|

روايتي از يك روزنامه‌نگار درباره شب‌هاي تهران

شب‌هایمان را پس بدهید

فروغ فکری

چند بار قبل از آنکه صدای تپش‌های قلبم بالا برود، فکر کردم باید برگردم و به این سایه که چند وقتی است پشتم راه می‌آید بگویم چه می‌خواهد؟ فکر کردم بایستم تا رد شود و برود و بعد هم با خودم گفتم این خیابان که تاریکی‌هایش می‌چربد به نورش، هر شب میزبان هزاران سایه است که بعضی‌هایشان اتفاقا مرا ترسانده‌اند و عاملی بوده‌اند تا گوشه‌ای بایستم. با پاهایی که ترس را شناخته و رمق رفتنش کم شده است. برای آنها که شب‌های شهر را دیده‌اند؛ بارها پیش آمده که به خاطر تاریکی و ترس از کوچه و خیابانی راهشان را دور کنند و قید میان‌برها را به‌راحتی بزنند. یا حتی دلشان نخواهد در شب‌هایی که رفت‌وآمد در شهر کم شده، از هیچ پل عابری استفاده کنند. نمونه‌اش برای من پل عابر نزدیک به میدان آزادی بود. پلی نزدیک به محل کارم که چند باری از آن گذشتم. یکبار که هوا رو به تاریکی رفته اما هنور خورشید در آسمان پیدا بود، دستی به پشتم خورد. بعد از آن گذر از روی هر پل عابری برایم سخت شد و چه چیزی سخت‌تر از این؟ آن هم در خیابان‌هایی که عریض‌اند و گذر از آنها آن‌قدر برای مردمان پیاده سخت است که مجبورند به پل پناه ببرند و چه پناه ناامنی از شر ماشین‌ها و خیابان‌ها. بارها فعالان حوزه شهری گفته‌اند که این خیابان‌ها، آدم‌ها را پس زده؛ تنهایشان کرده و این تنهایی مصیبت خواهد بود اما تغییری حاصل نشد که نشد. حتی شورای شهر تهران، هم در سال ۸۸ و هم سال ۹۱ مصوباتی در مورد دسترس‌پذیری بهتر شهر برای اقشار گوناگون داشت. مصوبات در حد گفت‌وگو باقی ماند و نه آنچنان به آن پرداخته شد و نه البته از سختی‌های شب و مشکلات دسترسی در آن برای زنان گفته شد. کسی هم در یادش نبود که بسیاری از زنان برای همین شب‌ها که سایه‌هایش بلند است و سختیِ رفت‌وآمد و نبودِ حس امنیت در شهرهایش زیاد؛ بسیاری از موقعیت‌های شغلی‌شان را از دست می‌دهند و اگر قرار باشد دیر برگردند و امکانات ترددشان هم اندک باشد، چقدر باید استرس را تحمل کنند و همین هم دلیلی شود که عطای بسیاری از کارها را به لقایش ببشخند و شب همچنان عنصری باشد که فاصله‌اش از زیست زنانه زیاد است و نیازی به پرداختن ندارد. برای مثال وقتی به نظرسنجی شبکه شهر به مناسبت پنج آذر امسال؛ همزمان با روز جهانی مبارزه با خشونت علیه زنان نگاه می‌کنیم، می‌بینیم در آن از زنان خواسته شده بگویند کدام فضای شهری برایشان ترسناک است: پل عابر پیاده، کوچه بن‌بست یا زیرگذر؟ ماجرا اینجا هم شب و روز ندارد و انگار این نظرسنجی می‌گوید وقتی این سه فضا در روز برای زنان ترسناک است، در شب که وضعیت مشخص است. هرچند می‌توان به این لیست، موارد ترسناک دیگری را هم اضافه کرد.

اما حالا که ما از سختی‌های تردد در شب‌هایمان حرف می‌زنیم، بد نیست بدانیم ماجرای مشکل در تردد شهری برای زنان و تحقیق درباره‌اش به دهه 60 آمریکا برمی‌گردد و آن‌طور که رابین لا، متخصص جغرافیای شهری در مقاله‌ای با نام «فراتر از «زنان و تردد»: به سوی جغرافیاهای جدید جنسیت و پویامندی» که در سایت میدان منتشر شده می‌نویسد؛ رفت‌وآمد بسیارى از زنان در شب معمولا به خیابان‌های روشن و امن محدود است و بنابراین پویامند نیست و از سویی یکی از شاخه‌های تحقیق درباره محدودیت‌ پویامندی زنان هم به موضوع آزار جنسی در فضای شهری می‌پردازد. آزار و خشونتی که ترس را بر فضای شهری حاکم کرده و رفت‌وآمد زنان را به محل‌ها و زمان‌های خاص محدود می‌کند و بعدها هم تحقیق در این‌باره موضوع فعالیت کنشگران کارزار ضد تجاوز شد تا با شعار «شب را پس بگیر» به جدال با این ترس‌ها برخیزند. «معنای این شعار این است که هر زمان و مکان شهری - از جمله خیابان در شب - که به خاطر احتمال خشونت جنسی امکان تردد را از زنان ربوده است، باید به آنها پس داده شود. این تحقیقات در طول زمان به ابتکارهایی در سیاست شهری کمک کرده است و از جمله برنامه‌هایی مثل «شهرهای ایمن‌تر» را در آمریکا به وجود آورده که بازرسی دقیق ایمنی شهری و طراحی محیط‌های شهری را برای بهبود امنیت زنان در دستور کار قرار می‌دهد».
برای ما اما شب‌ها هنوز آن‌چنان موضوع بحث نیستند و هربار که صحبت از سختی‌هایش می‌شود، به موارد گسترده‌تری از ترس‌ها و مشکلات ارجاع داده می‌شویم که شب جزو کوچکی از آنهاست. هرچند برخی از مدیران چون زهرا بهروزآذر، سرپرست اداره کل امور بانوان شهرداری تهران هم سال گذشته اعلام کرد که «تهران از منظر روشنایی در شب برای زنان امن نیست». و گفت قرار است روی نورپردازی‌ این شهر کار شود، اما او هم می‌دانست که نورپردازی در ایجاد امنیت شهری مؤثر است ولی کافی نیست و مؤلفه‌های بسیاری برای ایجاد امنیت لازم است. با این حال وقتی امسال و در یک ماه گذشته برق خیابان‌های اصلی شهر و بزرگراه‌ها را برای صرفه‌جویی در مصرف برق قطع کردند؛ من و بسیاری از ما به شب‌هایی فکر کردیم که حالا بیشتر از همیشه ناامن‌اند و رفت‌وآمد در آنها دشوار و حتی ناممکن. شب‌هایی که کمتر مسئول و مدیر شهری در پی پس‌گرفتنش برای زنان است و حتی زنان و شب دغدغه جدی‌ای برایشان نیست و در این میان صدایی نیست که بگوید شب‌هایمان را پس بدهید. با این‌حال «شب را باور نکردم/ چرا که/ در فراسوهای دهلیزش/ به امید دریچه‌ای/ دل بسته بودم».*
*احمد شاملو

چند بار قبل از آنکه صدای تپش‌های قلبم بالا برود، فکر کردم باید برگردم و به این سایه که چند وقتی است پشتم راه می‌آید بگویم چه می‌خواهد؟ فکر کردم بایستم تا رد شود و برود و بعد هم با خودم گفتم این خیابان که تاریکی‌هایش می‌چربد به نورش، هر شب میزبان هزاران سایه است که بعضی‌هایشان اتفاقا مرا ترسانده‌اند و عاملی بوده‌اند تا گوشه‌ای بایستم. با پاهایی که ترس را شناخته و رمق رفتنش کم شده است. برای آنها که شب‌های شهر را دیده‌اند؛ بارها پیش آمده که به خاطر تاریکی و ترس از کوچه و خیابانی راهشان را دور کنند و قید میان‌برها را به‌راحتی بزنند. یا حتی دلشان نخواهد در شب‌هایی که رفت‌وآمد در شهر کم شده، از هیچ پل عابری استفاده کنند. نمونه‌اش برای من پل عابر نزدیک به میدان آزادی بود. پلی نزدیک به محل کارم که چند باری از آن گذشتم. یکبار که هوا رو به تاریکی رفته اما هنور خورشید در آسمان پیدا بود، دستی به پشتم خورد. بعد از آن گذر از روی هر پل عابری برایم سخت شد و چه چیزی سخت‌تر از این؟ آن هم در خیابان‌هایی که عریض‌اند و گذر از آنها آن‌قدر برای مردمان پیاده سخت است که مجبورند به پل پناه ببرند و چه پناه ناامنی از شر ماشین‌ها و خیابان‌ها. بارها فعالان حوزه شهری گفته‌اند که این خیابان‌ها، آدم‌ها را پس زده؛ تنهایشان کرده و این تنهایی مصیبت خواهد بود اما تغییری حاصل نشد که نشد. حتی شورای شهر تهران، هم در سال ۸۸ و هم سال ۹۱ مصوباتی در مورد دسترس‌پذیری بهتر شهر برای اقشار گوناگون داشت. مصوبات در حد گفت‌وگو باقی ماند و نه آنچنان به آن پرداخته شد و نه البته از سختی‌های شب و مشکلات دسترسی در آن برای زنان گفته شد. کسی هم در یادش نبود که بسیاری از زنان برای همین شب‌ها که سایه‌هایش بلند است و سختیِ رفت‌وآمد و نبودِ حس امنیت در شهرهایش زیاد؛ بسیاری از موقعیت‌های شغلی‌شان را از دست می‌دهند و اگر قرار باشد دیر برگردند و امکانات ترددشان هم اندک باشد، چقدر باید استرس را تحمل کنند و همین هم دلیلی شود که عطای بسیاری از کارها را به لقایش ببشخند و شب همچنان عنصری باشد که فاصله‌اش از زیست زنانه زیاد است و نیازی به پرداختن ندارد. برای مثال وقتی به نظرسنجی شبکه شهر به مناسبت پنج آذر امسال؛ همزمان با روز جهانی مبارزه با خشونت علیه زنان نگاه می‌کنیم، می‌بینیم در آن از زنان خواسته شده بگویند کدام فضای شهری برایشان ترسناک است: پل عابر پیاده، کوچه بن‌بست یا زیرگذر؟ ماجرا اینجا هم شب و روز ندارد و انگار این نظرسنجی می‌گوید وقتی این سه فضا در روز برای زنان ترسناک است، در شب که وضعیت مشخص است. هرچند می‌توان به این لیست، موارد ترسناک دیگری را هم اضافه کرد.

اما حالا که ما از سختی‌های تردد در شب‌هایمان حرف می‌زنیم، بد نیست بدانیم ماجرای مشکل در تردد شهری برای زنان و تحقیق درباره‌اش به دهه 60 آمریکا برمی‌گردد و آن‌طور که رابین لا، متخصص جغرافیای شهری در مقاله‌ای با نام «فراتر از «زنان و تردد»: به سوی جغرافیاهای جدید جنسیت و پویامندی» که در سایت میدان منتشر شده می‌نویسد؛ رفت‌وآمد بسیارى از زنان در شب معمولا به خیابان‌های روشن و امن محدود است و بنابراین پویامند نیست و از سویی یکی از شاخه‌های تحقیق درباره محدودیت‌ پویامندی زنان هم به موضوع آزار جنسی در فضای شهری می‌پردازد. آزار و خشونتی که ترس را بر فضای شهری حاکم کرده و رفت‌وآمد زنان را به محل‌ها و زمان‌های خاص محدود می‌کند و بعدها هم تحقیق در این‌باره موضوع فعالیت کنشگران کارزار ضد تجاوز شد تا با شعار «شب را پس بگیر» به جدال با این ترس‌ها برخیزند. «معنای این شعار این است که هر زمان و مکان شهری - از جمله خیابان در شب - که به خاطر احتمال خشونت جنسی امکان تردد را از زنان ربوده است، باید به آنها پس داده شود. این تحقیقات در طول زمان به ابتکارهایی در سیاست شهری کمک کرده است و از جمله برنامه‌هایی مثل «شهرهای ایمن‌تر» را در آمریکا به وجود آورده که بازرسی دقیق ایمنی شهری و طراحی محیط‌های شهری را برای بهبود امنیت زنان در دستور کار قرار می‌دهد».
برای ما اما شب‌ها هنوز آن‌چنان موضوع بحث نیستند و هربار که صحبت از سختی‌هایش می‌شود، به موارد گسترده‌تری از ترس‌ها و مشکلات ارجاع داده می‌شویم که شب جزو کوچکی از آنهاست. هرچند برخی از مدیران چون زهرا بهروزآذر، سرپرست اداره کل امور بانوان شهرداری تهران هم سال گذشته اعلام کرد که «تهران از منظر روشنایی در شب برای زنان امن نیست». و گفت قرار است روی نورپردازی‌ این شهر کار شود، اما او هم می‌دانست که نورپردازی در ایجاد امنیت شهری مؤثر است ولی کافی نیست و مؤلفه‌های بسیاری برای ایجاد امنیت لازم است. با این حال وقتی امسال و در یک ماه گذشته برق خیابان‌های اصلی شهر و بزرگراه‌ها را برای صرفه‌جویی در مصرف برق قطع کردند؛ من و بسیاری از ما به شب‌هایی فکر کردیم که حالا بیشتر از همیشه ناامن‌اند و رفت‌وآمد در آنها دشوار و حتی ناممکن. شب‌هایی که کمتر مسئول و مدیر شهری در پی پس‌گرفتنش برای زنان است و حتی زنان و شب دغدغه جدی‌ای برایشان نیست و در این میان صدایی نیست که بگوید شب‌هایمان را پس بدهید. با این‌حال «شب را باور نکردم/ چرا که/ در فراسوهای دهلیزش/ به امید دریچه‌ای/ دل بسته بودم».*
*احمد شاملو

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.