|

رحیم محـمدی، عضو انجمن جامعه‌شناسی ایران در گفت‌وگو با «شرق»:

زندگی شبانه ایرانی‌ها وارداتی نیست

مونا اسلامی‌بلده: از ساعتی به بعد، زمان در بسیاری از محلات تهران متوقف می‌شود. ناگهان راسته‌ای که در طول روز با تردد هزاران نفر از شهروندان مواجه بود، به خلوتگاهی سرد و ترسناک تبدیل می‌شود؛ گویی روح زندگی در آنجا می‌میرد و زمان به توقفی گریزناپذیر مبتلا می‌شود. خیابان‌های آن کوچه و گذر تا صبح در تعجب اتفاق رخ‌داده به سر برده و منتظر می‌مانند تا از کسی بپرسند ناگهان چه شده که آن همه هیاهو خاموش شد؟ اما پاسخی نمی‌یابند و روز بعد قصه مجدد تکرار می‌شود. هزاران نفر از این گذرها عبور می‌کنند، کتاب می‌خرند، سینما می‌روند یا به سایر برنامه‌های خود می‌رسند و ساعت کار و فعالیت که تمام شد، طبل خاموشی بر پیکره شهر نواخته می‌شود. این همان موضوعی است که می‌توان از آن به‌عنوان «شب‌مردگی» شهر یاد کرد؛ موضوعی که سال‌هاست برای برون‌رفت از آن به‌عنوان یک مسئله شهری، پیشنهاد «زندگی شبانه» مطرح شده اما هنوز به مرحله‌ای قابل تأمل و تأثیر برای شهر نرسیده است.
زندگی شبانه‌ای که رحیـم محـمدی، مدیر گروه «جامعه‌شناسی ایران» انجمن جامعه‌شناسی، آن را درمان بسیاری از دردهای شهر دانسته و معتقد است زندگی شبانه از ضروریات زندگی کلان‌شهری و شهرهای جدید است و از گذشته در میان ایرانیان وجود داشته است و این‌طور نیست که بخواهیم آن را دستاورد تمدن غرب بنامیم. این پژوهشگر جامعه‌شناسی معتقد است زندگی شبانه در شهر، مستلزم داشتن یک برنامه فرهنگی، هنری و ورزشی موفق است و می‌تواند موجب توسعه پایدار شهر و کاهش مهاجرت شهروندان به سایر شهرهای دنیا شود. گفت‌وگوی «شرق» با رحیـم محـمدی درباره زندگی شبانه و راهکارهای موجود برای تزریق این زندگی در تن شب شهر، به واکاوی و آسیب‌شناسی شهر و زندگی شهروندان تهرانی منجر شد که در ادامه می‌خوانید.


‌زندگی شبانه در شهر، مفهوم تازه‌ای است؟ آیا اصلا شهر تهران به زندگی شبانه نیاز دارد؟
فاصله‌ای میان زندگی روز و روزانه و زندگی شب و شبانه نیست؛ این دو به هم پیوسته هستند. باید پذیرفت اگر زندگی روز برای کار و تلاش است، زندگی شبانه هم انرژی زندگی روزانه را مهیا می‌کند؛ یعنی انرژی عاطفی و انرژی فکری و عقلانی کار در روز را آماده می‌کند. ایرانیان در گذشته‌ها هم پدیده‌ای به اسم «شب‌نشینی» داشتند و بخشی از این زندگی شبانه در نشست و برخاست‌های فامیلی و دوستانه اتفاق می‌افتاد.
این شب‌نشینی برای خود مناسک و خوراکی‌هایی داشت. چیزی که در این شب‌نشینی‌ها خورده می‌شد، شب‌چره نام داشت؛ یعنی چیزی که در نشست‌ها و بگو‌بخندهای شبانه خورده می‌شد. بنابراین شب‌نشینی، شب‌چره‌‌خوردن، قصه‌گفتن، نقالی‌کردن و شاهنامه‌خواندن و خواندن کتاب‌های شعر بخشی از زندگی شبانه ایرانیان قدیم بود. اینها در فرهنگ ایرانی وجود داشت و این‌طور نیست که برخی‌ها فکر می‌کنند زندگی شبانه امروزی چیزی است که صرفا دستاورد تمدن جدید یا دستاورد زندگی غربی است.
سنت‌گرایان برای آنکه بخواهند چیزی را خراب کنند، فورا آن را به زندگی غربی وصل می‌کنند؛ اما داشتن زندگی شبانه، بخشی از زندگی سنتی ایرانیان نیز بود و امروزه بر حسب شرایط جدید متحول شده است.
در گذشته این شب‌نشینی‌ها بیشتر در خانه‌های بستگان، بزرگان و هنرمندان اتفاق می‌افتاد و امروزه به شهر و خیابان‌گردی و کافه‌ها، سینماها، تئاترها، مراکز هنری، سالن‌های موسیقی و نقاشی و بازدید از موزه‌ها منتقل شده است. اینها در واقع بازتولید مدرن آن زندگی شبانه است که در گذشته بیشتر در داخل خانه‌ها و خانواده‌ها اتفاق می‌افتاد. در گذشته «حوزه عمومی» به این معنا وجود نداشت و امکانات عمومی نیز در عرصه عمومی شهر به این صورت وجود نداشت و در خانه‌ها و کافه‌ها، شاهنامه‌خوانی، حافظ‌خوانی، قصه‌گویی و شب‌چره‌خوری، گفت‌و‌شنودهای طنزآمیز و نواختن انواع سازهای موسیقی ایرانی را می‌دیدیم.
‌آنچه به‌عنوان زندگی شبانه در شهر گفته می‌شود، چه اهمیتی دارد و چقدر می‌تواند مفید باشد؟
انسان یک واحد پیوسته است. من به‌عنوان انسانی که در روز کار و تلاش می‌کنم، همان آدمی هستم که شب به سالن موسیقی می‌روم یا در کافه می‌نشینم یا به نمایشگاه نقاشی می‌روم. اگر من نتوانم خودم را در مراکز غیررسمی و داوطلبانه بازسازی و تقویت کنم و آن انرژی عاطفی و فکری لازم را برای قدرتمند‌کردن و توانمند‌کردن خود پیدا کنم، مسلم است در کار روزانه هم آدم موفقی نخواهم بود.
اگر ما می‌خواهیم شهروندانمان موفق باشند و در ادارات، شرکت‌ها و کارخانه‌ها ارتباطات مناسب و کار و کوشش خوب داشته باشند و فعالیت‌های اقتصادی و آموزشی بهتری انجام دهند، باید «اوقات فراغت» خوب و مناسب هم داشته باشند. ما باید بخش‌هایی در اوقات فراغت داشته باشیم تا انرژی عاطفی، شناختی و جسمی شهروندان را تأمین کند تا آنها بتوانند در کارها و وظایف رسمی خود موفق باشند.
به عبارت دیگر، زندگی شبانه بخشی از پدیده اوقات فراغت و بخشی از الزامات زندگی شهری است. اوقات فراغت چیز زائدی نیست. در نگاه آدم‌های سنتی، اوقات فراغت اوقات بطالت و بی‌کاری فهمیده می‌شود و این خطاست. ما باید آگاهی خود را بازسازی کنیم و از نو سامان دهیم. اوقات فراغت یکی از مهم‌ترین و اساسی‌ترین بخش‌های زندگی ا‌ست که بخشی از آن در بعداز‌ظهرها و وقتی آدم‌ها از کار رسمی فراغت پیدا می‌کنند، اتفاق می‌افتد و بخشی از آن نیز در زیست شبانه اتفاق می‌افتد. بنابراین اوقات فراغت با کیفیت و زندگی شبانه سالم از ضروریات زندگی کلان‌شهری و زندگی شهری امروز است و ما نباید زندگی شبانه را به‌عنوان چیزی که به بطالت می‌گذرد یا چیز انحرافی نگاه کنیم.
‌آسیب‌های این خلأ زندگی شبانه برای شهر چه مواردی است؟ محلات و خیابان‌هایی که ‌زندگی روزانه دارند اما در طول شب دچار شب‌‌مردگی می‌شوند، چقدر آسیب می‌بینند؟
یک برنامه فرهنگی و هنری جامع و موفق برای شهر، برنامه‌ای است که در آن زندگی شبانه هم مهم تلقی ‌شود و اگر زندگی شبانه بی‌اهمیت شمرده شود، کار روزانه نیز بدون اعتبار و اهمیت خواهد بود؛ چرا‌که کیفیت لازم را نخواهد داشت. زندگی روزانه با‌کیفیت، تابعی از آن است که انسان‌ها زندگی شبانه فرهنگی و هنری در اوقات فراغت خود داشته باشند. آدم‌ها اگر اوقات فراغت موفق و غنی از شرایط فرهنگی، هنری، دینی و کنشگری اجتماعی نداشته باشند، در طول روز هم کار موفق و با‌کیفیت نخواهند داشت. به لحاظ تئوریک، زندگی شبانه بخشی از اوقات فراغت شهروندان در شهرهاست و چیز اضافه‌ای نیست. در دوره کرونا، بسیاری از دولت‌ها به دنبال تعطیل‌کردن فعالیت‌های اوقات فراغت و زندگی شبانه رفتند که در بعضی کشورها با مخالفت شهروندانشان مواجه شد. به نظر می‌رسد کرونا بهانه‌ای برای دولت‌ها و مخصوصا دولت‌های تمرکزگرا شد تا اوقات فراغت را محدود كنند. محدودشدن اوقات فراغت و زندگی شبانه در کشور ما نیز تبعات بسیاری داشت و آدم‌های شهری مشکلات روحی و جسمی بسیاری پیدا کردند که نتایج و آثار آن به‌زودی خود را نشان خواهد داد. افرادی که روزانه در حال فعالیت‌ هستند، نیاز به افزایش کیفیت زندگی خود دارند و بخشی از اوقات فراغت شبانه در همین کیفیت تأثیر دارد و نباید به موضوعات انسانی ساده و سطحی نگاه کرد.
‌ تهرانی‌ها چه نگاهی به زندگی شبانه دارند؟ آیا مردم با زندگی شبانه همراهی دارند؟ فرهنگ مردم اجازه می‌دهد زندگی شبانه در شهر جاری باشد؟
مردم ایران با زندگی دارای اوقات فراغت و زندگی شبانه به صورت عمده مشکلی نداشته و ندارند. با توجه به آمارهای موجود و رویکرد جامعه‌شناسانه، مردم تهران با زندگی شبانه مشکلی ندارند، بلکه مشکل در جاهای دیگر است. مردم زندگی شبانه و تفریح در شهر و در پارک‌ها و مکان‌های عمومی را که آسیبی به کسی نمی‌زند، دوست دارند و این فرهنگ از قدیم وجود داشته است. ضروری است که اماکن و ساز‌و‌کارهای لازم برای این نوع تفریحات در شهرها فراهم شود. نهادهای عمومی همچون پلیس، شهرداری و سیستم حمل‌و‌نقل شهری وظایفی بر عهده دارند. چطور پلیس در طول روز وظیفه دارد راننده متخلف را جریمه کند، در شب نیز راننده متخلف باید جریمه شود. در شب هم شهروند متخلف در پارک اگر جرمی مرتکب می‌شود، باید با آن برخورد شود و در عین حال امنیت و خاطرجمعی همگان تأمین شود.‌کافی نیست که پلیس تنها در روز وظیفه ایجاد امنیت داشته باشد و بگوید من در شب خیابان‌ها و اماکن را خلوت می‌کنم. پارک‌ها، رستوران‌ها، کافه‌ها، سینماها، ورزشگاه‌ها، موزه‌ها و مراکز فرهنگی ـ هنری باید تا پاسی از شب باز باشند و مردم، به‌ویژه کودکان و زنان، با اطمینان خاطر از آنها استفاده کنند.
همان‌طور که تجربه شب‌های ماه رمضان هم نشان داده، اگر مراکز فرهنگی و هنری و ورزشی در ماه‌های دیگر سال نیز باز باشند، هیچ مشکلی پیش نمی‌آید، بلکه به غنا و شادی شهر می‌افزاید. به نظر می‌رسد ‌ در این سال‌ها فقط از فعالیت‌های مذهبی حمایت شده و توجهی به سایر فعالیت‌ها و برنامه‌های فرهنگی نشده است و در عین حال مقاومتی هم برای حضور مردم در مراکز فرهنگی، هنری و ورزشی و زندگی شاد در ساعات شب وجود دارد.
‌ تهران پتانسیل شاد‌کردن زندگی مردم در شب را دارد؟ شهر برای داشتن زندگی شبانه به چه چیزهایی نیاز دارد؟ امنیت این نوع از زندگی را چطور می‌توان تأمین کرد؟
زندگی شبانه و خصوصا امنیت زندگی شبانه برای زنان، کودکان، نوجوانان و سالمندان اهمیت بیشتری از روز دارد و پلیس، شهرداری و سیستم رفت‌وآمد شهری، باید استراتژی جدیدی برای شب‌های شهر داشته باشند. روزهای شهر نوعی از آسایش، امنیت و انضباط را می‌طلبد، شب‌های شهر هم نوع دیگری از اینها را ‌طلب می‌کند؛ پس پلیس و شهرداری باید در ساختار خودشان تجدید‌نظر کنند و این ساختارها را در خود مهیا کنند.
یکی از ساختارهایی که پلیس باید در خود مهیا کند، توسعه پلیس زنان است تا حمایت بهتری از زنان و کودکان داشته باشد. ما پلیس زنان را فقط برای گشت ارشاد ایجاد کرده‌ایم، ولی باید یک پلیس زنانه قوی در سیستم پلیس ایران ایجاد شود تا زندگی عرصه عمومی زنان و کودکان را بیشتر حمایت کند. بخشی از پلیس باید به شکلی متحول شود یا نیرویی در داخل پلیس ایران ایجاد شود که زندگی شادمانه زنان، کودکان و نوجوانان را در شب فراهم کند و امنیتش را تأمین و تخلفاتش را رسیدگی کند. باید نگاه به پلیس زن را متحول کنیم تا زندگی شبانه و زندگی اوقات فراغت و زندگی تفریحی، فرهنگی و هنری زنان و کودکان، به‌ویژه هنگام شب‌ تضمین شود. البته در حال حاضر برای توسعه و ایجاد زندگی شبانه، مشکل زیادی وجود ندارد؛ اما بهتر است نهاد پلیس از این لحاظ آمادگی بیشتری پیدا کند و ساختار خود را با این زندگی شبانه متناسب‌سازی کند.
در کنار این موضوع، سیستم حمل‌و‌نقل شهری نیز مهم است. وقتی شما در شب می‌خواهید سینما، موزه، کنسرت، پارک و نمایشگاه بروید، باید سیستم حمل‌و‌نقل ایمنی داشته باشید. وقتی اتوبوس و مترو را ساعت 10 شب تعطیل می‌کنید، شهروندان چه کار باید بکنند؟ در این صورت، اگر در محله خودش چیزی باشد، ناچار است استفاده کند وگرنه می‌ماند. هر محله باید سینما، کتابخانه، تئاتر، پارک‌، کافه و رستوران مناسب برای گفت‌وگو و گذران وقت داشته باشد. محلات باید کانون‌های گفت‌وگوی شهری هم باشند و اهل محله باید جایی برای هم‌سخنی، همفکری و همکاری داشته باشند.
متأسفانه در محلات تهران، شهرداری در حال توسعه‌دادن و ساخت پاساژهای بیشتر است و شما جای آبادی جز پاساژهای خرید برای گذراندن وقت، تفریحی ندارید که این نیز با روحیات و درآمد همه سازگار نیست. به‌جای این همه پاساژ و مال، بهتر است فضاهای عمومی برای مردم محل ایجاد شود.
زندگی شبانه مستلزم داشتن پیش‌نیازهای زیادی است که یکی از مهم‌ترین آنها، زیرساخت‌های شهر است. ایجاد فضایی برای اوقات فراغت غنی و زندگی شبانه، علاوه بر تصمیم مسئولان و نگاه مثبت آنها، نیاز به زیرساخت‌هایی در حوزه امنیت، حمل‌و‌نقل و نهادهای عمومی دارد تا زندگی شبانه خوب، سالم و اخلاقی‌ای داشته باشیم. آدم‌هایی که زندگی کیفی، عاطفی و اوقات فراغت خوبی ندارند، کار کیفی خوبی هم ندارند و همه اینها با هم ارتباط دارند. آدم‌ها مثل ربات نیستند که توقع داشته باشیم بیایند فقط کار بکنند و کار خوب و کیفی هم بکنند.
‌پس‌زمینه اصلی برای شکل‌گیری زندگی شبانه را امنیت، شادابی و پویایی شهر می‌دانید؟
زندگی شبانه خوب، سالم، امن و شاد باعث توسعه‌ پایدار شهر، ایجاد کسب‌و‌کارهای جدید و استقرار و تعلق شهروندان در شهر می‌شود و حتی از مهاجرت به خارج کشور می‌کاهد. شما فکر می‌کنید چرا بسیاری از ایرانی‌ها به خارج از کشور مهاجرت می‌کنند؟ چون می‌بینند اینجا زندگی یک‌بُعدی است. در تحقیقات اجتماعی که به دست آوردیم، در سال‌های مختلف 150 تا 200 هزار جوان از ایران به اروپا، آمریکا و کشورهای توسعه‌یافته مهاجرت می‌کنند. بررسی‌ها نشان می‌دهد به اشکال مختلفی زندگی را محدود کرده‌ایم و فقط به آدم‌ها گفته‌ایم حسابی کار کنید، آرام و سر‌به‌زیر باشید، اوقات فراغت و زندگی شبانه و تفریح هم نداشته باشید، شادی نکنید و زندگی ورزشی، هنری و فرهنگی هم نداشته باشید و در این شرایط بسیاری از افراد احساس فشار می‌کنند و مهاجرت اولین و در‌دسترس‌ترین انتخاب است.
شهروندان ما هر چقدر در شبانه‌روز زندگی تفریحی، هنری، ورزشی و فرهنگی غنی و گسترده‌ای داشته باشند، فشارهای عصبی و انرژی‌شان نیز تخلیه می‌شود و از لحاظ روانی شهری سالم‌تر و سازگارتر خواهیم داشت و اداره شهر نیز آسان‌تر می‌شود و مشارکت شهروندان در اداره‌ بهتر شهر هم بیشتر می‌شود.
آدم‌ها ضمن اینکه زندگی کاری عقلانی، دقیق و منظم دارند، به همان میزان نیز باید زندگی عاطفی و تفریحی چند‌بُعدی و شادمانه داشته باشند؛ چون اینها مکمل یکدیگر هستند و تا شما زندگی و اوقات فراغت شادمانه، غنی و کیفی نداشته باشید، زندگی شغلی و حرفه‌ای فعال و مناسب هم نخواهید داشت. انسان یک هستی چندبُعدی است که زندگی عاطفی- عقلانی دارد و زندگی حسی، سیاسی و فرهنگی هم دارد و همه عرصه‌های زندگی انسان باید تأمین بشود. اینها اگر تأمین نشود، انتظاری که ما از انسان‌ها و شهروندان و خودمان داریم برآورده نمی‌شود و مشارکت در شهر پایین می‌آید و زندگی کیفی شهر از بین می‌رود و توسعه شهر مشکل پیدا می‌کند.

مونا اسلامی‌بلده: از ساعتی به بعد، زمان در بسیاری از محلات تهران متوقف می‌شود. ناگهان راسته‌ای که در طول روز با تردد هزاران نفر از شهروندان مواجه بود، به خلوتگاهی سرد و ترسناک تبدیل می‌شود؛ گویی روح زندگی در آنجا می‌میرد و زمان به توقفی گریزناپذیر مبتلا می‌شود. خیابان‌های آن کوچه و گذر تا صبح در تعجب اتفاق رخ‌داده به سر برده و منتظر می‌مانند تا از کسی بپرسند ناگهان چه شده که آن همه هیاهو خاموش شد؟ اما پاسخی نمی‌یابند و روز بعد قصه مجدد تکرار می‌شود. هزاران نفر از این گذرها عبور می‌کنند، کتاب می‌خرند، سینما می‌روند یا به سایر برنامه‌های خود می‌رسند و ساعت کار و فعالیت که تمام شد، طبل خاموشی بر پیکره شهر نواخته می‌شود. این همان موضوعی است که می‌توان از آن به‌عنوان «شب‌مردگی» شهر یاد کرد؛ موضوعی که سال‌هاست برای برون‌رفت از آن به‌عنوان یک مسئله شهری، پیشنهاد «زندگی شبانه» مطرح شده اما هنوز به مرحله‌ای قابل تأمل و تأثیر برای شهر نرسیده است.
زندگی شبانه‌ای که رحیـم محـمدی، مدیر گروه «جامعه‌شناسی ایران» انجمن جامعه‌شناسی، آن را درمان بسیاری از دردهای شهر دانسته و معتقد است زندگی شبانه از ضروریات زندگی کلان‌شهری و شهرهای جدید است و از گذشته در میان ایرانیان وجود داشته است و این‌طور نیست که بخواهیم آن را دستاورد تمدن غرب بنامیم. این پژوهشگر جامعه‌شناسی معتقد است زندگی شبانه در شهر، مستلزم داشتن یک برنامه فرهنگی، هنری و ورزشی موفق است و می‌تواند موجب توسعه پایدار شهر و کاهش مهاجرت شهروندان به سایر شهرهای دنیا شود. گفت‌وگوی «شرق» با رحیـم محـمدی درباره زندگی شبانه و راهکارهای موجود برای تزریق این زندگی در تن شب شهر، به واکاوی و آسیب‌شناسی شهر و زندگی شهروندان تهرانی منجر شد که در ادامه می‌خوانید.


‌زندگی شبانه در شهر، مفهوم تازه‌ای است؟ آیا اصلا شهر تهران به زندگی شبانه نیاز دارد؟
فاصله‌ای میان زندگی روز و روزانه و زندگی شب و شبانه نیست؛ این دو به هم پیوسته هستند. باید پذیرفت اگر زندگی روز برای کار و تلاش است، زندگی شبانه هم انرژی زندگی روزانه را مهیا می‌کند؛ یعنی انرژی عاطفی و انرژی فکری و عقلانی کار در روز را آماده می‌کند. ایرانیان در گذشته‌ها هم پدیده‌ای به اسم «شب‌نشینی» داشتند و بخشی از این زندگی شبانه در نشست و برخاست‌های فامیلی و دوستانه اتفاق می‌افتاد.
این شب‌نشینی برای خود مناسک و خوراکی‌هایی داشت. چیزی که در این شب‌نشینی‌ها خورده می‌شد، شب‌چره نام داشت؛ یعنی چیزی که در نشست‌ها و بگو‌بخندهای شبانه خورده می‌شد. بنابراین شب‌نشینی، شب‌چره‌‌خوردن، قصه‌گفتن، نقالی‌کردن و شاهنامه‌خواندن و خواندن کتاب‌های شعر بخشی از زندگی شبانه ایرانیان قدیم بود. اینها در فرهنگ ایرانی وجود داشت و این‌طور نیست که برخی‌ها فکر می‌کنند زندگی شبانه امروزی چیزی است که صرفا دستاورد تمدن جدید یا دستاورد زندگی غربی است.
سنت‌گرایان برای آنکه بخواهند چیزی را خراب کنند، فورا آن را به زندگی غربی وصل می‌کنند؛ اما داشتن زندگی شبانه، بخشی از زندگی سنتی ایرانیان نیز بود و امروزه بر حسب شرایط جدید متحول شده است.
در گذشته این شب‌نشینی‌ها بیشتر در خانه‌های بستگان، بزرگان و هنرمندان اتفاق می‌افتاد و امروزه به شهر و خیابان‌گردی و کافه‌ها، سینماها، تئاترها، مراکز هنری، سالن‌های موسیقی و نقاشی و بازدید از موزه‌ها منتقل شده است. اینها در واقع بازتولید مدرن آن زندگی شبانه است که در گذشته بیشتر در داخل خانه‌ها و خانواده‌ها اتفاق می‌افتاد. در گذشته «حوزه عمومی» به این معنا وجود نداشت و امکانات عمومی نیز در عرصه عمومی شهر به این صورت وجود نداشت و در خانه‌ها و کافه‌ها، شاهنامه‌خوانی، حافظ‌خوانی، قصه‌گویی و شب‌چره‌خوری، گفت‌و‌شنودهای طنزآمیز و نواختن انواع سازهای موسیقی ایرانی را می‌دیدیم.
‌آنچه به‌عنوان زندگی شبانه در شهر گفته می‌شود، چه اهمیتی دارد و چقدر می‌تواند مفید باشد؟
انسان یک واحد پیوسته است. من به‌عنوان انسانی که در روز کار و تلاش می‌کنم، همان آدمی هستم که شب به سالن موسیقی می‌روم یا در کافه می‌نشینم یا به نمایشگاه نقاشی می‌روم. اگر من نتوانم خودم را در مراکز غیررسمی و داوطلبانه بازسازی و تقویت کنم و آن انرژی عاطفی و فکری لازم را برای قدرتمند‌کردن و توانمند‌کردن خود پیدا کنم، مسلم است در کار روزانه هم آدم موفقی نخواهم بود.
اگر ما می‌خواهیم شهروندانمان موفق باشند و در ادارات، شرکت‌ها و کارخانه‌ها ارتباطات مناسب و کار و کوشش خوب داشته باشند و فعالیت‌های اقتصادی و آموزشی بهتری انجام دهند، باید «اوقات فراغت» خوب و مناسب هم داشته باشند. ما باید بخش‌هایی در اوقات فراغت داشته باشیم تا انرژی عاطفی، شناختی و جسمی شهروندان را تأمین کند تا آنها بتوانند در کارها و وظایف رسمی خود موفق باشند.
به عبارت دیگر، زندگی شبانه بخشی از پدیده اوقات فراغت و بخشی از الزامات زندگی شهری است. اوقات فراغت چیز زائدی نیست. در نگاه آدم‌های سنتی، اوقات فراغت اوقات بطالت و بی‌کاری فهمیده می‌شود و این خطاست. ما باید آگاهی خود را بازسازی کنیم و از نو سامان دهیم. اوقات فراغت یکی از مهم‌ترین و اساسی‌ترین بخش‌های زندگی ا‌ست که بخشی از آن در بعداز‌ظهرها و وقتی آدم‌ها از کار رسمی فراغت پیدا می‌کنند، اتفاق می‌افتد و بخشی از آن نیز در زیست شبانه اتفاق می‌افتد. بنابراین اوقات فراغت با کیفیت و زندگی شبانه سالم از ضروریات زندگی کلان‌شهری و زندگی شهری امروز است و ما نباید زندگی شبانه را به‌عنوان چیزی که به بطالت می‌گذرد یا چیز انحرافی نگاه کنیم.
‌آسیب‌های این خلأ زندگی شبانه برای شهر چه مواردی است؟ محلات و خیابان‌هایی که ‌زندگی روزانه دارند اما در طول شب دچار شب‌‌مردگی می‌شوند، چقدر آسیب می‌بینند؟
یک برنامه فرهنگی و هنری جامع و موفق برای شهر، برنامه‌ای است که در آن زندگی شبانه هم مهم تلقی ‌شود و اگر زندگی شبانه بی‌اهمیت شمرده شود، کار روزانه نیز بدون اعتبار و اهمیت خواهد بود؛ چرا‌که کیفیت لازم را نخواهد داشت. زندگی روزانه با‌کیفیت، تابعی از آن است که انسان‌ها زندگی شبانه فرهنگی و هنری در اوقات فراغت خود داشته باشند. آدم‌ها اگر اوقات فراغت موفق و غنی از شرایط فرهنگی، هنری، دینی و کنشگری اجتماعی نداشته باشند، در طول روز هم کار موفق و با‌کیفیت نخواهند داشت. به لحاظ تئوریک، زندگی شبانه بخشی از اوقات فراغت شهروندان در شهرهاست و چیز اضافه‌ای نیست. در دوره کرونا، بسیاری از دولت‌ها به دنبال تعطیل‌کردن فعالیت‌های اوقات فراغت و زندگی شبانه رفتند که در بعضی کشورها با مخالفت شهروندانشان مواجه شد. به نظر می‌رسد کرونا بهانه‌ای برای دولت‌ها و مخصوصا دولت‌های تمرکزگرا شد تا اوقات فراغت را محدود كنند. محدودشدن اوقات فراغت و زندگی شبانه در کشور ما نیز تبعات بسیاری داشت و آدم‌های شهری مشکلات روحی و جسمی بسیاری پیدا کردند که نتایج و آثار آن به‌زودی خود را نشان خواهد داد. افرادی که روزانه در حال فعالیت‌ هستند، نیاز به افزایش کیفیت زندگی خود دارند و بخشی از اوقات فراغت شبانه در همین کیفیت تأثیر دارد و نباید به موضوعات انسانی ساده و سطحی نگاه کرد.
‌ تهرانی‌ها چه نگاهی به زندگی شبانه دارند؟ آیا مردم با زندگی شبانه همراهی دارند؟ فرهنگ مردم اجازه می‌دهد زندگی شبانه در شهر جاری باشد؟
مردم ایران با زندگی دارای اوقات فراغت و زندگی شبانه به صورت عمده مشکلی نداشته و ندارند. با توجه به آمارهای موجود و رویکرد جامعه‌شناسانه، مردم تهران با زندگی شبانه مشکلی ندارند، بلکه مشکل در جاهای دیگر است. مردم زندگی شبانه و تفریح در شهر و در پارک‌ها و مکان‌های عمومی را که آسیبی به کسی نمی‌زند، دوست دارند و این فرهنگ از قدیم وجود داشته است. ضروری است که اماکن و ساز‌و‌کارهای لازم برای این نوع تفریحات در شهرها فراهم شود. نهادهای عمومی همچون پلیس، شهرداری و سیستم حمل‌و‌نقل شهری وظایفی بر عهده دارند. چطور پلیس در طول روز وظیفه دارد راننده متخلف را جریمه کند، در شب نیز راننده متخلف باید جریمه شود. در شب هم شهروند متخلف در پارک اگر جرمی مرتکب می‌شود، باید با آن برخورد شود و در عین حال امنیت و خاطرجمعی همگان تأمین شود.‌کافی نیست که پلیس تنها در روز وظیفه ایجاد امنیت داشته باشد و بگوید من در شب خیابان‌ها و اماکن را خلوت می‌کنم. پارک‌ها، رستوران‌ها، کافه‌ها، سینماها، ورزشگاه‌ها، موزه‌ها و مراکز فرهنگی ـ هنری باید تا پاسی از شب باز باشند و مردم، به‌ویژه کودکان و زنان، با اطمینان خاطر از آنها استفاده کنند.
همان‌طور که تجربه شب‌های ماه رمضان هم نشان داده، اگر مراکز فرهنگی و هنری و ورزشی در ماه‌های دیگر سال نیز باز باشند، هیچ مشکلی پیش نمی‌آید، بلکه به غنا و شادی شهر می‌افزاید. به نظر می‌رسد ‌ در این سال‌ها فقط از فعالیت‌های مذهبی حمایت شده و توجهی به سایر فعالیت‌ها و برنامه‌های فرهنگی نشده است و در عین حال مقاومتی هم برای حضور مردم در مراکز فرهنگی، هنری و ورزشی و زندگی شاد در ساعات شب وجود دارد.
‌ تهران پتانسیل شاد‌کردن زندگی مردم در شب را دارد؟ شهر برای داشتن زندگی شبانه به چه چیزهایی نیاز دارد؟ امنیت این نوع از زندگی را چطور می‌توان تأمین کرد؟
زندگی شبانه و خصوصا امنیت زندگی شبانه برای زنان، کودکان، نوجوانان و سالمندان اهمیت بیشتری از روز دارد و پلیس، شهرداری و سیستم رفت‌وآمد شهری، باید استراتژی جدیدی برای شب‌های شهر داشته باشند. روزهای شهر نوعی از آسایش، امنیت و انضباط را می‌طلبد، شب‌های شهر هم نوع دیگری از اینها را ‌طلب می‌کند؛ پس پلیس و شهرداری باید در ساختار خودشان تجدید‌نظر کنند و این ساختارها را در خود مهیا کنند.
یکی از ساختارهایی که پلیس باید در خود مهیا کند، توسعه پلیس زنان است تا حمایت بهتری از زنان و کودکان داشته باشد. ما پلیس زنان را فقط برای گشت ارشاد ایجاد کرده‌ایم، ولی باید یک پلیس زنانه قوی در سیستم پلیس ایران ایجاد شود تا زندگی عرصه عمومی زنان و کودکان را بیشتر حمایت کند. بخشی از پلیس باید به شکلی متحول شود یا نیرویی در داخل پلیس ایران ایجاد شود که زندگی شادمانه زنان، کودکان و نوجوانان را در شب فراهم کند و امنیتش را تأمین و تخلفاتش را رسیدگی کند. باید نگاه به پلیس زن را متحول کنیم تا زندگی شبانه و زندگی اوقات فراغت و زندگی تفریحی، فرهنگی و هنری زنان و کودکان، به‌ویژه هنگام شب‌ تضمین شود. البته در حال حاضر برای توسعه و ایجاد زندگی شبانه، مشکل زیادی وجود ندارد؛ اما بهتر است نهاد پلیس از این لحاظ آمادگی بیشتری پیدا کند و ساختار خود را با این زندگی شبانه متناسب‌سازی کند.
در کنار این موضوع، سیستم حمل‌و‌نقل شهری نیز مهم است. وقتی شما در شب می‌خواهید سینما، موزه، کنسرت، پارک و نمایشگاه بروید، باید سیستم حمل‌و‌نقل ایمنی داشته باشید. وقتی اتوبوس و مترو را ساعت 10 شب تعطیل می‌کنید، شهروندان چه کار باید بکنند؟ در این صورت، اگر در محله خودش چیزی باشد، ناچار است استفاده کند وگرنه می‌ماند. هر محله باید سینما، کتابخانه، تئاتر، پارک‌، کافه و رستوران مناسب برای گفت‌وگو و گذران وقت داشته باشد. محلات باید کانون‌های گفت‌وگوی شهری هم باشند و اهل محله باید جایی برای هم‌سخنی، همفکری و همکاری داشته باشند.
متأسفانه در محلات تهران، شهرداری در حال توسعه‌دادن و ساخت پاساژهای بیشتر است و شما جای آبادی جز پاساژهای خرید برای گذراندن وقت، تفریحی ندارید که این نیز با روحیات و درآمد همه سازگار نیست. به‌جای این همه پاساژ و مال، بهتر است فضاهای عمومی برای مردم محل ایجاد شود.
زندگی شبانه مستلزم داشتن پیش‌نیازهای زیادی است که یکی از مهم‌ترین آنها، زیرساخت‌های شهر است. ایجاد فضایی برای اوقات فراغت غنی و زندگی شبانه، علاوه بر تصمیم مسئولان و نگاه مثبت آنها، نیاز به زیرساخت‌هایی در حوزه امنیت، حمل‌و‌نقل و نهادهای عمومی دارد تا زندگی شبانه خوب، سالم و اخلاقی‌ای داشته باشیم. آدم‌هایی که زندگی کیفی، عاطفی و اوقات فراغت خوبی ندارند، کار کیفی خوبی هم ندارند و همه اینها با هم ارتباط دارند. آدم‌ها مثل ربات نیستند که توقع داشته باشیم بیایند فقط کار بکنند و کار خوب و کیفی هم بکنند.
‌پس‌زمینه اصلی برای شکل‌گیری زندگی شبانه را امنیت، شادابی و پویایی شهر می‌دانید؟
زندگی شبانه خوب، سالم، امن و شاد باعث توسعه‌ پایدار شهر، ایجاد کسب‌و‌کارهای جدید و استقرار و تعلق شهروندان در شهر می‌شود و حتی از مهاجرت به خارج کشور می‌کاهد. شما فکر می‌کنید چرا بسیاری از ایرانی‌ها به خارج از کشور مهاجرت می‌کنند؟ چون می‌بینند اینجا زندگی یک‌بُعدی است. در تحقیقات اجتماعی که به دست آوردیم، در سال‌های مختلف 150 تا 200 هزار جوان از ایران به اروپا، آمریکا و کشورهای توسعه‌یافته مهاجرت می‌کنند. بررسی‌ها نشان می‌دهد به اشکال مختلفی زندگی را محدود کرده‌ایم و فقط به آدم‌ها گفته‌ایم حسابی کار کنید، آرام و سر‌به‌زیر باشید، اوقات فراغت و زندگی شبانه و تفریح هم نداشته باشید، شادی نکنید و زندگی ورزشی، هنری و فرهنگی هم نداشته باشید و در این شرایط بسیاری از افراد احساس فشار می‌کنند و مهاجرت اولین و در‌دسترس‌ترین انتخاب است.
شهروندان ما هر چقدر در شبانه‌روز زندگی تفریحی، هنری، ورزشی و فرهنگی غنی و گسترده‌ای داشته باشند، فشارهای عصبی و انرژی‌شان نیز تخلیه می‌شود و از لحاظ روانی شهری سالم‌تر و سازگارتر خواهیم داشت و اداره شهر نیز آسان‌تر می‌شود و مشارکت شهروندان در اداره‌ بهتر شهر هم بیشتر می‌شود.
آدم‌ها ضمن اینکه زندگی کاری عقلانی، دقیق و منظم دارند، به همان میزان نیز باید زندگی عاطفی و تفریحی چند‌بُعدی و شادمانه داشته باشند؛ چون اینها مکمل یکدیگر هستند و تا شما زندگی و اوقات فراغت شادمانه، غنی و کیفی نداشته باشید، زندگی شغلی و حرفه‌ای فعال و مناسب هم نخواهید داشت. انسان یک هستی چندبُعدی است که زندگی عاطفی- عقلانی دارد و زندگی حسی، سیاسی و فرهنگی هم دارد و همه عرصه‌های زندگی انسان باید تأمین بشود. اینها اگر تأمین نشود، انتظاری که ما از انسان‌ها و شهروندان و خودمان داریم برآورده نمی‌شود و مشارکت در شهر پایین می‌آید و زندگی کیفی شهر از بین می‌رود و توسعه شهر مشکل پیدا می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.