|

گفت‌وگو با علی اعطا سخنگوی شورای شهر تهران درباره اصلاح ساختاری فضاهای عمومی شهر:

فضاهای شهری را فقط فضایی برای گذر می‌بینیم

علی اعطا این‌روزها عضو و سخنگوی شورای شهر تهران است و از نزدیک در جریان بسیاری از طرح‌ها و پروژه‌های شهری قرار دارد. او البته پیش از این در شورای عالی شهرسازی و معماری بود و به همین دلیل از سال‌ها قبل‌تر که پیروز حناچی دبیر شورای عالی شهرسازی بود، در جریان بسیاری از تصمیمات مهم در شهر تهران بوده است. با او درباره یکی از طرح‌های مهم شهری، یعنی پیرایش معابر و جداره‌های شهری که از سال‌ها قبل در محورهای اصلی همچون خیابان انقلاب شروع شده و هنوز با تغییراتی در معابر اصلی شهر تهران ادامه دارد، گفت‌وگویی داشتیم. این طرح با محوریت خیابان‌های اصلی و تاریخی تهران که نما و منظری فرسوده و مخدوش داشتند، شروع شد و شامل چند بخش اصلی، یعنی ساماندهی تابلوهای صنوف، حذف زوائد بصری در جداره‌های ساختمان‌ها، رنگ و یکسان‌سازی جداره‌ها و... می‌شود. این پروژه در این سال‌ها توسط سازمان زیباسازی و همکاری مناطق ادامه داشته، اما پس از اجرا در بخش‌هایی از شهر نتیجه عملکردها از سوی کارشناسان، مسئولان شهری و به‌خصوص ساکنان و مالکان این ساختمان‌ها و صنوف قابل ارزیابی است.
او در پاسخ به این پرسش که با توجه به تغییراتی که در این سال‌ها در سطح شهر ازجمله در خیابان ولیعصر (به علاوه میدان) یا انقلاب (به علاوه میدان و چهارراه ولیعصر) رخ داده است تا چه اندازه این خیابان‌ها برای حضور مردم و مراکز تجمعی آماده شده‌اند، معتقد است این پروژه‌ها به واسطه عملکردشان در اجرا با نقدهای جدی روبه‌رو هستند و در توضیح بیشتر می‌گوید: «توجه حق شهروندان برای استفاده آزادانه از فضاهای شهری از ضروریات شهر امروز است. اما این حق به دلایل متنوع می‌تواند با موانعی مواجه ‌شود؛ کما‌اینکه بعضا این اتفاق افتاده و فرد در فضای عمومی، به واسطه کالبد و فیزیک تشکیل‌دهنده فضا، محدود شده است و حق استفاده از سطح زمین و فضای پویای خیابان از او سلب شود. به نظر می‌رسد نقدهای جدی نسبت به مداخلات کالبدی در میدان ولیعصر و همچنین چهارراه ولیعصر یا خیابان انقلاب وارد است».
اعطا همچنین تأکید دارد که شورای پنجم میراث‌دار تصمیم‌های اشتباهی در رابطه با شیوه برخورد با فضاهای شهری است که برخلاف هدفی که احتمالا دنبال می‌شده، حقوق شهروندان نسبت به فضاهای شهری در آنها نادیده گرفته شده است و در تکمیل آن می‌گوید: «یکی از تصمیم‌های غلط درباره میدان ولیعصر، تغییرات کالبدی در میدان ولیعصر تحت عنوان پلازا (یا میدانگاه) بود که باعث ناپیوستگی این محدوده با فضای اطرافش شد. میدان ولیعصر را در شکل فعلی نمی‌توان میدانگاه دانست؛ چون در میان یک گره ترافیکی شلوغ و پرتراکم قرار گرفته و فاقد دسترسی روان و هم‌سطح پیاده از اطراف است و در مسیر تردد معمول پیاده‌ها قرار ندارد. همچنین دید مستقیم از فضاهای اطراف آن و از آن فضا به سایر فضاهای مجاورش وجود ندارد. این در حالی است که میدانگاه یا پلازا به صرف نام‌گذاری آن بر روی یک سازه شکل نمی‌گیرد؛ به تعبیر مولانا، هیچ نامی بی‌حقیقت دیده‌ای؟ میدانگاه به واسطه فعالیت گروه‌های مختلف اجتماعی معنا می‌یابد. خود این فعالیت‌ها نیز باید در مسیر تعامل اجتماعی و در فضای گفت‌وگو بین اقشار و گروه‌های مختلفی باشد که آزادانه در فضا حضور داشته و از آن استفاده کنند».
اعطا مورد دیگر را که همین تجربه ناقص در آن وجود دارد «زیرگذر چهارراه ولیعصر» عنوان می‌کند و در توضیح بیشتر می‌گوید: «از سال ۹۲، این زیرگذر افتتاح و گفته شده بود این تنها یک زیرگذر نیست، بلکه فضایی است که همه شهروندان پایتخت خاطرات مختلفی را از آن در ذهن خواهند داشت و یک سازه اجتماعی، فرهنگی و خدماتی خواهد بود؛ در‌صورتی‌که خیابان متعلق به شهروندان است و حذف عابران پیاده از سطح شهر به نفع سواره‌ها راهکاری ضد‌فرهنگ شهری است. در نهایت هم نه آن زیرگذر و نه این نرده‌ها، هیچ‌کدام مانع عبور مردم از خیابان‌ها نشدند و شاید تنها کار مردم را برای عبور از نرده‌ها یا ورود به خیابان از انتهای نرده‌ها کمی سخت‌تر کردند! گاهی خبرهایی از تلاش برای برداشتن نرده‌ها و باز‌شدن راه عبور مردم به خیابان شنیده می‌شد. احداث این گذرگاه زیرزمینی چالش‌های بسیاری را برای شهروندان در پی داشت؛ از عدم رعایت پیاده‌‌شدن مسافران در حریم صد‌متری تقاطع از تاکسی‌ و در‌نظر‌نگرفتن مسیرهای مناسب سالمندان و معلولان و مواردی دیگر که می‌توان ذکر کرد».
سخنگوی شورای شهر تهران این دو پروژه‌های عمرانی بدون نگاه انسان‌محور را به‌عنوان مشت نمونه خروار مطرح کرد و با بیان اینکه در دوره فعلی مدیریت شهری تلاش کرده‌اند پیش از هر چیز اشتباهات گذشته را تکرار نکنند، تصریح کرد: «در شورای پنجم در راستای شهر انسان‌مدار توجه ویژه‌ای به گسترش فضاهای عمومی از طریق توسعه میدانگاه‌ها و پیاده راه‌ها داشته‌ایم. نمونه‌اش میدانگاه امیرکبیر بوده است. میدانگاه یکی از عناصری که تعاملات اجتماعی در آن معنا می‌یابد، بستر گفت‌وگو میان شهروندان است و می‌تواند نقش مهمی در حیات اجتماعی و مدنی جوامع شهری ایفا ‌کند. میدانگاه برخلاف پیاده‌‌راه که محل عبور و گذر است، فضایی برای مکث و استقرار محسوب می‌شود».
«برای ایجاد میدانگاه فعال و پویا باید فضاهای بازِ شهری شناسایی شود که بنا بر مقیاس شهری مورد نظر از ابعاد و اندازه‌های لازم برخوردار بوده و امکان ایجاد یک بستر مناسب در آن فراهم باشد. البته این فضاها نباید بدون مدیریت بهره‌برداری و برنامه‌ریزی رویداد رها شوند و باید به لحاظ طراحی و برنامه‌ریزی دقت کرد تا به سرنوشت میدان امام حسین دچار نشوند که با ایجاد یک دیواره مشبک فلزی در اطراف فضای پیاده میانی، ارتباط بستر میدان با بدنه آن قطع شد». این بخش دیگری از صحبت‌های علی اعطا درباره نمونه‌های پروژه‌های عمرانی بدون نگاه انسان‌محور است.
او تأکید دارد که بیش از تغییر چهره شهر، باید برای تغییر جریان عمومی زندگی در فضای شهری تلاش شود و در ادامه می‌گوید: «اگرچه تغییر چهره شهر باعث تغییر جریان عمومی زندگی در شهر هم می‌شود، اما باید توجه داشت که عمدتا در پروژه‌های شهری فضاهای شهری را به عنوان فضاهای گذر دیده‌ایم. آنچه امروز از آن صحبت می‌کنیم، فضاهایی نه برای گذر، بلکه برای مکث و استقرار است. چه در قالب میدانگاه و چه در قالب خیابان‌هایی که برای حضور بیشتر شهروندان در قالب حرکت پیاده آماده می‌شوند. این امر، چهره دینامیک شهر را تغییر می‌دهد».
این عضو شورای شهر تهران می‌گوید: «آنچه در شهرهای امروز، حیات شهری و زندگی سالم شهروندی را بیش از سایر عوامل موجب می‌شود، توجه به ابعاد اجتماعی در طرح‌های شهری است. در هر مواجهه با فضای شهری باید به چهار شاخص «زیبایی‌شناختی»، « اجتماعی فرهنگی»، « زیست‌محیطی» و «خدماتی رفاهی» توجه کرد. وجود قابلیت‌ها و کیفیت‌های محیطی برای درک و دریافت فضا و در نتیجه آن مکث و حضور افراد در فضاهای شهری، زمینه‌ساز دیدن و دیده‌‌شدن در سطوح پایین و در سطحی فراتر تعاملات و مراودات اجتماعی می‌شود».
اعطا تأکید دارد که تمرکز بر کیفیت‌های محیطی است که کارایی و سرزندگی فضاهای شهری، استمرار حیات شهری و تقویت سرمایه اجتماعی را به دنبال دارد. یکی از مهم‌ترین معیارهایی که در ارزیابی شهرها و محیط‌های شهری لحاظ می‌شود، کیفیت عرصه‌های عمومی شهری موجود در آن است و این واقعیت اجتناب‌ناپذیر است که کیفیت این فضاها معیار ارزیابی برای میزان مطلوبیت شهرها محسوب می‌شود.
این عضو شورای شهر تهران با اشاره به پروژه‌های اجراشده در راستای تغییرات ساختاری در معابر شهری تأکید دارد که تهران تا رسیدن به انضباط شهری فاصله زیادی دارد و در ادامه می‌گوید: «در این راستا تلاش‌هایی صورت گرفته که برخی نتیجه‌بخش بوده و برخی مثمر‌ثمر نبوده و رها شده است. در مناطق تاریخی تهران مثلا در برخی محلات منطقه 12، جداره‌ها و بدنه‌ها بهسازی و مرمت و پیرایش شده و اجزای برهم‌زننده زیبایی بصری، حذف شده و بعضا پروژه‌های موفقی هم بوده‌اند، اما در بخش عناصر دینامیک شهر، همچنان شاهد فقدان نظم و انضباط شهری هستیم. به‌عنوان نمونه اگر در ساعات میانی روز در خیابان لاله‌زار قدم بزنید، علی‌رغم اجرای برخی طرح‌های ساماندهی و تلاش شهرداری برای این امر، می‌بینید که تغییر عمده‌ای اتفاق نیفتاده است و لاله‌زار بر مدار آشفتگی سابق می‌چرخد».
علی اعطا این‌روزها عضو و سخنگوی شورای شهر تهران است و از نزدیک در جریان بسیاری از طرح‌ها و پروژه‌های شهری قرار دارد. او البته پیش از این در شورای عالی شهرسازی و معماری بود و به همین دلیل از سال‌ها قبل‌تر که پیروز حناچی دبیر شورای عالی شهرسازی بود، در جریان بسیاری از تصمیمات مهم در شهر تهران بوده است. با او درباره یکی از طرح‌های مهم شهری، یعنی پیرایش معابر و جداره‌های شهری که از سال‌ها قبل در محورهای اصلی همچون خیابان انقلاب شروع شده و هنوز با تغییراتی در معابر اصلی شهر تهران ادامه دارد، گفت‌وگویی داشتیم. این طرح با محوریت خیابان‌های اصلی و تاریخی تهران که نما و منظری فرسوده و مخدوش داشتند، شروع شد و شامل چند بخش اصلی، یعنی ساماندهی تابلوهای صنوف، حذف زوائد بصری در جداره‌های ساختمان‌ها، رنگ و یکسان‌سازی جداره‌ها و... می‌شود. این پروژه در این سال‌ها توسط سازمان زیباسازی و همکاری مناطق ادامه داشته، اما پس از اجرا در بخش‌هایی از شهر نتیجه عملکردها از سوی کارشناسان، مسئولان شهری و به‌خصوص ساکنان و مالکان این ساختمان‌ها و صنوف قابل ارزیابی است.
او در پاسخ به این پرسش که با توجه به تغییراتی که در این سال‌ها در سطح شهر ازجمله در خیابان ولیعصر (به علاوه میدان) یا انقلاب (به علاوه میدان و چهارراه ولیعصر) رخ داده است تا چه اندازه این خیابان‌ها برای حضور مردم و مراکز تجمعی آماده شده‌اند، معتقد است این پروژه‌ها به واسطه عملکردشان در اجرا با نقدهای جدی روبه‌رو هستند و در توضیح بیشتر می‌گوید: «توجه حق شهروندان برای استفاده آزادانه از فضاهای شهری از ضروریات شهر امروز است. اما این حق به دلایل متنوع می‌تواند با موانعی مواجه ‌شود؛ کما‌اینکه بعضا این اتفاق افتاده و فرد در فضای عمومی، به واسطه کالبد و فیزیک تشکیل‌دهنده فضا، محدود شده است و حق استفاده از سطح زمین و فضای پویای خیابان از او سلب شود. به نظر می‌رسد نقدهای جدی نسبت به مداخلات کالبدی در میدان ولیعصر و همچنین چهارراه ولیعصر یا خیابان انقلاب وارد است».
اعطا همچنین تأکید دارد که شورای پنجم میراث‌دار تصمیم‌های اشتباهی در رابطه با شیوه برخورد با فضاهای شهری است که برخلاف هدفی که احتمالا دنبال می‌شده، حقوق شهروندان نسبت به فضاهای شهری در آنها نادیده گرفته شده است و در تکمیل آن می‌گوید: «یکی از تصمیم‌های غلط درباره میدان ولیعصر، تغییرات کالبدی در میدان ولیعصر تحت عنوان پلازا (یا میدانگاه) بود که باعث ناپیوستگی این محدوده با فضای اطرافش شد. میدان ولیعصر را در شکل فعلی نمی‌توان میدانگاه دانست؛ چون در میان یک گره ترافیکی شلوغ و پرتراکم قرار گرفته و فاقد دسترسی روان و هم‌سطح پیاده از اطراف است و در مسیر تردد معمول پیاده‌ها قرار ندارد. همچنین دید مستقیم از فضاهای اطراف آن و از آن فضا به سایر فضاهای مجاورش وجود ندارد. این در حالی است که میدانگاه یا پلازا به صرف نام‌گذاری آن بر روی یک سازه شکل نمی‌گیرد؛ به تعبیر مولانا، هیچ نامی بی‌حقیقت دیده‌ای؟ میدانگاه به واسطه فعالیت گروه‌های مختلف اجتماعی معنا می‌یابد. خود این فعالیت‌ها نیز باید در مسیر تعامل اجتماعی و در فضای گفت‌وگو بین اقشار و گروه‌های مختلفی باشد که آزادانه در فضا حضور داشته و از آن استفاده کنند».
اعطا مورد دیگر را که همین تجربه ناقص در آن وجود دارد «زیرگذر چهارراه ولیعصر» عنوان می‌کند و در توضیح بیشتر می‌گوید: «از سال ۹۲، این زیرگذر افتتاح و گفته شده بود این تنها یک زیرگذر نیست، بلکه فضایی است که همه شهروندان پایتخت خاطرات مختلفی را از آن در ذهن خواهند داشت و یک سازه اجتماعی، فرهنگی و خدماتی خواهد بود؛ در‌صورتی‌که خیابان متعلق به شهروندان است و حذف عابران پیاده از سطح شهر به نفع سواره‌ها راهکاری ضد‌فرهنگ شهری است. در نهایت هم نه آن زیرگذر و نه این نرده‌ها، هیچ‌کدام مانع عبور مردم از خیابان‌ها نشدند و شاید تنها کار مردم را برای عبور از نرده‌ها یا ورود به خیابان از انتهای نرده‌ها کمی سخت‌تر کردند! گاهی خبرهایی از تلاش برای برداشتن نرده‌ها و باز‌شدن راه عبور مردم به خیابان شنیده می‌شد. احداث این گذرگاه زیرزمینی چالش‌های بسیاری را برای شهروندان در پی داشت؛ از عدم رعایت پیاده‌‌شدن مسافران در حریم صد‌متری تقاطع از تاکسی‌ و در‌نظر‌نگرفتن مسیرهای مناسب سالمندان و معلولان و مواردی دیگر که می‌توان ذکر کرد».
سخنگوی شورای شهر تهران این دو پروژه‌های عمرانی بدون نگاه انسان‌محور را به‌عنوان مشت نمونه خروار مطرح کرد و با بیان اینکه در دوره فعلی مدیریت شهری تلاش کرده‌اند پیش از هر چیز اشتباهات گذشته را تکرار نکنند، تصریح کرد: «در شورای پنجم در راستای شهر انسان‌مدار توجه ویژه‌ای به گسترش فضاهای عمومی از طریق توسعه میدانگاه‌ها و پیاده راه‌ها داشته‌ایم. نمونه‌اش میدانگاه امیرکبیر بوده است. میدانگاه یکی از عناصری که تعاملات اجتماعی در آن معنا می‌یابد، بستر گفت‌وگو میان شهروندان است و می‌تواند نقش مهمی در حیات اجتماعی و مدنی جوامع شهری ایفا ‌کند. میدانگاه برخلاف پیاده‌‌راه که محل عبور و گذر است، فضایی برای مکث و استقرار محسوب می‌شود».
«برای ایجاد میدانگاه فعال و پویا باید فضاهای بازِ شهری شناسایی شود که بنا بر مقیاس شهری مورد نظر از ابعاد و اندازه‌های لازم برخوردار بوده و امکان ایجاد یک بستر مناسب در آن فراهم باشد. البته این فضاها نباید بدون مدیریت بهره‌برداری و برنامه‌ریزی رویداد رها شوند و باید به لحاظ طراحی و برنامه‌ریزی دقت کرد تا به سرنوشت میدان امام حسین دچار نشوند که با ایجاد یک دیواره مشبک فلزی در اطراف فضای پیاده میانی، ارتباط بستر میدان با بدنه آن قطع شد». این بخش دیگری از صحبت‌های علی اعطا درباره نمونه‌های پروژه‌های عمرانی بدون نگاه انسان‌محور است.
او تأکید دارد که بیش از تغییر چهره شهر، باید برای تغییر جریان عمومی زندگی در فضای شهری تلاش شود و در ادامه می‌گوید: «اگرچه تغییر چهره شهر باعث تغییر جریان عمومی زندگی در شهر هم می‌شود، اما باید توجه داشت که عمدتا در پروژه‌های شهری فضاهای شهری را به عنوان فضاهای گذر دیده‌ایم. آنچه امروز از آن صحبت می‌کنیم، فضاهایی نه برای گذر، بلکه برای مکث و استقرار است. چه در قالب میدانگاه و چه در قالب خیابان‌هایی که برای حضور بیشتر شهروندان در قالب حرکت پیاده آماده می‌شوند. این امر، چهره دینامیک شهر را تغییر می‌دهد».
این عضو شورای شهر تهران می‌گوید: «آنچه در شهرهای امروز، حیات شهری و زندگی سالم شهروندی را بیش از سایر عوامل موجب می‌شود، توجه به ابعاد اجتماعی در طرح‌های شهری است. در هر مواجهه با فضای شهری باید به چهار شاخص «زیبایی‌شناختی»، « اجتماعی فرهنگی»، « زیست‌محیطی» و «خدماتی رفاهی» توجه کرد. وجود قابلیت‌ها و کیفیت‌های محیطی برای درک و دریافت فضا و در نتیجه آن مکث و حضور افراد در فضاهای شهری، زمینه‌ساز دیدن و دیده‌‌شدن در سطوح پایین و در سطحی فراتر تعاملات و مراودات اجتماعی می‌شود».
اعطا تأکید دارد که تمرکز بر کیفیت‌های محیطی است که کارایی و سرزندگی فضاهای شهری، استمرار حیات شهری و تقویت سرمایه اجتماعی را به دنبال دارد. یکی از مهم‌ترین معیارهایی که در ارزیابی شهرها و محیط‌های شهری لحاظ می‌شود، کیفیت عرصه‌های عمومی شهری موجود در آن است و این واقعیت اجتناب‌ناپذیر است که کیفیت این فضاها معیار ارزیابی برای میزان مطلوبیت شهرها محسوب می‌شود.
این عضو شورای شهر تهران با اشاره به پروژه‌های اجراشده در راستای تغییرات ساختاری در معابر شهری تأکید دارد که تهران تا رسیدن به انضباط شهری فاصله زیادی دارد و در ادامه می‌گوید: «در این راستا تلاش‌هایی صورت گرفته که برخی نتیجه‌بخش بوده و برخی مثمر‌ثمر نبوده و رها شده است. در مناطق تاریخی تهران مثلا در برخی محلات منطقه 12، جداره‌ها و بدنه‌ها بهسازی و مرمت و پیرایش شده و اجزای برهم‌زننده زیبایی بصری، حذف شده و بعضا پروژه‌های موفقی هم بوده‌اند، اما در بخش عناصر دینامیک شهر، همچنان شاهد فقدان نظم و انضباط شهری هستیم. به‌عنوان نمونه اگر در ساعات میانی روز در خیابان لاله‌زار قدم بزنید، علی‌رغم اجرای برخی طرح‌های ساماندهی و تلاش شهرداری برای این امر، می‌بینید که تغییر عمده‌ای اتفاق نیفتاده است و لاله‌زار بر مدار آشفتگی سابق می‌چرخد».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.