شغلهای شبانه و نگاهی که به آن در جامعه وجود دارد؛
خلوتی و سکوت و مراجعانی خوابآلود
شرق: شغلهای شبانه جزئی از الزامات اقتصادی و معیشتی و حتی اجتماعی و امنیتی در شهرها هستند. بسیاری از شغلها و امورات مهم شهری هستند که بدون حضور مردم در شهر لازم است ادامه یابد و برخی شغلها اصلا به جهت حضور شهروندان در خانهها، لازم است در شب فعال باشند. مثالهای زیادی برای شغلهای شبانه در سطوح مختلف خدماتی، اجرائی، پزشکی و... وجود دارد؛ از پاکبانها که از نیمههای شب کارشان شروع میشود تا پلیسها و داروخانههای شبانهروزی، درمانگاهها و... که ماهیت شغلشان ساعت خاصی ندارد. درباره این شغلها معمولا الزاماتی وجود دارد که جای این بحث نیست؛ اما شرایطی هم میتواند وجود داشته باشد که حالوهوای این شغلهای شبانه را تغییر دهد. برای بسیاری از این شغلها، خلوتی و سکوت شب یک امتیاز است؛ اما برای برخی دیگر، حضور شهروندان و تردد و نشاط شبانه و روشنی چراغها و ادامه امکانات و خدمات تا پاسی از نیمهشب میتواند یک اتفاق خوب باشد.
در نظر عمومی جامعه، بهخصوص در شغلهای خدماتی، به کسانی که شغلهایی شبانه دارند، نگاه سطح پایینی وجود دارد و گمان این است که این مشاغل، اصلی و مهم نیستند. به نظر میرسد یکی از دلایل این نوع نگاه، این باشد که عادت ذهنی شهروندان یک تقسیمبندی روز و شب را برای حضور در جامعه و ارائه خدمات و برنامههای اجتماعی و خانوادگی و... دارد و چنانچه برخی مشاغل در داخل این چارچوب ذهنی جامعه نگنجند، قادر به درک آن هم نیستند. البته باید عدم آشنایی و ندیدن شرایط کاری شغلهای شبانه از سوی دیگر شهروندان را هم در نظر گرفت؛ چون در آن ساعات خواب هستند و قاعدتا نمیتوانند درک نزدیکی از این شغلها داشته باشند. بااینحال، چند سالی است صحبت از حیات شبانه در شهر تهران و شهرهای بزرگ مطرح شده و یکی از مهمترین آثار اجرا و تحقق آن میتواند اثرگذاری روی شغلهای شبانه و احیای مجدد برخی از آنها یا تغییر رویکرد و نگاه به برخی دیگر باشد. حیات شبانه موضوعی است که همزمان با احیای دوباره بافتهای قدیمی و خالی از حیات و نور و زندگی، میتواند شرایطی را برای ایجاد فرصتهای جدید شغل فراهم کند. با وجود زندهشدن شبهای تهران، این شرایط فراهم میشود
که شغلهای جدیدی با رویکردهای متفاوت و مختص ساعات شبانه تعریف شوند و تعاریف قبلی در جامعه درباره شغلهای شبانه نیز میتواند تغییر کند. ممکن است در نگاه اول تنها تغییرات و رویکردهای جدید در رابطه با شهر و شهروندان مدنظر مدیران و تصمیمگیران شهری قرار گیرد؛ اما تغییر نگاه شهروندان به شغلهای شبانه، یک بار روانی مهم را از دوش افراد شاغل در این شغل و خانوادههای آنها برمیدارد.
شغلهای شبانه زیادی در اطراف ما هستند و شاید خود ما در یکی از این شغلها مشغول به کار باشیم یا تجربه شبکاری و شیفتهای دورهای شبانه را داشته باشیم. این شغلها همواره با یک اختلال و آسیب جدی در قبال خواب روبهرو هستند و حتی اگر فرد در روز یا ساعات دیگر استراحت کافی داشته باشد، باز هم نبود خواب شب، تنظیم سیستم بدن را بر هم میزند. فارغ از عوارض مختلف شغلهای شبانه، افراد شبکار با فضایی متفاوت از دیگران روبهرو هستند و آن زندگی و کار در حالوهوای خلوت شبانه است. ممکن است در برخی از شغلها، محیط، شرایط شغلی و نارضایتیهای شغلی حسوحالی برای فرد باقی نگذارد؛ اما در برخی دیگر فرد این حالوهوای شبانه را دوست دارد و جزئی از شرایط شغلی خود میداند.
علی بخشی، نگهبان یک برج تجاری است. 51 سال دارد و متأهل است. میگوید قبلا شغل دیگری داشتم، ولی بعد از بیکاری یکی از اقوام که من را میشناخت برای نگهبانی این مجتمع معرفی کرد. علی درباره شغل خود میگوید: «چون دو نفر هستیم، میتوانیم تقسیم کار کنیم؛ اما بالاخره در زمان شیفتمان ساعتهای شب را باید بیدار باشیم. معمولا اوایل شب شام میخوریم تا بعد از خوردن شام خوابمان نگیرد. روزها یا در خانه یا همینجا استراحت میکنیم. شبها که خلوت است، سروصداها هم کم است. البته برای ما که کارمان نگهبانی است سکوت هم میتواند معنا داشته باشد. برای همین تردد مردم یا رفتوآمدهای غیرمعمول را نگاه میکنیم. همه جای ساختمان دوربین گذاشتهاند و کار ما راحت شده؛ اما باز هم باید حواسمان باشد. این منطقه ساختمان اداری و دولتی زیاد دارد و از غروب به بعد حسابی خلوت میشود. بعضی از مالکان و مدیرانی که در ساختمان دفتر دارند، شبها دیر میروند و ما باید حواسمان به آنها هم باشد. آنها هم ما را خوب میشناسند و یکجورهایی با هم ارتباط بهتری داریم».
فرج اسدی، 20 سال است در یک داروخانه کار میکند و شیفتهای 10 شب تا 10 صبح دارد. 48ساله و متأهل با سه فرزند است و متناسب با شرایط کاری داروخانه و بخشهایی که بیشتر کار دارد، فعالیتش در هر بخش فرق دارد. آقای اسدی به نگاه متفاوت مردم اشاره میکند: «درست است که کار ما جایگاه دارد و مراجعان محترمانه و مثبت هستند، ولی برخوردهای تند هم وجود دارد. مردم در این روزها بیشتر مشکلات معیشتی دارند و ممکن است عصبانی باشند که قابل درک است. این برخوردها در هر شغلی ممکن است وجود داشته باشد. چون ما در این شغل برخورد مستقیم با مردم داریم، باید صبور باشیم؛ مخصوصا شبها، مردمی که مراجعه میکنند معمولا مشکلات پیشبینینشدهای دارند و خیلی حوصله ندارند».
خسرو بابایی، راننده تاکسی مسیری در شرق تهران است و میگوید کارش تا 12 شب است و در چند نوبت طی روز هم کار میکند. میگوید از هشت صبح کار میکنم تا غروب، ولی غروب چون ترافیک زیاد است، به خانه میروم و کمی استراحت میکنم و بعد از ساعت 9 دوباره تا 12 کار میکنم.
آقای بابایی قبلا کارگاه تولیدی صنایع چوب برای مبلمان منزل داشته، اما به دلیل مشکلاتی مثل کارگر و مواد اولیه و اجاره و پرداختهای دیر پولشان نتوانسته در آن شغل بماند و حالا چند سالی است راننده تاکسی شده است. او این شغل را در شرایط مختلف پذیرفته و میگوید: «برخوردهای مردم در شبها و ساعتهای طولانی در ترافیک فرق دارد... در ساعتهای شب و تاریکی خیابان مسافران بهخصوص خانمها بهتر و با اعتماد بیشتر سوار تاکسی میشوند». کامران احمدی، کارشناس رادیولوژی یکی از بیمارستانهای شمال تهران است که در شیفت شب درباره شرایط کار خود و برخورد مردم حرف میزند. شغلش متناسب با رشته تحصیلی و همان شغلی است که دوست دارد و میگوید کار رادیولوژی مثل سایر مشاغل شبکار پزشکی در واقع پاراکلینیکی یا پیراپزشکی است که برای تکمیل تشخیص پزشک حضورشان لازم است. احمدی درباره برخوردهای شهروندانی که در شیفت شب مراجعه میکنند، گفت: «برخورد مردم معمولا با استرس و حال بد است؛ به همین دلیل باید برخوردها با ملاحظه بیشتری باشد. شبها رفتارها درصدی تغییر میکند و افراد کمحوصلهتر، خوابزده و عصبیتر هستند و حتی برخوردهای تند و توهینآمیز دارند».
او میگوید: «در بیشتر بیمارستانها، نیروی شبکار به شکل کلی یک نیروی استندبای و اورژانسی است که معمولا با نیروی روزکار جایگزین نمیشود. درست است که کار ما بخشی از پروسه درمان است، ولی در نگاه مردم شغلی خدماتی است. هیچکدام از نیروهای شبکار خواب خوب نداریم. یک شب در میان 2:30 نیمهشب برای خوابیدن میروم و حتی اگر خانه باشم، همین وضع را دارم و با قرص میتوانم بخوابم. این آیفون بالای سرمان باید فعال باشد و با مراجعه بیمار یکباره زنگ میزند و همین خواب نصفه هم قطع میشود». عباس مهرابی، اپراتور پمپبنزین است. مجرد و 34 ساله و از آن دست جوانان تحصیلکرده است که به دلیل بیکاری و اجبار این شغل را انتخاب کرده و برای همین ناراضی از شرایط است. میگوید: «برخوردهای مردم و رفتارهای بیادبانه و خشن روز و شب ندارد. معمولا وقتی ترافیک زیاد میشود، رفتارها هم تند میشود. شبها از یک ساعتی به بعد که تعداد ورود به جایگاه کم میشود، کار ما هم کمتر میشود. وقتی هم که شیفت من باشد، باید همه سکوها را پوشش بدهم». مهرابی میگوید در شغل او حالوهوای شب فرقی با ساعتهای دیگر ندارد؛ اما همین که صدای بوق و داد و فریاد کمتر وجود
دارد، خوب است.
وقتی صحبتهای برخی از این شاغلان در شب را میشنویم، متوجه تفاوت نگاهها و شرایط هرکدام در شب میشویم؛ اما برای بیشتر آنها شب یک بخش ازدسترفته از روز است که آنها مجبورند در آن بیدار باشند. به همین دلیل است که موضوع حیات شبانه و ایجاد مشاغلی که شبها هم فعال باشند و شهروندان را محدود به فضاهای عمومی و تفریحات روزانه نکند، بهعنوان یک ضرورت باید مورد بررسی قرار گیرد تا بیداربودن در شب تبدیل به یک اتفاق عادی و انتخابی شود.
شرق: شغلهای شبانه جزئی از الزامات اقتصادی و معیشتی و حتی اجتماعی و امنیتی در شهرها هستند. بسیاری از شغلها و امورات مهم شهری هستند که بدون حضور مردم در شهر لازم است ادامه یابد و برخی شغلها اصلا به جهت حضور شهروندان در خانهها، لازم است در شب فعال باشند. مثالهای زیادی برای شغلهای شبانه در سطوح مختلف خدماتی، اجرائی، پزشکی و... وجود دارد؛ از پاکبانها که از نیمههای شب کارشان شروع میشود تا پلیسها و داروخانههای شبانهروزی، درمانگاهها و... که ماهیت شغلشان ساعت خاصی ندارد. درباره این شغلها معمولا الزاماتی وجود دارد که جای این بحث نیست؛ اما شرایطی هم میتواند وجود داشته باشد که حالوهوای این شغلهای شبانه را تغییر دهد. برای بسیاری از این شغلها، خلوتی و سکوت شب یک امتیاز است؛ اما برای برخی دیگر، حضور شهروندان و تردد و نشاط شبانه و روشنی چراغها و ادامه امکانات و خدمات تا پاسی از نیمهشب میتواند یک اتفاق خوب باشد.
در نظر عمومی جامعه، بهخصوص در شغلهای خدماتی، به کسانی که شغلهایی شبانه دارند، نگاه سطح پایینی وجود دارد و گمان این است که این مشاغل، اصلی و مهم نیستند. به نظر میرسد یکی از دلایل این نوع نگاه، این باشد که عادت ذهنی شهروندان یک تقسیمبندی روز و شب را برای حضور در جامعه و ارائه خدمات و برنامههای اجتماعی و خانوادگی و... دارد و چنانچه برخی مشاغل در داخل این چارچوب ذهنی جامعه نگنجند، قادر به درک آن هم نیستند. البته باید عدم آشنایی و ندیدن شرایط کاری شغلهای شبانه از سوی دیگر شهروندان را هم در نظر گرفت؛ چون در آن ساعات خواب هستند و قاعدتا نمیتوانند درک نزدیکی از این شغلها داشته باشند. بااینحال، چند سالی است صحبت از حیات شبانه در شهر تهران و شهرهای بزرگ مطرح شده و یکی از مهمترین آثار اجرا و تحقق آن میتواند اثرگذاری روی شغلهای شبانه و احیای مجدد برخی از آنها یا تغییر رویکرد و نگاه به برخی دیگر باشد. حیات شبانه موضوعی است که همزمان با احیای دوباره بافتهای قدیمی و خالی از حیات و نور و زندگی، میتواند شرایطی را برای ایجاد فرصتهای جدید شغل فراهم کند. با وجود زندهشدن شبهای تهران، این شرایط فراهم میشود
که شغلهای جدیدی با رویکردهای متفاوت و مختص ساعات شبانه تعریف شوند و تعاریف قبلی در جامعه درباره شغلهای شبانه نیز میتواند تغییر کند. ممکن است در نگاه اول تنها تغییرات و رویکردهای جدید در رابطه با شهر و شهروندان مدنظر مدیران و تصمیمگیران شهری قرار گیرد؛ اما تغییر نگاه شهروندان به شغلهای شبانه، یک بار روانی مهم را از دوش افراد شاغل در این شغل و خانوادههای آنها برمیدارد.
شغلهای شبانه زیادی در اطراف ما هستند و شاید خود ما در یکی از این شغلها مشغول به کار باشیم یا تجربه شبکاری و شیفتهای دورهای شبانه را داشته باشیم. این شغلها همواره با یک اختلال و آسیب جدی در قبال خواب روبهرو هستند و حتی اگر فرد در روز یا ساعات دیگر استراحت کافی داشته باشد، باز هم نبود خواب شب، تنظیم سیستم بدن را بر هم میزند. فارغ از عوارض مختلف شغلهای شبانه، افراد شبکار با فضایی متفاوت از دیگران روبهرو هستند و آن زندگی و کار در حالوهوای خلوت شبانه است. ممکن است در برخی از شغلها، محیط، شرایط شغلی و نارضایتیهای شغلی حسوحالی برای فرد باقی نگذارد؛ اما در برخی دیگر فرد این حالوهوای شبانه را دوست دارد و جزئی از شرایط شغلی خود میداند.
علی بخشی، نگهبان یک برج تجاری است. 51 سال دارد و متأهل است. میگوید قبلا شغل دیگری داشتم، ولی بعد از بیکاری یکی از اقوام که من را میشناخت برای نگهبانی این مجتمع معرفی کرد. علی درباره شغل خود میگوید: «چون دو نفر هستیم، میتوانیم تقسیم کار کنیم؛ اما بالاخره در زمان شیفتمان ساعتهای شب را باید بیدار باشیم. معمولا اوایل شب شام میخوریم تا بعد از خوردن شام خوابمان نگیرد. روزها یا در خانه یا همینجا استراحت میکنیم. شبها که خلوت است، سروصداها هم کم است. البته برای ما که کارمان نگهبانی است سکوت هم میتواند معنا داشته باشد. برای همین تردد مردم یا رفتوآمدهای غیرمعمول را نگاه میکنیم. همه جای ساختمان دوربین گذاشتهاند و کار ما راحت شده؛ اما باز هم باید حواسمان باشد. این منطقه ساختمان اداری و دولتی زیاد دارد و از غروب به بعد حسابی خلوت میشود. بعضی از مالکان و مدیرانی که در ساختمان دفتر دارند، شبها دیر میروند و ما باید حواسمان به آنها هم باشد. آنها هم ما را خوب میشناسند و یکجورهایی با هم ارتباط بهتری داریم».
فرج اسدی، 20 سال است در یک داروخانه کار میکند و شیفتهای 10 شب تا 10 صبح دارد. 48ساله و متأهل با سه فرزند است و متناسب با شرایط کاری داروخانه و بخشهایی که بیشتر کار دارد، فعالیتش در هر بخش فرق دارد. آقای اسدی به نگاه متفاوت مردم اشاره میکند: «درست است که کار ما جایگاه دارد و مراجعان محترمانه و مثبت هستند، ولی برخوردهای تند هم وجود دارد. مردم در این روزها بیشتر مشکلات معیشتی دارند و ممکن است عصبانی باشند که قابل درک است. این برخوردها در هر شغلی ممکن است وجود داشته باشد. چون ما در این شغل برخورد مستقیم با مردم داریم، باید صبور باشیم؛ مخصوصا شبها، مردمی که مراجعه میکنند معمولا مشکلات پیشبینینشدهای دارند و خیلی حوصله ندارند».
خسرو بابایی، راننده تاکسی مسیری در شرق تهران است و میگوید کارش تا 12 شب است و در چند نوبت طی روز هم کار میکند. میگوید از هشت صبح کار میکنم تا غروب، ولی غروب چون ترافیک زیاد است، به خانه میروم و کمی استراحت میکنم و بعد از ساعت 9 دوباره تا 12 کار میکنم.
آقای بابایی قبلا کارگاه تولیدی صنایع چوب برای مبلمان منزل داشته، اما به دلیل مشکلاتی مثل کارگر و مواد اولیه و اجاره و پرداختهای دیر پولشان نتوانسته در آن شغل بماند و حالا چند سالی است راننده تاکسی شده است. او این شغل را در شرایط مختلف پذیرفته و میگوید: «برخوردهای مردم در شبها و ساعتهای طولانی در ترافیک فرق دارد... در ساعتهای شب و تاریکی خیابان مسافران بهخصوص خانمها بهتر و با اعتماد بیشتر سوار تاکسی میشوند». کامران احمدی، کارشناس رادیولوژی یکی از بیمارستانهای شمال تهران است که در شیفت شب درباره شرایط کار خود و برخورد مردم حرف میزند. شغلش متناسب با رشته تحصیلی و همان شغلی است که دوست دارد و میگوید کار رادیولوژی مثل سایر مشاغل شبکار پزشکی در واقع پاراکلینیکی یا پیراپزشکی است که برای تکمیل تشخیص پزشک حضورشان لازم است. احمدی درباره برخوردهای شهروندانی که در شیفت شب مراجعه میکنند، گفت: «برخورد مردم معمولا با استرس و حال بد است؛ به همین دلیل باید برخوردها با ملاحظه بیشتری باشد. شبها رفتارها درصدی تغییر میکند و افراد کمحوصلهتر، خوابزده و عصبیتر هستند و حتی برخوردهای تند و توهینآمیز دارند».
او میگوید: «در بیشتر بیمارستانها، نیروی شبکار به شکل کلی یک نیروی استندبای و اورژانسی است که معمولا با نیروی روزکار جایگزین نمیشود. درست است که کار ما بخشی از پروسه درمان است، ولی در نگاه مردم شغلی خدماتی است. هیچکدام از نیروهای شبکار خواب خوب نداریم. یک شب در میان 2:30 نیمهشب برای خوابیدن میروم و حتی اگر خانه باشم، همین وضع را دارم و با قرص میتوانم بخوابم. این آیفون بالای سرمان باید فعال باشد و با مراجعه بیمار یکباره زنگ میزند و همین خواب نصفه هم قطع میشود». عباس مهرابی، اپراتور پمپبنزین است. مجرد و 34 ساله و از آن دست جوانان تحصیلکرده است که به دلیل بیکاری و اجبار این شغل را انتخاب کرده و برای همین ناراضی از شرایط است. میگوید: «برخوردهای مردم و رفتارهای بیادبانه و خشن روز و شب ندارد. معمولا وقتی ترافیک زیاد میشود، رفتارها هم تند میشود. شبها از یک ساعتی به بعد که تعداد ورود به جایگاه کم میشود، کار ما هم کمتر میشود. وقتی هم که شیفت من باشد، باید همه سکوها را پوشش بدهم». مهرابی میگوید در شغل او حالوهوای شب فرقی با ساعتهای دیگر ندارد؛ اما همین که صدای بوق و داد و فریاد کمتر وجود
دارد، خوب است.
وقتی صحبتهای برخی از این شاغلان در شب را میشنویم، متوجه تفاوت نگاهها و شرایط هرکدام در شب میشویم؛ اما برای بیشتر آنها شب یک بخش ازدسترفته از روز است که آنها مجبورند در آن بیدار باشند. به همین دلیل است که موضوع حیات شبانه و ایجاد مشاغلی که شبها هم فعال باشند و شهروندان را محدود به فضاهای عمومی و تفریحات روزانه نکند، بهعنوان یک ضرورت باید مورد بررسی قرار گیرد تا بیداربودن در شب تبدیل به یک اتفاق عادی و انتخابی شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.