سهم تحولات دنیای جدید در ایجاد و تغییرات فضاهای عمومی شهری در گفتوگو با آرش مظفری، معمار و شهرساز:
تهران و مسئله جابهجایی فضاهای شهری
شرق: در قرون مختلف تعاریف زیادی درباره شهر ارائه شده است، اما در تمامی منابع تبیینکننده عوامل ظهور شهرها، روی دو عامل اقتصاد و سیاست تأکید ویژه شده است. با این وجود، به نظر میرسد سه شاخص یا مؤلفه «تعاملات اجتماعی»، «خوانایی» و «هویت و اصالت» بهعنوان شاخصهای کلیدی روحبخش شهر است و به نوعی میتوانند منجر به سرزندگی، حس تعلق، پویایی، حصول فضای عمومی باز و سبز شهری و نهایتا معنا و مفهوم بخشی به شهر و زندگی در آن باشند. بنابراین توجه بیشتر به این شاخصها و تحقق آنها در کالبد فضاهای شهری، تضمینی برای حصول شاخصهای کیفی دیگر نیز خواهد بود (1). آنچه شهرهای بزرگ امروز و ازجمله تهران ما بیش از هر چیز به آن نیازمند است، حضور شهروندان و ایجاد فضاهای عمومی شهری است تا هرچه بیشتر بتوان روح شهر را حفظ کرد یا در بخشهایی به آن برگرداند.
فضاهای عمومی شهری امر متأخری برای شهرهای بزرگ هستند و سابق بر این، برخی از خیابانها محل گشتوگذار و حضور مردم بودهاند و نمونه آن خیابان لالهزار در تهران قدیم بوده است. تهرانیها در این فضای عمومی قدم میزدند و امکان خرید، تفریح، سینما، کافه و... داشتند. اما از دورانی به بعد، شکل، موقعیت و الزامات این فضاهای عمومی و مراکز جمعیتی تغییر کرد و با ایجاد مرکزیت و فضاهای عمومی جدید در نقاط دیگری از تهران، این بخشهای قدیمی شهر خلوت و تاریک شدند و حالا بعد از چند دهه دوباره شاهد هستیم که در گوشه و کنار این خیابانهای قدیمی در مرکز شهر، دوباره کافه، رستوران و گالری سربلند کرده و چراغی را روشن نگه داشته است که شهروندان دوست دارند دوباره در این خیابانهای خاطرهانگیز قدیمی قدم بزنند. بخش زیادی از این ساختمانها و اماکن عمومی جدید با مشورت و همراهی گروههایی از معماران و شهرسازان جوان و دنیادیده شکل گرفته و به همین دلیل توانسته نگاه نسل جدید را به خود جلب کند. آرش مظفری، معمار و شهرسازی است که سالها در تهران و شهرهای مختلف ایران و خارج از کشور زندگی، تحصیل و کار کرده و حالا هم دفتر کار طراحی خود را به جایی در
مرکز شهر آورده است. به همین دلیل به خوبی از جزئیات این تغییرات جدید در فضای عمومی مرکز شهر آشناست و معتقد است تهران و تهرانیها حداقل در چند دهه آینده رجعتی دوباره به بافت قدیم خود دارند. او میگوید: «تهران هم مثل همه شهرها، موجودی زنده است که بخشهای مختلف آن در هر دوره جان میگیرد یا خلوت میشود و دوباره در جای دیگری این داستان تکرار میشود».
زمانی فضاهای عمومی شهری در محدوده بازار و اطراف آن، زمانی خیابان جمهوری و بعدتر خیابان ولیعصر و انقلاب و طالقانی بود، اما با تغییر شرایط شهری و اداریشدن این فضاها برای چند دهه اخیر خالی و خلوت شدند و شبهایی تاریک داشتند. در واقع عدم پراکندگی مناسب در مراکز اداری و تجاری باعث شده فضاهایی در محدوده مرکزی شهر از ساعتهای عصر به بعد در تاریکی فرو بروند و حتی ناامن شوند. البته این نیاز به فضاهای اداری منتهی به همین محدوده نبود و در این سالها در بخشهای دیگری از شهر مثل خیابان بهشتی، وزرا، میدان آرژانتین و... فضاهای اداری تسری پیدا کردند و تعداد زیادی از خانههای مسکونی هم اداری شدند. مظفری برای مثال این وضعیت، به منطقه گران و باارزش شهرکغرب اشاره میکند که به واسطه فرسودگی و عدم امکان ساختوساز جدید تبدیل به یکی از محیطهای اداری شده و دیگر همچون گذشته شرایط زندگی را ندارد. او میگوید این محیطهای اداری خالی از تحرک و زندگی، دچار انواع موضوعات اجتماعی و آسیبهای محیطی میشوند و ترافیک روزانه و تاریکی شبانه، شکل شهر را هم تغییر میدهد.
بسیاری از مهندسان و معماران شهری از سالها قبل موضوع تغییرات شهری و چرخه جایگزینی فضاهای عمومی را مطرح کردهاند و درباره تهران هم پیشبینی شده است که بخشهای مختلفی از آن پس از چند دهه دیگر کارکرد قبلی خود را نداشته باشند و فضاهای جدیدی جایگزین آنها شوند. مظفری دراینباره میگوید: «از حدود 15 سال قبل درباره این جابهجایی فضاهای شهری و فضاهای عمومی موجود در آنها، بررسیهایی صورت گرفت و در این فضاهای جدید، مراکز محلهای تجمعی شهروندان را هم شناسایی کردیم تا بتوانیم درباره آنها برنامهریزی داشته باشیم. برای مثال، محلهای مثل قیطریه که فضایی تپهای دارد، حول محور یک پارک و فضای سبز محلی شکل گرفته که سالهاست با همین مرکزیت باقی مانده است. از نظر ما، فضای عمومی محدود به محیطهای سربستهای که در آن کافه، سینما و فروشگاه باشد، نمیشود، بلکه هرگونه فضایی که امکان تردد و همراهی آرام شهروندان در کنار هم را بدهد و بتوانند با هم معاشرت کنند، معنای فضای عمومی را دارد».
او تهران را شهری با محیط جغرافیایی محدود برشمرد که ایجاد فضاهای عمومی جدید و فراگیر برای همه مردم شهر در آن کار چندان سادهای نیست و در توضیح بیشتر گفت: «در چند سال اخیر، تلاشهایی برای ایجاد فضاهای عمومی جدید صورت گرفته که نمونه آن در منطقه 22 بود؛ با ایجاد دریاچه چیتگر (خلیجفارس) تلاش شد تا مردم و محیطهای شهری را حول این محور بگذارند. اگرچه انتقادهای زیادی به این فضاها وجود دارد، اما مجموعه باملند و فضاهای تجاری اطراف دریاچه، فضای شهری را برای حضور مردم فراهم کرده است و اگر این مجموعه شکل نمیگرفت، با آن همه ساختوساز متراکم معلوم نبود مردم در چه شرایطی بودند».
این معمار و شهرساز تأکید دارد که با توجه به این محدودیت فضایی در تهران، عمده فضاهای عمومی جدید برای مردم در محدودههای مرکزی شهری دوباره شکل میگیرد و نمونههایی از این تغییرات را مثال میزند: «از چند سال قبل شاهد این تغییرات جدید در خیابانهایی مثل کریمخان، ویلا، انقلاب و... هستیم که همزمان قیمت ملک را هم بالا برده و به معادل مناطق شمالی تهران رسانده است. در عین حال، جلوی بسیاری از تخریبهای ساختمانهای قدیمی گرفته شده و در عوض به نوسازی و بازسازی ساختمانهای قدیمی روی آوردهاند. مثلا در خیابان ایرانشهر یا سمیه شاهد تغییرات هستیم و این خیابانها که از چهار بعدازظهر به بعد خلوت و سوتوکور بودند، محلی برای رستورانها، کافهها و گالریهای جدید شدهاند. نمونه این تغییرات در بافت قدیمی را میتوان در شهر استامبول که بسیاری از شهروندان ممکن است آن را دیده باشند، مشاهده کرد. حدود 20 سال قبل که من به خیابان معروفشان به نام «استقلال» رفتم، برایم بسیار جالب بود که همه چیز از فروشگاه، کافه، رستوران و... روز و شب با هم جمع بود، اما مسئول تور گردشگری به همه ما تأکید میکرد که وارد کوچهپسکوچههای پشتی و فرعی نشویم،
چون از نظر امنیت شرایط خوبی نداشت. اما حالا اگر وارد این خیابان شوید، حتما به خیابانها و کوچههای فرعی کشیده میشوید؛ چراکه رستوران، هتل، گالری و کافههای زیبایی در آنجا ایجاد شده و دیگر کاملا برای حضور مردم امن است. این خاصیت همه بخشهای قدیمی در شهرهای بزرگ است و سیاست دولتها و مدیران شهری به سمت استفاده و مدیریت فضاهای قدیمی شهر است». مظهری از تورنتو بهعنوان شهری که سالها در آن زندگی، کار و تحصیل داشته، مثال زد و گفت: «تورنتو بخشی قدیمی و پرخطر در حومه خود داشت که به همه ما توصیه شده بود در آنجا تردد نداشته باشیم، اما بعد از مدتی دولت و شهرداری برای سرمایهگذاران و شهروندان سوبسیدهایی گذاشتند و اعلام کردند افرادی که در این محدوده گالری، کافه و رستوران و سایر مراکز فرهنگی و هنری و تفریحی ایجاد کنند از این امتیازات بهرهمند میشوند و حالا پس از سالها این محدوده پرخطر تبدیل به گردشگریترین نقطه شهر شده که املاک آن قیمتهای بالایی هم دارند. تیم مشاوره ما درباره برخی محلات قدیمی و پرآسیب تهران و تحولات قدیمی و جدید آن بررسی داشت که یکی از آنها محله «سیروس» بود. البته پروژه متوقف ماند، اما با آن
تغییراتی که پیشبینی کرده بودیم، مطمئن هستم این محله تبدیل به یکی از محلات گران تهران خواهد شد. نگاه ما این است که با تغییرات جدید و ایجاد فضاهای عمومی جدید در محلات قدیمی شهر، اتفاقات جدیدی در محله رخ میدهد که به نفع ساکنان واقعی آن است و همزمان برخی موضوعات و افرادی که زمینههای مخرب دارند از محله بیرون میآیند. از نظر ما در این محلات افرادی با اصالت زیاد زندگی میکنند و محلات شبیه به آن مثل عودلاجان یا پامنار و... در موج دوم حرکتی که فعلا در تهران و خیابانهایی مثل ویلا، طالقانی و ایرانشهر شروع شده، متحول میشوند. سرمایهگذاران زیادی شروع به خرید و کار در این محلات کردهاند و خوشبختانه شهرداری و مدیریت شهری هم در این رقابت حضور دارد و این موج به راه افتاده است».
آنچه در این میان تکمیلکننده برنامههای شهری دیگر بوده تا فضای اداری و قدیمی شهر دوباره جان بگیرد، مردمت و نوسازی خانههای تاریخی و بهسازی بدنه و نمای ساختمانها و جدارههای شهری بوده است. این اقدامات با محوریت مناطق مرکزی و قدیمی شهر شروع شد که البته به رفع آلودگی و اغتشاش بصری شهری هم کمک زیادی کرده است. از جایی به بعد، شهروندان ساکن و عابر از گذرهای قدیمی و پرتردد و پرخاطره شهر مثل خیابان انقلاب، مشاهده کردند زیر آن همه لایههای عکس، تابلو، کانال و... رنگورورفته نمایی زیبا و واجد ارزش وجود داشته که حالا بیرون زده است. شهروندان دیدند که میتوانند بدون مزاحمت وقتی در میدان بهارستان یا خیابان انقلاب قدم میزنند، این دیوارهای قدیمی را ببینند و لذت ببرند؛ چراکه در این شکل جدید نمای شهری قابل قبول شده و نوستالژیهای خیابانهای قدیمی در معرض دید قرار گرفته است. مظفری که روی احیای این بافتهای قدیمی کار تحقیقاتی کرده است، میگوید: «بسیاری از این خیابانها دوباره زنده میشوند و بهعنوان نمونه خیابان لالهزار بهزودی به روزگار قدیم خود برمیگردد و لابهلای این فروشگاهها و کوچههای عقبی، خانههای قدیمی
دوباره زنده میشوند و با توجه به اینکه غالب فروشندگان و واحدهای صنفی این خیابان را روشناییفروشان تشکیل میدهند و شبها نمای بیشتری برای فروش دارند، این خیابان میتواند حیات شبانه خوبی هم داشته باشد».
میتوان گفت این جریان نوسازی محلات قدیمی تهران در بخشهایی شروع شده و موفق بوده، در بخشهایی در حال شروع و زمینهسازی است و البته در بخشهایی هم اجرا شده و موفق نبوده است. در جریان این مرمت و نوسازیها، کجسلیقگی و اشکالات زیادی هم شاهد بودهایم؛ اما اینها هم جزئی از این روند است. در طول قرنها شهرهای مختلفی دچار تغییرات و دگرگونی بودهاند و کاربریهای خانهها و اماکن مختلف تغییر کرده است و ما موارد زیادی از کلیساها را داشتهایم که بیمارستان شده، بیمارستانی داشتیم که هتل شده یا هتلی که مدرسه شده است. این خاصیت معماری و شهر است که خود را با کاربریهای جدید سازگار میکنند تا زنده بمانند؛ گاهی این تغییرات کلی و اساسی و گاهی در حد جابهجایی چند دیوار، قطعات ساختمان و... است. در جریان این تغییرات، لازم است به نوع معماری، آمادهسازی فضا برای جمعیت بیشتر با بارگذاری جدید توجه و مهمتر اینکه در این روند از یک مشاور کمک گرفته شود. مظفری و تیم مشاورانش پروژههای زیادی را بهخصوص در محدودههای قدیمی شهر تهران اجرائی کردهاند که مرمت و بازسازی زندان قصر یکی از این پروژهها بوده است و دراینباره میگوید: آنچه وجود
داشت، با آنچه ما در نظر داشتیم، تفاوت زیادی داشت و در برخی قسمتها دیوارها و سقفها به یک نخ بند بود و نیاز به مرمت اساسی داشت و نیاز بود سازه پایداری را ایجاد میکردیم که آمادگی پذیرش تعداد زیادی از شهروندان را داشته باشد. دیوارها و بخشهای تاریخی وجود داشت که فاقد استحکام بودند و ما باید علاوه بر استحکام، ارزش تاریخی آنها را حفظ میکردیم و با تلاش مشاوران سازههای تاریخی این کار انجام شد».
این معمار و شهرساز که سالها در کشورهای دیگری فعالیت داشته، به رشد درخور توجه گروههای طراحی و معماران داخلی و تغییر نگاه در این زمینه اشاره کرد که از بسیاری از کشورها جلوتر و خوشفکرتر هستند. مظفری میگوید: «در سالهای گذشته خوشسلیقگیهای زیادی را در طراحیهای شهری دیدهایم و در برخی موارد این نمونههای جذاب و دیدنی در بوتیکها، فروشگاهها و کافههای کوچک بیشتر از ساختمانها و پاساژهای بزرگ بودهاند. دیزاینرهای جدید و شرکتهای مشاور پیشرفتهای زیادی داشتهاند؛ طوری که قبلا در پاساژها و فروشگاههای شمالی تهران شاهد بیسلیقگی زیادی بودیم، اما الان در سطحی وسیع شاهد هستیم که با کیفیت و امکاناتی داخلی و بالا، سلیقه و خلاقیت بالایی متناسب با نگاه نسل جدید و نگاه امروز دنیا به کار رفته است».
او به تغییر ماهیت فضاهای تجاری که مردم را به خیابان بیاورد نیز اشاره کرد که از حضور مردم و فروشگاههای عمومی در خیابانها به پاساژها و مالهای بزرگ رسیده است. او میگوید: «در دورههایی با اتفاقاتی و موضوعاتی همچون امنیت، آلودگی هوا، شرایط اجتماعی و تغییرات محیطی و سلیقهها فضاهای تجاری و پاساژها شکل گرفت و حالا به جایی رسیده که فردی یک میلیون مترمربع فضای تجاری در غرب تهران ایجاد میکند. دنیای متنوع امروز میطلبد که فضاهای تجاری جدید و بزرگ جدید جایگزین این پاساژهای قدیمی شود. از نگاه ما، این چرخه فضاهای عمومی از فروشگاهها و مغازههای خیابانی به پاساژهای بزرگ و از پاساژ به خیابان باز هم ادامه خواهد داشت و امروز هم شاهد رقابت مغازهها و کافههای جذاب خیابانی با مالهای بزرگ هستیم و این اثرگذاری را تا چند دهه آینده شاهد هستیم».
این همان خاصیت زندهبودن شهر است که دائم خود را تغییر میدهد و اگر عکسهای هوایی تهران را از حدود 50 سال گذشته نگاه کنیم و کنار هم بگذاریم، میبینیم که چقدر تغییرات زیاد بوده و این موجود دائم در حال بالا و پایین و کم و زیادشدن بوده است. این تغییرات هم در همه شهرهای دنیا وجود دارد و فقط مخصوص تهران نیست و در دورههای مختلف و با شروع شکل جدیدی از زندگی خود را تطبیق میدهد. مظفری اما از تغییری متفاوت و خاص در شهرهای دنیا صحبت میکند و میگوید: «در تورنتو چند برج مسکونی و تجاری ترند توسعه شهری شد و در حدود دو سال سه برج 50طبقه در خیابانی با عرض 10 متر ساخته شد. این محدوده پرترافیک دارای امکانات بسیار وگران و پرطرفدار بود، اما در این دوران شیوع ویروس کرونا همه اماکن عمومی، تجاری، ورزشی و تفریحی این برجهایگران تعطیل شد و مردم استفادهای نداشتند، قیمت این خانهها نصف شده و شهروندان به خانههایی بدون این امکانات با هزینه کمتر روی آوردهاند. به عبارتی آن زمان ساکنان این مدل از خانهها از محدوده خود بیرون نمیآمدند و همه امکانات در آنجا وجود داشت و حالا این افراد برای اجاره در خانههایی بدون این امکانات،
سروکله میشکنند و تعریف امکانات تغییر کرده است. این تجربه در بسیاری از شهرهای بزرگ اتفاق افتاده و این ویروس شهر، شهروندان، شهرسازان و سرمایهگذاران را با نگاه و شرایط جدیدی روبهرو کرده و این همان تغییراتی است که فضاهای عمومی هم جزء مهمی از آن است».
به عبارتی، انتشار جهانی این ویروس و اثراتی که بر زندگی انسانها در طولانیمدت گذاشته، مسئولان و دستاندرکاران شهری و بسیاری از معادلات و برنامهریزیهای موجود را با این سؤال روبهرو کرد که فضاهای عمومی شهری در آینده باید چه ساختاری داشته باشند. در شرایطی که شهروندان مجبورند فضای خصوصی را به فضای عمومی ترجیح بدهند، باید چه برنامهریزی داشت؟ اما مسئله مهم و اساسی این است که تجربه تاریخی به ما میگوید این دوره هم میگذرد و فرصت خوبی برای بازاندیشی و بازآفرینی این فضاهای
عمومی است.
* (1) برگرفته از «روح شهر؛ بازتعریفی از شهر، فضا، فضای شهری و تعیین شاخصهای روحبخش»، علیرضا رضوانی. عضو هیئتعلمی دانشگاه آزاد اسلامی مشهد، دکترای شهرسازی و کارشناس ارشد معماری
شرق: در قرون مختلف تعاریف زیادی درباره شهر ارائه شده است، اما در تمامی منابع تبیینکننده عوامل ظهور شهرها، روی دو عامل اقتصاد و سیاست تأکید ویژه شده است. با این وجود، به نظر میرسد سه شاخص یا مؤلفه «تعاملات اجتماعی»، «خوانایی» و «هویت و اصالت» بهعنوان شاخصهای کلیدی روحبخش شهر است و به نوعی میتوانند منجر به سرزندگی، حس تعلق، پویایی، حصول فضای عمومی باز و سبز شهری و نهایتا معنا و مفهوم بخشی به شهر و زندگی در آن باشند. بنابراین توجه بیشتر به این شاخصها و تحقق آنها در کالبد فضاهای شهری، تضمینی برای حصول شاخصهای کیفی دیگر نیز خواهد بود (1). آنچه شهرهای بزرگ امروز و ازجمله تهران ما بیش از هر چیز به آن نیازمند است، حضور شهروندان و ایجاد فضاهای عمومی شهری است تا هرچه بیشتر بتوان روح شهر را حفظ کرد یا در بخشهایی به آن برگرداند.
فضاهای عمومی شهری امر متأخری برای شهرهای بزرگ هستند و سابق بر این، برخی از خیابانها محل گشتوگذار و حضور مردم بودهاند و نمونه آن خیابان لالهزار در تهران قدیم بوده است. تهرانیها در این فضای عمومی قدم میزدند و امکان خرید، تفریح، سینما، کافه و... داشتند. اما از دورانی به بعد، شکل، موقعیت و الزامات این فضاهای عمومی و مراکز جمعیتی تغییر کرد و با ایجاد مرکزیت و فضاهای عمومی جدید در نقاط دیگری از تهران، این بخشهای قدیمی شهر خلوت و تاریک شدند و حالا بعد از چند دهه دوباره شاهد هستیم که در گوشه و کنار این خیابانهای قدیمی در مرکز شهر، دوباره کافه، رستوران و گالری سربلند کرده و چراغی را روشن نگه داشته است که شهروندان دوست دارند دوباره در این خیابانهای خاطرهانگیز قدیمی قدم بزنند. بخش زیادی از این ساختمانها و اماکن عمومی جدید با مشورت و همراهی گروههایی از معماران و شهرسازان جوان و دنیادیده شکل گرفته و به همین دلیل توانسته نگاه نسل جدید را به خود جلب کند. آرش مظفری، معمار و شهرسازی است که سالها در تهران و شهرهای مختلف ایران و خارج از کشور زندگی، تحصیل و کار کرده و حالا هم دفتر کار طراحی خود را به جایی در
مرکز شهر آورده است. به همین دلیل به خوبی از جزئیات این تغییرات جدید در فضای عمومی مرکز شهر آشناست و معتقد است تهران و تهرانیها حداقل در چند دهه آینده رجعتی دوباره به بافت قدیم خود دارند. او میگوید: «تهران هم مثل همه شهرها، موجودی زنده است که بخشهای مختلف آن در هر دوره جان میگیرد یا خلوت میشود و دوباره در جای دیگری این داستان تکرار میشود».
زمانی فضاهای عمومی شهری در محدوده بازار و اطراف آن، زمانی خیابان جمهوری و بعدتر خیابان ولیعصر و انقلاب و طالقانی بود، اما با تغییر شرایط شهری و اداریشدن این فضاها برای چند دهه اخیر خالی و خلوت شدند و شبهایی تاریک داشتند. در واقع عدم پراکندگی مناسب در مراکز اداری و تجاری باعث شده فضاهایی در محدوده مرکزی شهر از ساعتهای عصر به بعد در تاریکی فرو بروند و حتی ناامن شوند. البته این نیاز به فضاهای اداری منتهی به همین محدوده نبود و در این سالها در بخشهای دیگری از شهر مثل خیابان بهشتی، وزرا، میدان آرژانتین و... فضاهای اداری تسری پیدا کردند و تعداد زیادی از خانههای مسکونی هم اداری شدند. مظفری برای مثال این وضعیت، به منطقه گران و باارزش شهرکغرب اشاره میکند که به واسطه فرسودگی و عدم امکان ساختوساز جدید تبدیل به یکی از محیطهای اداری شده و دیگر همچون گذشته شرایط زندگی را ندارد. او میگوید این محیطهای اداری خالی از تحرک و زندگی، دچار انواع موضوعات اجتماعی و آسیبهای محیطی میشوند و ترافیک روزانه و تاریکی شبانه، شکل شهر را هم تغییر میدهد.
بسیاری از مهندسان و معماران شهری از سالها قبل موضوع تغییرات شهری و چرخه جایگزینی فضاهای عمومی را مطرح کردهاند و درباره تهران هم پیشبینی شده است که بخشهای مختلفی از آن پس از چند دهه دیگر کارکرد قبلی خود را نداشته باشند و فضاهای جدیدی جایگزین آنها شوند. مظفری دراینباره میگوید: «از حدود 15 سال قبل درباره این جابهجایی فضاهای شهری و فضاهای عمومی موجود در آنها، بررسیهایی صورت گرفت و در این فضاهای جدید، مراکز محلهای تجمعی شهروندان را هم شناسایی کردیم تا بتوانیم درباره آنها برنامهریزی داشته باشیم. برای مثال، محلهای مثل قیطریه که فضایی تپهای دارد، حول محور یک پارک و فضای سبز محلی شکل گرفته که سالهاست با همین مرکزیت باقی مانده است. از نظر ما، فضای عمومی محدود به محیطهای سربستهای که در آن کافه، سینما و فروشگاه باشد، نمیشود، بلکه هرگونه فضایی که امکان تردد و همراهی آرام شهروندان در کنار هم را بدهد و بتوانند با هم معاشرت کنند، معنای فضای عمومی را دارد».
او تهران را شهری با محیط جغرافیایی محدود برشمرد که ایجاد فضاهای عمومی جدید و فراگیر برای همه مردم شهر در آن کار چندان سادهای نیست و در توضیح بیشتر گفت: «در چند سال اخیر، تلاشهایی برای ایجاد فضاهای عمومی جدید صورت گرفته که نمونه آن در منطقه 22 بود؛ با ایجاد دریاچه چیتگر (خلیجفارس) تلاش شد تا مردم و محیطهای شهری را حول این محور بگذارند. اگرچه انتقادهای زیادی به این فضاها وجود دارد، اما مجموعه باملند و فضاهای تجاری اطراف دریاچه، فضای شهری را برای حضور مردم فراهم کرده است و اگر این مجموعه شکل نمیگرفت، با آن همه ساختوساز متراکم معلوم نبود مردم در چه شرایطی بودند».
این معمار و شهرساز تأکید دارد که با توجه به این محدودیت فضایی در تهران، عمده فضاهای عمومی جدید برای مردم در محدودههای مرکزی شهری دوباره شکل میگیرد و نمونههایی از این تغییرات را مثال میزند: «از چند سال قبل شاهد این تغییرات جدید در خیابانهایی مثل کریمخان، ویلا، انقلاب و... هستیم که همزمان قیمت ملک را هم بالا برده و به معادل مناطق شمالی تهران رسانده است. در عین حال، جلوی بسیاری از تخریبهای ساختمانهای قدیمی گرفته شده و در عوض به نوسازی و بازسازی ساختمانهای قدیمی روی آوردهاند. مثلا در خیابان ایرانشهر یا سمیه شاهد تغییرات هستیم و این خیابانها که از چهار بعدازظهر به بعد خلوت و سوتوکور بودند، محلی برای رستورانها، کافهها و گالریهای جدید شدهاند. نمونه این تغییرات در بافت قدیمی را میتوان در شهر استامبول که بسیاری از شهروندان ممکن است آن را دیده باشند، مشاهده کرد. حدود 20 سال قبل که من به خیابان معروفشان به نام «استقلال» رفتم، برایم بسیار جالب بود که همه چیز از فروشگاه، کافه، رستوران و... روز و شب با هم جمع بود، اما مسئول تور گردشگری به همه ما تأکید میکرد که وارد کوچهپسکوچههای پشتی و فرعی نشویم،
چون از نظر امنیت شرایط خوبی نداشت. اما حالا اگر وارد این خیابان شوید، حتما به خیابانها و کوچههای فرعی کشیده میشوید؛ چراکه رستوران، هتل، گالری و کافههای زیبایی در آنجا ایجاد شده و دیگر کاملا برای حضور مردم امن است. این خاصیت همه بخشهای قدیمی در شهرهای بزرگ است و سیاست دولتها و مدیران شهری به سمت استفاده و مدیریت فضاهای قدیمی شهر است». مظهری از تورنتو بهعنوان شهری که سالها در آن زندگی، کار و تحصیل داشته، مثال زد و گفت: «تورنتو بخشی قدیمی و پرخطر در حومه خود داشت که به همه ما توصیه شده بود در آنجا تردد نداشته باشیم، اما بعد از مدتی دولت و شهرداری برای سرمایهگذاران و شهروندان سوبسیدهایی گذاشتند و اعلام کردند افرادی که در این محدوده گالری، کافه و رستوران و سایر مراکز فرهنگی و هنری و تفریحی ایجاد کنند از این امتیازات بهرهمند میشوند و حالا پس از سالها این محدوده پرخطر تبدیل به گردشگریترین نقطه شهر شده که املاک آن قیمتهای بالایی هم دارند. تیم مشاوره ما درباره برخی محلات قدیمی و پرآسیب تهران و تحولات قدیمی و جدید آن بررسی داشت که یکی از آنها محله «سیروس» بود. البته پروژه متوقف ماند، اما با آن
تغییراتی که پیشبینی کرده بودیم، مطمئن هستم این محله تبدیل به یکی از محلات گران تهران خواهد شد. نگاه ما این است که با تغییرات جدید و ایجاد فضاهای عمومی جدید در محلات قدیمی شهر، اتفاقات جدیدی در محله رخ میدهد که به نفع ساکنان واقعی آن است و همزمان برخی موضوعات و افرادی که زمینههای مخرب دارند از محله بیرون میآیند. از نظر ما در این محلات افرادی با اصالت زیاد زندگی میکنند و محلات شبیه به آن مثل عودلاجان یا پامنار و... در موج دوم حرکتی که فعلا در تهران و خیابانهایی مثل ویلا، طالقانی و ایرانشهر شروع شده، متحول میشوند. سرمایهگذاران زیادی شروع به خرید و کار در این محلات کردهاند و خوشبختانه شهرداری و مدیریت شهری هم در این رقابت حضور دارد و این موج به راه افتاده است».
آنچه در این میان تکمیلکننده برنامههای شهری دیگر بوده تا فضای اداری و قدیمی شهر دوباره جان بگیرد، مردمت و نوسازی خانههای تاریخی و بهسازی بدنه و نمای ساختمانها و جدارههای شهری بوده است. این اقدامات با محوریت مناطق مرکزی و قدیمی شهر شروع شد که البته به رفع آلودگی و اغتشاش بصری شهری هم کمک زیادی کرده است. از جایی به بعد، شهروندان ساکن و عابر از گذرهای قدیمی و پرتردد و پرخاطره شهر مثل خیابان انقلاب، مشاهده کردند زیر آن همه لایههای عکس، تابلو، کانال و... رنگورورفته نمایی زیبا و واجد ارزش وجود داشته که حالا بیرون زده است. شهروندان دیدند که میتوانند بدون مزاحمت وقتی در میدان بهارستان یا خیابان انقلاب قدم میزنند، این دیوارهای قدیمی را ببینند و لذت ببرند؛ چراکه در این شکل جدید نمای شهری قابل قبول شده و نوستالژیهای خیابانهای قدیمی در معرض دید قرار گرفته است. مظفری که روی احیای این بافتهای قدیمی کار تحقیقاتی کرده است، میگوید: «بسیاری از این خیابانها دوباره زنده میشوند و بهعنوان نمونه خیابان لالهزار بهزودی به روزگار قدیم خود برمیگردد و لابهلای این فروشگاهها و کوچههای عقبی، خانههای قدیمی
دوباره زنده میشوند و با توجه به اینکه غالب فروشندگان و واحدهای صنفی این خیابان را روشناییفروشان تشکیل میدهند و شبها نمای بیشتری برای فروش دارند، این خیابان میتواند حیات شبانه خوبی هم داشته باشد».
میتوان گفت این جریان نوسازی محلات قدیمی تهران در بخشهایی شروع شده و موفق بوده، در بخشهایی در حال شروع و زمینهسازی است و البته در بخشهایی هم اجرا شده و موفق نبوده است. در جریان این مرمت و نوسازیها، کجسلیقگی و اشکالات زیادی هم شاهد بودهایم؛ اما اینها هم جزئی از این روند است. در طول قرنها شهرهای مختلفی دچار تغییرات و دگرگونی بودهاند و کاربریهای خانهها و اماکن مختلف تغییر کرده است و ما موارد زیادی از کلیساها را داشتهایم که بیمارستان شده، بیمارستانی داشتیم که هتل شده یا هتلی که مدرسه شده است. این خاصیت معماری و شهر است که خود را با کاربریهای جدید سازگار میکنند تا زنده بمانند؛ گاهی این تغییرات کلی و اساسی و گاهی در حد جابهجایی چند دیوار، قطعات ساختمان و... است. در جریان این تغییرات، لازم است به نوع معماری، آمادهسازی فضا برای جمعیت بیشتر با بارگذاری جدید توجه و مهمتر اینکه در این روند از یک مشاور کمک گرفته شود. مظفری و تیم مشاورانش پروژههای زیادی را بهخصوص در محدودههای قدیمی شهر تهران اجرائی کردهاند که مرمت و بازسازی زندان قصر یکی از این پروژهها بوده است و دراینباره میگوید: آنچه وجود
داشت، با آنچه ما در نظر داشتیم، تفاوت زیادی داشت و در برخی قسمتها دیوارها و سقفها به یک نخ بند بود و نیاز به مرمت اساسی داشت و نیاز بود سازه پایداری را ایجاد میکردیم که آمادگی پذیرش تعداد زیادی از شهروندان را داشته باشد. دیوارها و بخشهای تاریخی وجود داشت که فاقد استحکام بودند و ما باید علاوه بر استحکام، ارزش تاریخی آنها را حفظ میکردیم و با تلاش مشاوران سازههای تاریخی این کار انجام شد».
این معمار و شهرساز که سالها در کشورهای دیگری فعالیت داشته، به رشد درخور توجه گروههای طراحی و معماران داخلی و تغییر نگاه در این زمینه اشاره کرد که از بسیاری از کشورها جلوتر و خوشفکرتر هستند. مظفری میگوید: «در سالهای گذشته خوشسلیقگیهای زیادی را در طراحیهای شهری دیدهایم و در برخی موارد این نمونههای جذاب و دیدنی در بوتیکها، فروشگاهها و کافههای کوچک بیشتر از ساختمانها و پاساژهای بزرگ بودهاند. دیزاینرهای جدید و شرکتهای مشاور پیشرفتهای زیادی داشتهاند؛ طوری که قبلا در پاساژها و فروشگاههای شمالی تهران شاهد بیسلیقگی زیادی بودیم، اما الان در سطحی وسیع شاهد هستیم که با کیفیت و امکاناتی داخلی و بالا، سلیقه و خلاقیت بالایی متناسب با نگاه نسل جدید و نگاه امروز دنیا به کار رفته است».
او به تغییر ماهیت فضاهای تجاری که مردم را به خیابان بیاورد نیز اشاره کرد که از حضور مردم و فروشگاههای عمومی در خیابانها به پاساژها و مالهای بزرگ رسیده است. او میگوید: «در دورههایی با اتفاقاتی و موضوعاتی همچون امنیت، آلودگی هوا، شرایط اجتماعی و تغییرات محیطی و سلیقهها فضاهای تجاری و پاساژها شکل گرفت و حالا به جایی رسیده که فردی یک میلیون مترمربع فضای تجاری در غرب تهران ایجاد میکند. دنیای متنوع امروز میطلبد که فضاهای تجاری جدید و بزرگ جدید جایگزین این پاساژهای قدیمی شود. از نگاه ما، این چرخه فضاهای عمومی از فروشگاهها و مغازههای خیابانی به پاساژهای بزرگ و از پاساژ به خیابان باز هم ادامه خواهد داشت و امروز هم شاهد رقابت مغازهها و کافههای جذاب خیابانی با مالهای بزرگ هستیم و این اثرگذاری را تا چند دهه آینده شاهد هستیم».
این همان خاصیت زندهبودن شهر است که دائم خود را تغییر میدهد و اگر عکسهای هوایی تهران را از حدود 50 سال گذشته نگاه کنیم و کنار هم بگذاریم، میبینیم که چقدر تغییرات زیاد بوده و این موجود دائم در حال بالا و پایین و کم و زیادشدن بوده است. این تغییرات هم در همه شهرهای دنیا وجود دارد و فقط مخصوص تهران نیست و در دورههای مختلف و با شروع شکل جدیدی از زندگی خود را تطبیق میدهد. مظفری اما از تغییری متفاوت و خاص در شهرهای دنیا صحبت میکند و میگوید: «در تورنتو چند برج مسکونی و تجاری ترند توسعه شهری شد و در حدود دو سال سه برج 50طبقه در خیابانی با عرض 10 متر ساخته شد. این محدوده پرترافیک دارای امکانات بسیار وگران و پرطرفدار بود، اما در این دوران شیوع ویروس کرونا همه اماکن عمومی، تجاری، ورزشی و تفریحی این برجهایگران تعطیل شد و مردم استفادهای نداشتند، قیمت این خانهها نصف شده و شهروندان به خانههایی بدون این امکانات با هزینه کمتر روی آوردهاند. به عبارتی آن زمان ساکنان این مدل از خانهها از محدوده خود بیرون نمیآمدند و همه امکانات در آنجا وجود داشت و حالا این افراد برای اجاره در خانههایی بدون این امکانات،
سروکله میشکنند و تعریف امکانات تغییر کرده است. این تجربه در بسیاری از شهرهای بزرگ اتفاق افتاده و این ویروس شهر، شهروندان، شهرسازان و سرمایهگذاران را با نگاه و شرایط جدیدی روبهرو کرده و این همان تغییراتی است که فضاهای عمومی هم جزء مهمی از آن است».
به عبارتی، انتشار جهانی این ویروس و اثراتی که بر زندگی انسانها در طولانیمدت گذاشته، مسئولان و دستاندرکاران شهری و بسیاری از معادلات و برنامهریزیهای موجود را با این سؤال روبهرو کرد که فضاهای عمومی شهری در آینده باید چه ساختاری داشته باشند. در شرایطی که شهروندان مجبورند فضای خصوصی را به فضای عمومی ترجیح بدهند، باید چه برنامهریزی داشت؟ اما مسئله مهم و اساسی این است که تجربه تاریخی به ما میگوید این دوره هم میگذرد و فرصت خوبی برای بازاندیشی و بازآفرینی این فضاهای
عمومی است.
* (1) برگرفته از «روح شهر؛ بازتعریفی از شهر، فضا، فضای شهری و تعیین شاخصهای روحبخش»، علیرضا رضوانی. عضو هیئتعلمی دانشگاه آزاد اسلامی مشهد، دکترای شهرسازی و کارشناس ارشد معماری
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.