکی رخ دهد. دولت باید سراغ اکوسیستمی‌ها برود یا اکوسیستمی‌ها قدم جلو بگذارند؟ البته واقعیت این است که فعالان حوزه استارتاپی تجارب بدی از دولتی‌ها دارند. شما هم حتما می‌دانید. من با بسیاری از آنها گفت‌وگو کرده‌ام. رسما می‌نالند و عاصی شده‌اند از حجم مجوزهایی که باید بگیرند. هر نهاد و دستگاهی از آنها درخواست مجوز می‌کند و می‌تواند آنها را متوقف کند. نظر شما در‌این‌باره چیست؟
من نفی نمی‌کنم؛ ولی نباید منکر زحمت‌هایی که در این سال‌ها کشیده شده، هم بشویم. معاونت علمی مثلا تسهیلات خوبی را برای فضای کار در این حوزه فراهم کرد. مکانیسم‌هایی تعریف شد که افراد نیاز به مراجعه به جاهای مختلف نداشته باشند. همین‌طور خود ما و وزارت ارتباطات و... هم در این سال‌ها زحمت‌های خوبی در این زمینه کشیده‌اند. در این سال‌ها رابطه نزدیک و جلسه‌های متعددی بین شرکت‌های فعال و افراد فعال در این حوزه با افراد مرتبط و مسئول در بخش دولتی برگزار شد؛ یعنی تقریبا به ‌صورت دائمی، نشست نزدیک داریم. البته خود این نشست یعنی هنوز آن تشکل، نقش‌آفرین نیست. در حد نشست و گفت‌وگو است؛ اما در یک نظام شکل‌یافته، انتظار این است که آن افراد، از طریق تشکل، پیشنهاد مصوبه، قانون یا هر چیزی را روی میز بگذارند و درخواست در مسیر قانون‌گذاری گذاشته شود. آنچه الان جریان دارد، گفت‌وگوی مستقیم مسئولان دولتی با فعالان بخش خصوصی است. جمع‌بندی و رایزنی می‌کنند، پیشنهادی را می‌دهند که تصویب می‌شود. حالت مطلوب‌تر و یک گام به جلو این است که تشکل‌ها این کار را انجام دهند. با توجه به اینکه این فرایند وجود ندارد و هنوز شکل نگرفته است، ما یک حالت بینابینی را که کمک کند و بازیگران ارتقای سطح پیدا کنند، شکل دادیم. آن هم ایجاد نهادها و بنیادهایی است مانند بنیاد ملی توسعه فناوری، هوش مصنوعی، اینترنت اشیا و بلاکچین. یعنی سعی می‌کنند آن ضعف‌هایی را که در این بخش‌ها وجود دارد، آرام‌آرام برطرف کنند و ظرفیت کشور را هم دانشی و هم کسب‌وکاری، ارتقا دهند. بحث‌های پایه‌ای‌تر این است که نظام آموزش عالی و آموزش عمومی و آموزش مهارتی ما باید خودش را تنظیم کند. البته در دنیا، همین کار را هم شرکت‌های خصوصی انجام می‌دهند. می‌گویند آدم پرورش می‌دهم تا بعدا به درد خودم بخورد. فعلا ما شرکت بزرگ خصوصی که نیازش را بخواهد رفع کند، نداریم. شرکت‌های ما، اپراتورهای ما در کشور، بازی‌گردان هستند. اپراتور، مسئله‌اش شبکه است، نه چیز دیگر.
‌ الان نظام آموزش رسمی و دولتی ما کند و عقب است و اصلا نرسیده؛ ولی این بازار بسیار نیازمند است و پول‌ساز. به نظرتان اگر کسی در بخش خصوصی بیاید و در حوزه آموزش کار کند، می‌توان موفق و پول‌ساز شود؟
بله، همین الان نهادهایی در کشور هستند که کمک می‌کنند و همین هدف‌گذاری را دارند. اینکه افراد را پرورش می‌دهند مشخصا برای همین کارها. مثلا طرف لیسانس آی‌تی دارد؛ اما برنامه‌نویسی اختصاصی حوزه بلاکچین را بلد نیست. این نهادها به این افراد، آموزش می‌دهند و بعد طرف می‌تواند استخدام شود یا کسب‌و‌کار خودش را راه‌اندازی کند.
‌ بیایید فرض را بر این بگیریم که شرایط خوب و مطلوبی رخ دهد. در چنین چشم‌اندازی آینده ایران از این لحاظ، به نظرتان چه تغییری می‌کند؟ یا اینکه مطلوب این است که وضعیت ما به چه شکل تغییر کند؟
دو سناریو داریم. یکی اینکه همین حالتی را که در انقطاع از جریان کلی بازار دنیا کار می‌کنیم، ادامه بدهیم. یک سناریو هم اینکه ارتباط نزدیکی داشته باشیم. در حالت جدایی و انقطاع، اندازه و سهم ما از اقتصاد دیجیتال دنیا تغییر خاصی نخواهد داشت. برای اینکه شرکت‌های ما در هر صورت از یک حدی نمی‌توانند بزرگ‌تر شوند. حالا شاید اندازه مطلق سهم بعضی از شرکت‌ها بزرگ شود؛ اما سهم آن از کل کیک، بزرگ‌تر نمی‌شود. برای اینکه این کیک برای همه بزرگ‌تر می‌شود. این یک وجه قضیه است؛ اما سناریوی دوم این است که این ارتباط و اتصال را در حد به‌قاعده و بهنجاری داشته باشیم. در این حالت فکر می‌کنم در مدت پنج سال آینده، راحت بتوانیم سهم‌مان را از سهمی که الان داریم، به دو برابر برسانیم. البته همچنان به حالت مطلوب‌مان نمی‌رسیم؛ ولی سهمی را که الان داریم، می‌توانیم دو برابر کنیم.
‌ اینکه گفته می‌شود در ایران به لحاظ ظرفیت‌های نیروی انسانی متخصص خیلی قوی و خوب هستیم، واقعا همین‌طور است یا شعار است؟ بالاخره شما به داده‌های آماری دسترسی دارید. ما به لحاظ این شاخص‌ها وضعیت درخور‌توجهی داریم؟
دو لایه را می‌توان بر‌اساس این سؤال شما تعریف کرد. یکی اینکه چقدر قابلیت داریم، دوم امکان شکوفایی این قابلیت چقدر است. ما از نظر قابلیت، خیلی خوب هستیم که البته با آموزش و ایجاد فرصت، می‌تواند به نتایج درخور‌توجهی برسیم؛ اما خب پرسش این است که این قابلیت چقدر می‌تواند شکوفا شود؟ ما در این زمینه هنوز مسئله داریم. شاخص‌هایی در حوزه کارآفرینی داریم که روند این رشد را براساس‌آن حساب می‌کنند. یک، اینکه افراد چقدر آمادگی دارند به لحاظ توانایی و مهارت و چقدر توانایی کارآفرینی دارند. ما از این بابت خوب هستیم. مرحله دوم اینکه چقدر آمادگی دارند که این توانایی خود را به‌ کار بگیرند و ریسک کنند؟ در این یکی، مقداری از حالت قبل، عقب‌تر هستیم.
‌ به نظرتان این ویژگی‌ها فرهنگی است یا ناشی از وضعیت آموزش و قوانین است؟
همه با هم هست. طیف‌های مختلف دارد. سومین حالت این است که چقدر اشتیاق به این داریم که این کسب‌و‌کار را در جهان واقعی اجرائی کنیم و نتیجه آن را بگیریم. ما در این حوزه خیلی ضعیف هستیم. بخشی از این حوزه ارتباط مستقیمی دارد به اینکه چقدر به بازار دنیا وصل هستیم. واقعیت این است که ما در این حوزه، ضعیف هستیم. این اتصال، به‌ویژه در حوزه‌هایی که مبتنی بر تکنولوژی است، یادگیری دارد. یادگیری دوطرفه دارد. ما در مرحله‌ای هستیم که نیازمند نوآوری یادگیرنده هستیم. باید نوآوری از طریق یادگیری اتفاق بیفتد. خودمان رأسا هنوز به لحاظ تکنولوژی در آن سطحی نیستیم که بتوانیم به دنیا محصولی را عرضه کنیم. به همین دلیل است که بخش زیادی از کسانی که کار می‌کنند، در همان مرحله کپی مانده‌اند. مثلا می‌بینیم یک واحد، یک استارتاپ خیلی خوب است؛ اما چون به لایه‌های بعدی نپرداخته، متصل هم نیست، در حد همین استارتاپ می‌ماند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.