ثبت جهانی طولانیترین خیابان تهران فرصتی برای ایران
شرق: طولانیترین خیابان تهران حالا در آستانه ثبت در میراث جهانی قرار گرفته است. ایده ثبت جهانی خیابان ۱۸ کیلومتری ولیعصر چند سالی است مطرح شده و شهرداری تهران با تکمیل پرونده و ارائه آن به یونسکو مقدمات کار را فراهم کرده است. در همین رابطه با وحید قاسمی، مدیر موزه و پایگاه میراث شهری خیابان ولیعصر گفتوگویی کردهایم که در ادامه میخوانید.
خیابان ولیعصر چه ویژگیاي دارد که قرار است ثبت جهانی شود و آیا مشابه این خیابان در جای دیگری از جهان هست که ثبت جهانی شده باشد؟
پاسخ به این پرسش وجوه مختلفی دارد؛ اول اینکه در دنیا تا این لحظه هنوز هیچ خیاباني ثبت جهانی نشده است. خیابانها در حوزه میراث معاصر و میراث شهری میگنجند و البته اگر ما دست جنبانده بودیم میتوانستیم اولین ثبت جهانی در این زمینه را انجام دهیم، ولی الان فکر میکنم ترکیه با خیابان استقلال از ما پیشی گرفته و احتمالا ۲۰۲۱ آنها آن را ثبت میکنند و ما بعد از آن ثبت میشویم. به صورت کلی خیابانهای زیادی هستند که در مسیر ثبت جهانی قرار گرفتهاند. امروز در حوزه میراث فرهنگی و محیط زیست بهعنوان دو فاکتور توسعه شهری به این نکته توجه دارند که فقط چیستی یک جایی مطرح نمیشود، بلکه کیستی آن هم مطرح میشود. خیابان ولیعصر با قدمتی قریب به صد سال، دورههای زندگیشده متفاوتی دارد، خاطرات نسلهای مختلفی از تهران را به خودش پیوند میدهد، نهفقط خاطرات بهعنوان یک سرخوشی در گذشته، خاطرات به معناي آنچه میتواند دوباره آنها را با شهر پیوند دهد و از ساکن شهر به اهل شهر تبدیل کند. خیابان صرفا جایی نیست که شما را از نقطه الف به نقطه ب ببرد؛ خیابان یک مقصد است، شما به قصد خیابان از منزلتان بیرون میآیید. ولیعصر مانند یک برش طولی میماند از زندگی صد سال اخیر تهران و این ویژگی را نمایندگی میکند، زيرا همه این نشانهها را ملموس و غیرملموس در خود دارد.
با این ویژگیهایی که شما گفتید، اگر بخواهیم سهلگیرانه به ماجرا نگاه کنیم، در هر شهری هرکجایی از جهان چنین خیابانی پیدا میشود، آیا باید همه این خیابانها ثبت جهانی شوند؟
بله در هر شهری ممکن است وجود داشته باشد. همه شهرهای دنیا تقریبا یک خیابان با این ویژگی را دارند، زيرا اصولا هر شهری که امروز در مقام یک شهر انسانی با ویژگیهای انسانی کار میکند، حتما چنین فضای شهریاي دارد. در این ساحت، خیابان فقط خیابان نیست بلکه به یک فضای شهری تبدیل میشود.
بالاخره هر اثر تاریخی و طبیعی برای ورود به فهرست میراث جهانی باید یک ویژگی منحصربهفردی داشته باشد. وقتی مشابه چنین خیابانی به تعبیر شما تقریبا در همه شهرهای دنیا وجود دارد، آیا امکان ثبت جهانیشدنش وجود دارد؟
الان خیابان ولیعصر برای ثبت جهانیشدن در فهرست اولیه قرار گرفته پس حتما ویژگیهای لازم را داشته است. اگر در سایت میراث جهانی جستوجو کنید، نام خیابان ولیعصر را میبینید که دومین گزینه فهرست در انتظار ثبت است.
پس با این حساب بخش مهمی از کار انجام شده است. ایده ثبت جهانی خیابان ولیعصر به لحاظ زمانی مربوط به چه دورهای بوده و پیشنهاددهنده اصلیاش چه کسی است؟
فکر میکنم در دوره شهردار اسبق تهران اين اتفاق افتاده، ولی دکتر حناچی و بچههای دانشگاه تهران و دکتر طالبیان و... مطرحش کردند، یعنی مطرحشدنش از سوی آقای دکتر حناچی و تیم میراث فرهنگی بود ولی از نظر زمانی در آن دوره بود.
برای اینکه خیابانی مثل ولیعصر ثبت جهانی شود، مشخصا چه کارهایی باید انجام شود علاوه بر ساختاری که موجود است، یعنی الان دفتر شما مشخصا چه کارهایی میکند یا چه کارهایی باید بکنید؟
قدم اصلی ما و بهخصوص مدیریت شهری این است که خیابان ولیعصر بهعنوان یک کیفیت، یک تنفسگاه و یک ویژگی شهری در اختیار شهروندان تهرانی قرار بگیرد. در راستای این تفکر، ثبت جهانی هم یکی از کارهای ماست. در واقع ما در این پایگاه میراث شهری فقط قرار نیست این خیابان را ثبت کنیم بعد بگوییم خداحافظ. این پایگاه اگر ثبت جهانی هم شد، بعدش باید بماند و مراقبت و محافظت کند. امروز در دنیا وقتی از حفاظت حرف میزنند، میگویند حفاظت از اذهان شروع میشود یعنی ذهنهای شهروندان. در پایگاه نزدیک دو سال است سراغ تمام کسبهای که قدمتی بالای ۲۰ سال دارند و در این خیابان زندگی میکنند، میرویم و خاطراتشان را ثبت و ضبط میکنیم، از اینها چیزهایی را میگیریم، بعد به نمایش میگذاریم. آنها صرفا یکسری مغازهدار نیستند، بلکه بخشی از تاریخ و فرهنگ حضور در این خیابان هستند، خودشان هم این پیام را میگیرند که پس باید از مغازهام، جلوی مغازهام، از خود خیابان صیانت کنم؛ در واقع کار اصلی ما این است که برای این فضای شهری کیفیتهای مناسب و درخور ایجاد کنیم. ما شش کار خیلی مهم را انجام میدهیم؛ اولین کار بحث خواناسازی و معرفی است. یعنی بگوییم این خیابان چه چیزها و چه امکاناتی دارد. معماریهای باارزش، کسبه خیابان و مواردي از این دست را معرفی میکنیم. اصلیترین کار هم همین است؛ معرفی کردن. اینکه بقیه و خود آدمها بدانند چه داریم. در فضای دیگری ساماندهی کالبدی را انجام میدهیم. در واقع آن اصلاح طرح تفصیلی در محدوده خیابان ولیعصر، پیرایشها و مرمتهای شهری، ایجاد پیوند با محلات، چیزهایی از این دست هم در زمره اقدامات کالبدی قرار میگیرند. یکسری اقدامات فرهنگی- اجتماعی نیز انجام میدهیم که مهمترین و دقیقترین آنها موضوع نقشهبرداری فرهنگی است که برای آن، لایههای خیابان را شناسایی میکنیم و نقشههایی به دست میآوریم که وقتی در معرض مدیریت شهری قرار میگیرد، در برنامهریزیهای کالبدی و غیرکالبدی میدانند با چه لایههایی روبهرو هستند. موضوع دیگر بحث سرزندگی اجتماعی و سرمایه اجتماعی است؛ اینکه خیابان ولیعصر به سرمایه اجتماعی تهران تبدیل شود. اینها کارهایی است که در حوزه فرهنگی- اجتماعی انجام میدهیم. در حوزه دیپلماسی شهری هم کارهایی را تعریف کردیم مانند توجه به اینکه همتاهای این خیابان در جهان کجا هستند، چطور میتوانیم با آنها دیالوگ برقرار کنیم، نمایشگاههای مشترک بگذاریم و... .
در این سالها خیابان ولیعصر آسیبهای زیادی دیده است. از قطع درختانش تا این بناهای عجیبی که مثل همه جای شهر در دو طرفش ساخته شده. موضوع دیگر هم با قضیه بیآرتی رخ داد که مردم از اين خيابان با سرعت فقط رد میشوند، این مسائل روی هویت خیابان ولیعصر تأثیر گذاشته است، آیا در پرونده ثبت جهانی اینها بهعنوان ایراد مطرح نمیشوند؟
به صورت کلی ایجاد بیآرتی و یکطرفهکردن این خیابان راه حل درستی نبود. ممکن است مقطعی جواب گرفته باشد، ولی براي طولانيمدت راه حل درستی نبود. وقتی از یک خیابان بهعنوان مقصد حرف میزنیم اول از همه از یک خیابان کامل میگوييم. خیابان کامل یعنی به اندازهای که ظرفیت دارد، تمام امکانات مختلف شهروندی را برای حضور در خیابان داشته باشد. یعنی اگر کسی میخواهد با دوچرخه عبور کند بتواند برود، پیاده بخواهد قدم بزند، بتواند، معلولی كه میخواهد عبور کند راحت باشد، مادری كه با کالسکه بچهاش میخواهد برود با موانع متعدد گیر نکند، با وسایل حملونقل عمومی بهراحتی بتوانند تردد داشته باشند، حملونقل شخصی و فردی هم در یک محدودهای برای ساکنین آنجا فراهم باشد. همانطور که گفتم وجود بیآرتی و یکطرفهکردن خیابان راه حل درستی نبود، ولی امروز تعداد بیشماری آدم از این امكان استفاده میکنند. ما اگر بخواهیم به سمت ثبت جهانی برویم باید بیآرتی را ساماندهی کنیم، یعنی از لحاظ معماری خیابان و معماری ایستگاهها، کارهایی انجام دهیم، بتوانیم نردهها را حذف کنیم، این نردهها خیلی نشانگر خیابان به معنای مقصد نیستند. معاصریت امروز در دنیا خیلی برای ثبت جهانی مهم است. اینکه بتوانند آثار را چگونه وارد زندگی امروزشان کنند بدون اینکه ارزشهایش آسیب ببیند. حسن مسیر ثبت جهانی این است که از تمام تهدیدها باید با خلاقیت فرصت بسازید. خیلیها ولیعصر را فقط با چنارهایش میشناسند، ولی خیابان ولیعصر گونههای زیستی داشت. گونههای زیستی جزو میراث زیستهشده شهر بودند. اینها را باید به مرور احیا کرد. همین الان در حد فاصل زرتشت تا میدان ولیعصر، جویها را اصلاح میکنیم و دوباره آب میاندازیم، با درختانی که سه سال اخیر در خیابان ولیعصر کاشته شده، امروز تقریبا نزدیکترین زمان است به تعداد اصلي درختهایی که در خیابان ولیعصر وجود داشته است.
به نظر خودتان مهمترین اثری که پایگاه میراث خیابان ولیعصر میتواند بگذارد چیست؟
ثبت جهانی و اصولا پرداختن به شهر کار یک نفر و یک پایگاه نیست. پایگاه میراث شهری خیابان ولیعصر فرصتی بود برای تغییر دیدگاه که بتواند در حوزه تفکر نسبت به شهر اتفاق بیفتد. اینکه از اذهان شروع کنیم. در این چهار، پنج ماه اخیر از خلال کارگاهها و رویدادهایی که درباره خیابان ولیعصر اتفاق افتاده، دهها نفر از آدمهای متخصص حوزه جامعهشناسی، عکاسی، هنر، معماری، شهرسازی و جوان به واسطه پروژههای مختلف، مدام در خیابان ولیعصر آمد و شد میکنند. ما به سمت طراحیهای مشارکتی واقعی رفتیم، یعنی واقعا از مردم پرسیدیم چه چیزی اینجا شما را آزار میدهد؟ پروژههای کوچک تعریف کردیم به جای پروژههای بزرگ. نه به خاطر اینکه پول نداریم، نه! برای اینکه اصولا شهر را پروژههای بزرگ نمیسازند. شهر را اقدامهای کوچکی ميسازد که میتوانند زنجیروار به همدیگر کمک کنند تا شهروندان در مقیاس شهری انسانی در آن حضور داشته باشند. پایگاه میراث شهری خیابان ولیعصر و تلاش مدیریت شهری صرفا برای ثبت جهانی خیابان ولیعصر نبوده است. بلکه تمرینی است برای مدیریت واحد شهری و مشارکت دور از شعار بهطور واقعی. تمرینی است برای دیدن همه لایههایی که گاهی اوقات دوست نداریم ببینیم و از آن حرف نمیزنیم.
خیابان ولیعصر چه ویژگیاي دارد که قرار است ثبت جهانی شود و آیا مشابه این خیابان در جای دیگری از جهان هست که ثبت جهانی شده باشد؟
پاسخ به این پرسش وجوه مختلفی دارد؛ اول اینکه در دنیا تا این لحظه هنوز هیچ خیاباني ثبت جهانی نشده است. خیابانها در حوزه میراث معاصر و میراث شهری میگنجند و البته اگر ما دست جنبانده بودیم میتوانستیم اولین ثبت جهانی در این زمینه را انجام دهیم، ولی الان فکر میکنم ترکیه با خیابان استقلال از ما پیشی گرفته و احتمالا ۲۰۲۱ آنها آن را ثبت میکنند و ما بعد از آن ثبت میشویم. به صورت کلی خیابانهای زیادی هستند که در مسیر ثبت جهانی قرار گرفتهاند. امروز در حوزه میراث فرهنگی و محیط زیست بهعنوان دو فاکتور توسعه شهری به این نکته توجه دارند که فقط چیستی یک جایی مطرح نمیشود، بلکه کیستی آن هم مطرح میشود. خیابان ولیعصر با قدمتی قریب به صد سال، دورههای زندگیشده متفاوتی دارد، خاطرات نسلهای مختلفی از تهران را به خودش پیوند میدهد، نهفقط خاطرات بهعنوان یک سرخوشی در گذشته، خاطرات به معناي آنچه میتواند دوباره آنها را با شهر پیوند دهد و از ساکن شهر به اهل شهر تبدیل کند. خیابان صرفا جایی نیست که شما را از نقطه الف به نقطه ب ببرد؛ خیابان یک مقصد است، شما به قصد خیابان از منزلتان بیرون میآیید. ولیعصر مانند یک برش طولی میماند از زندگی صد سال اخیر تهران و این ویژگی را نمایندگی میکند، زيرا همه این نشانهها را ملموس و غیرملموس در خود دارد.
با این ویژگیهایی که شما گفتید، اگر بخواهیم سهلگیرانه به ماجرا نگاه کنیم، در هر شهری هرکجایی از جهان چنین خیابانی پیدا میشود، آیا باید همه این خیابانها ثبت جهانی شوند؟
بله در هر شهری ممکن است وجود داشته باشد. همه شهرهای دنیا تقریبا یک خیابان با این ویژگی را دارند، زيرا اصولا هر شهری که امروز در مقام یک شهر انسانی با ویژگیهای انسانی کار میکند، حتما چنین فضای شهریاي دارد. در این ساحت، خیابان فقط خیابان نیست بلکه به یک فضای شهری تبدیل میشود.
بالاخره هر اثر تاریخی و طبیعی برای ورود به فهرست میراث جهانی باید یک ویژگی منحصربهفردی داشته باشد. وقتی مشابه چنین خیابانی به تعبیر شما تقریبا در همه شهرهای دنیا وجود دارد، آیا امکان ثبت جهانیشدنش وجود دارد؟
الان خیابان ولیعصر برای ثبت جهانیشدن در فهرست اولیه قرار گرفته پس حتما ویژگیهای لازم را داشته است. اگر در سایت میراث جهانی جستوجو کنید، نام خیابان ولیعصر را میبینید که دومین گزینه فهرست در انتظار ثبت است.
پس با این حساب بخش مهمی از کار انجام شده است. ایده ثبت جهانی خیابان ولیعصر به لحاظ زمانی مربوط به چه دورهای بوده و پیشنهاددهنده اصلیاش چه کسی است؟
فکر میکنم در دوره شهردار اسبق تهران اين اتفاق افتاده، ولی دکتر حناچی و بچههای دانشگاه تهران و دکتر طالبیان و... مطرحش کردند، یعنی مطرحشدنش از سوی آقای دکتر حناچی و تیم میراث فرهنگی بود ولی از نظر زمانی در آن دوره بود.
برای اینکه خیابانی مثل ولیعصر ثبت جهانی شود، مشخصا چه کارهایی باید انجام شود علاوه بر ساختاری که موجود است، یعنی الان دفتر شما مشخصا چه کارهایی میکند یا چه کارهایی باید بکنید؟
قدم اصلی ما و بهخصوص مدیریت شهری این است که خیابان ولیعصر بهعنوان یک کیفیت، یک تنفسگاه و یک ویژگی شهری در اختیار شهروندان تهرانی قرار بگیرد. در راستای این تفکر، ثبت جهانی هم یکی از کارهای ماست. در واقع ما در این پایگاه میراث شهری فقط قرار نیست این خیابان را ثبت کنیم بعد بگوییم خداحافظ. این پایگاه اگر ثبت جهانی هم شد، بعدش باید بماند و مراقبت و محافظت کند. امروز در دنیا وقتی از حفاظت حرف میزنند، میگویند حفاظت از اذهان شروع میشود یعنی ذهنهای شهروندان. در پایگاه نزدیک دو سال است سراغ تمام کسبهای که قدمتی بالای ۲۰ سال دارند و در این خیابان زندگی میکنند، میرویم و خاطراتشان را ثبت و ضبط میکنیم، از اینها چیزهایی را میگیریم، بعد به نمایش میگذاریم. آنها صرفا یکسری مغازهدار نیستند، بلکه بخشی از تاریخ و فرهنگ حضور در این خیابان هستند، خودشان هم این پیام را میگیرند که پس باید از مغازهام، جلوی مغازهام، از خود خیابان صیانت کنم؛ در واقع کار اصلی ما این است که برای این فضای شهری کیفیتهای مناسب و درخور ایجاد کنیم. ما شش کار خیلی مهم را انجام میدهیم؛ اولین کار بحث خواناسازی و معرفی است. یعنی بگوییم این خیابان چه چیزها و چه امکاناتی دارد. معماریهای باارزش، کسبه خیابان و مواردي از این دست را معرفی میکنیم. اصلیترین کار هم همین است؛ معرفی کردن. اینکه بقیه و خود آدمها بدانند چه داریم. در فضای دیگری ساماندهی کالبدی را انجام میدهیم. در واقع آن اصلاح طرح تفصیلی در محدوده خیابان ولیعصر، پیرایشها و مرمتهای شهری، ایجاد پیوند با محلات، چیزهایی از این دست هم در زمره اقدامات کالبدی قرار میگیرند. یکسری اقدامات فرهنگی- اجتماعی نیز انجام میدهیم که مهمترین و دقیقترین آنها موضوع نقشهبرداری فرهنگی است که برای آن، لایههای خیابان را شناسایی میکنیم و نقشههایی به دست میآوریم که وقتی در معرض مدیریت شهری قرار میگیرد، در برنامهریزیهای کالبدی و غیرکالبدی میدانند با چه لایههایی روبهرو هستند. موضوع دیگر بحث سرزندگی اجتماعی و سرمایه اجتماعی است؛ اینکه خیابان ولیعصر به سرمایه اجتماعی تهران تبدیل شود. اینها کارهایی است که در حوزه فرهنگی- اجتماعی انجام میدهیم. در حوزه دیپلماسی شهری هم کارهایی را تعریف کردیم مانند توجه به اینکه همتاهای این خیابان در جهان کجا هستند، چطور میتوانیم با آنها دیالوگ برقرار کنیم، نمایشگاههای مشترک بگذاریم و... .
در این سالها خیابان ولیعصر آسیبهای زیادی دیده است. از قطع درختانش تا این بناهای عجیبی که مثل همه جای شهر در دو طرفش ساخته شده. موضوع دیگر هم با قضیه بیآرتی رخ داد که مردم از اين خيابان با سرعت فقط رد میشوند، این مسائل روی هویت خیابان ولیعصر تأثیر گذاشته است، آیا در پرونده ثبت جهانی اینها بهعنوان ایراد مطرح نمیشوند؟
به صورت کلی ایجاد بیآرتی و یکطرفهکردن این خیابان راه حل درستی نبود. ممکن است مقطعی جواب گرفته باشد، ولی براي طولانيمدت راه حل درستی نبود. وقتی از یک خیابان بهعنوان مقصد حرف میزنیم اول از همه از یک خیابان کامل میگوييم. خیابان کامل یعنی به اندازهای که ظرفیت دارد، تمام امکانات مختلف شهروندی را برای حضور در خیابان داشته باشد. یعنی اگر کسی میخواهد با دوچرخه عبور کند بتواند برود، پیاده بخواهد قدم بزند، بتواند، معلولی كه میخواهد عبور کند راحت باشد، مادری كه با کالسکه بچهاش میخواهد برود با موانع متعدد گیر نکند، با وسایل حملونقل عمومی بهراحتی بتوانند تردد داشته باشند، حملونقل شخصی و فردی هم در یک محدودهای برای ساکنین آنجا فراهم باشد. همانطور که گفتم وجود بیآرتی و یکطرفهکردن خیابان راه حل درستی نبود، ولی امروز تعداد بیشماری آدم از این امكان استفاده میکنند. ما اگر بخواهیم به سمت ثبت جهانی برویم باید بیآرتی را ساماندهی کنیم، یعنی از لحاظ معماری خیابان و معماری ایستگاهها، کارهایی انجام دهیم، بتوانیم نردهها را حذف کنیم، این نردهها خیلی نشانگر خیابان به معنای مقصد نیستند. معاصریت امروز در دنیا خیلی برای ثبت جهانی مهم است. اینکه بتوانند آثار را چگونه وارد زندگی امروزشان کنند بدون اینکه ارزشهایش آسیب ببیند. حسن مسیر ثبت جهانی این است که از تمام تهدیدها باید با خلاقیت فرصت بسازید. خیلیها ولیعصر را فقط با چنارهایش میشناسند، ولی خیابان ولیعصر گونههای زیستی داشت. گونههای زیستی جزو میراث زیستهشده شهر بودند. اینها را باید به مرور احیا کرد. همین الان در حد فاصل زرتشت تا میدان ولیعصر، جویها را اصلاح میکنیم و دوباره آب میاندازیم، با درختانی که سه سال اخیر در خیابان ولیعصر کاشته شده، امروز تقریبا نزدیکترین زمان است به تعداد اصلي درختهایی که در خیابان ولیعصر وجود داشته است.
به نظر خودتان مهمترین اثری که پایگاه میراث خیابان ولیعصر میتواند بگذارد چیست؟
ثبت جهانی و اصولا پرداختن به شهر کار یک نفر و یک پایگاه نیست. پایگاه میراث شهری خیابان ولیعصر فرصتی بود برای تغییر دیدگاه که بتواند در حوزه تفکر نسبت به شهر اتفاق بیفتد. اینکه از اذهان شروع کنیم. در این چهار، پنج ماه اخیر از خلال کارگاهها و رویدادهایی که درباره خیابان ولیعصر اتفاق افتاده، دهها نفر از آدمهای متخصص حوزه جامعهشناسی، عکاسی، هنر، معماری، شهرسازی و جوان به واسطه پروژههای مختلف، مدام در خیابان ولیعصر آمد و شد میکنند. ما به سمت طراحیهای مشارکتی واقعی رفتیم، یعنی واقعا از مردم پرسیدیم چه چیزی اینجا شما را آزار میدهد؟ پروژههای کوچک تعریف کردیم به جای پروژههای بزرگ. نه به خاطر اینکه پول نداریم، نه! برای اینکه اصولا شهر را پروژههای بزرگ نمیسازند. شهر را اقدامهای کوچکی ميسازد که میتوانند زنجیروار به همدیگر کمک کنند تا شهروندان در مقیاس شهری انسانی در آن حضور داشته باشند. پایگاه میراث شهری خیابان ولیعصر و تلاش مدیریت شهری صرفا برای ثبت جهانی خیابان ولیعصر نبوده است. بلکه تمرینی است برای مدیریت واحد شهری و مشارکت دور از شعار بهطور واقعی. تمرینی است برای دیدن همه لایههایی که گاهی اوقات دوست نداریم ببینیم و از آن حرف نمیزنیم.
شرق: طولانیترین خیابان تهران حالا در آستانه ثبت در میراث جهانی قرار گرفته است. ایده ثبت جهانی خیابان ۱۸ کیلومتری ولیعصر چند سالی است مطرح شده و شهرداری تهران با تکمیل پرونده و ارائه آن به یونسکو مقدمات کار را فراهم کرده است. در همین رابطه با وحید قاسمی، مدیر موزه و پایگاه میراث شهری خیابان ولیعصر گفتوگویی کردهایم که در ادامه میخوانید.
خیابان ولیعصر چه ویژگیاي دارد که قرار است ثبت جهانی شود و آیا مشابه این خیابان در جای دیگری از جهان هست که ثبت جهانی شده باشد؟
پاسخ به این پرسش وجوه مختلفی دارد؛ اول اینکه در دنیا تا این لحظه هنوز هیچ خیاباني ثبت جهانی نشده است. خیابانها در حوزه میراث معاصر و میراث شهری میگنجند و البته اگر ما دست جنبانده بودیم میتوانستیم اولین ثبت جهانی در این زمینه را انجام دهیم، ولی الان فکر میکنم ترکیه با خیابان استقلال از ما پیشی گرفته و احتمالا ۲۰۲۱ آنها آن را ثبت میکنند و ما بعد از آن ثبت میشویم. به صورت کلی خیابانهای زیادی هستند که در مسیر ثبت جهانی قرار گرفتهاند. امروز در حوزه میراث فرهنگی و محیط زیست بهعنوان دو فاکتور توسعه شهری به این نکته توجه دارند که فقط چیستی یک جایی مطرح نمیشود، بلکه کیستی آن هم مطرح میشود. خیابان ولیعصر با قدمتی قریب به صد سال، دورههای زندگیشده متفاوتی دارد، خاطرات نسلهای مختلفی از تهران را به خودش پیوند میدهد، نهفقط خاطرات بهعنوان یک سرخوشی در گذشته، خاطرات به معناي آنچه میتواند دوباره آنها را با شهر پیوند دهد و از ساکن شهر به اهل شهر تبدیل کند. خیابان صرفا جایی نیست که شما را از نقطه الف به نقطه ب ببرد؛ خیابان یک مقصد است، شما به قصد خیابان از منزلتان بیرون میآیید. ولیعصر مانند یک برش طولی میماند از زندگی صد سال اخیر تهران و این ویژگی را نمایندگی میکند، زيرا همه این نشانهها را ملموس و غیرملموس در خود دارد.
با این ویژگیهایی که شما گفتید، اگر بخواهیم سهلگیرانه به ماجرا نگاه کنیم، در هر شهری هرکجایی از جهان چنین خیابانی پیدا میشود، آیا باید همه این خیابانها ثبت جهانی شوند؟
بله در هر شهری ممکن است وجود داشته باشد. همه شهرهای دنیا تقریبا یک خیابان با این ویژگی را دارند، زيرا اصولا هر شهری که امروز در مقام یک شهر انسانی با ویژگیهای انسانی کار میکند، حتما چنین فضای شهریاي دارد. در این ساحت، خیابان فقط خیابان نیست بلکه به یک فضای شهری تبدیل میشود.
بالاخره هر اثر تاریخی و طبیعی برای ورود به فهرست میراث جهانی باید یک ویژگی منحصربهفردی داشته باشد. وقتی مشابه چنین خیابانی به تعبیر شما تقریبا در همه شهرهای دنیا وجود دارد، آیا امکان ثبت جهانیشدنش وجود دارد؟
الان خیابان ولیعصر برای ثبت جهانیشدن در فهرست اولیه قرار گرفته پس حتما ویژگیهای لازم را داشته است. اگر در سایت میراث جهانی جستوجو کنید، نام خیابان ولیعصر را میبینید که دومین گزینه فهرست در انتظار ثبت است.
پس با این حساب بخش مهمی از کار انجام شده است. ایده ثبت جهانی خیابان ولیعصر به لحاظ زمانی مربوط به چه دورهای بوده و پیشنهاددهنده اصلیاش چه کسی است؟
فکر میکنم در دوره شهردار اسبق تهران اين اتفاق افتاده، ولی دکتر حناچی و بچههای دانشگاه تهران و دکتر طالبیان و... مطرحش کردند، یعنی مطرحشدنش از سوی آقای دکتر حناچی و تیم میراث فرهنگی بود ولی از نظر زمانی در آن دوره بود.
برای اینکه خیابانی مثل ولیعصر ثبت جهانی شود، مشخصا چه کارهایی باید انجام شود علاوه بر ساختاری که موجود است، یعنی الان دفتر شما مشخصا چه کارهایی میکند یا چه کارهایی باید بکنید؟
قدم اصلی ما و بهخصوص مدیریت شهری این است که خیابان ولیعصر بهعنوان یک کیفیت، یک تنفسگاه و یک ویژگی شهری در اختیار شهروندان تهرانی قرار بگیرد. در راستای این تفکر، ثبت جهانی هم یکی از کارهای ماست. در واقع ما در این پایگاه میراث شهری فقط قرار نیست این خیابان را ثبت کنیم بعد بگوییم خداحافظ. این پایگاه اگر ثبت جهانی هم شد، بعدش باید بماند و مراقبت و محافظت کند. امروز در دنیا وقتی از حفاظت حرف میزنند، میگویند حفاظت از اذهان شروع میشود یعنی ذهنهای شهروندان. در پایگاه نزدیک دو سال است سراغ تمام کسبهای که قدمتی بالای ۲۰ سال دارند و در این خیابان زندگی میکنند، میرویم و خاطراتشان را ثبت و ضبط میکنیم، از اینها چیزهایی را میگیریم، بعد به نمایش میگذاریم. آنها صرفا یکسری مغازهدار نیستند، بلکه بخشی از تاریخ و فرهنگ حضور در این خیابان هستند، خودشان هم این پیام را میگیرند که پس باید از مغازهام، جلوی مغازهام، از خود خیابان صیانت کنم؛ در واقع کار اصلی ما این است که برای این فضای شهری کیفیتهای مناسب و درخور ایجاد کنیم. ما شش کار خیلی مهم را انجام میدهیم؛ اولین کار بحث خواناسازی و معرفی است. یعنی بگوییم این خیابان چه چیزها و چه امکاناتی دارد. معماریهای باارزش، کسبه خیابان و مواردي از این دست را معرفی میکنیم. اصلیترین کار هم همین است؛ معرفی کردن. اینکه بقیه و خود آدمها بدانند چه داریم. در فضای دیگری ساماندهی کالبدی را انجام میدهیم. در واقع آن اصلاح طرح تفصیلی در محدوده خیابان ولیعصر، پیرایشها و مرمتهای شهری، ایجاد پیوند با محلات، چیزهایی از این دست هم در زمره اقدامات کالبدی قرار میگیرند. یکسری اقدامات فرهنگی- اجتماعی نیز انجام میدهیم که مهمترین و دقیقترین آنها موضوع نقشهبرداری فرهنگی است که برای آن، لایههای خیابان را شناسایی میکنیم و نقشههایی به دست میآوریم که وقتی در معرض مدیریت شهری قرار میگیرد، در برنامهریزیهای کالبدی و غیرکالبدی میدانند با چه لایههایی روبهرو هستند. موضوع دیگر بحث سرزندگی اجتماعی و سرمایه اجتماعی است؛ اینکه خیابان ولیعصر به سرمایه اجتماعی تهران تبدیل شود. اینها کارهایی است که در حوزه فرهنگی- اجتماعی انجام میدهیم. در حوزه دیپلماسی شهری هم کارهایی را تعریف کردیم مانند توجه به اینکه همتاهای این خیابان در جهان کجا هستند، چطور میتوانیم با آنها دیالوگ برقرار کنیم، نمایشگاههای مشترک بگذاریم و... .
در این سالها خیابان ولیعصر آسیبهای زیادی دیده است. از قطع درختانش تا این بناهای عجیبی که مثل همه جای شهر در دو طرفش ساخته شده. موضوع دیگر هم با قضیه بیآرتی رخ داد که مردم از اين خيابان با سرعت فقط رد میشوند، این مسائل روی هویت خیابان ولیعصر تأثیر گذاشته است، آیا در پرونده ثبت جهانی اینها بهعنوان ایراد مطرح نمیشوند؟
به صورت کلی ایجاد بیآرتی و یکطرفهکردن این خیابان راه حل درستی نبود. ممکن است مقطعی جواب گرفته باشد، ولی براي طولانيمدت راه حل درستی نبود. وقتی از یک خیابان بهعنوان مقصد حرف میزنیم اول از همه از یک خیابان کامل میگوييم. خیابان کامل یعنی به اندازهای که ظرفیت دارد، تمام امکانات مختلف شهروندی را برای حضور در خیابان داشته باشد. یعنی اگر کسی میخواهد با دوچرخه عبور کند بتواند برود، پیاده بخواهد قدم بزند، بتواند، معلولی كه میخواهد عبور کند راحت باشد، مادری كه با کالسکه بچهاش میخواهد برود با موانع متعدد گیر نکند، با وسایل حملونقل عمومی بهراحتی بتوانند تردد داشته باشند، حملونقل شخصی و فردی هم در یک محدودهای برای ساکنین آنجا فراهم باشد. همانطور که گفتم وجود بیآرتی و یکطرفهکردن خیابان راه حل درستی نبود، ولی امروز تعداد بیشماری آدم از این امكان استفاده میکنند. ما اگر بخواهیم به سمت ثبت جهانی برویم باید بیآرتی را ساماندهی کنیم، یعنی از لحاظ معماری خیابان و معماری ایستگاهها، کارهایی انجام دهیم، بتوانیم نردهها را حذف کنیم، این نردهها خیلی نشانگر خیابان به معنای مقصد نیستند. معاصریت امروز در دنیا خیلی برای ثبت جهانی مهم است. اینکه بتوانند آثار را چگونه وارد زندگی امروزشان کنند بدون اینکه ارزشهایش آسیب ببیند. حسن مسیر ثبت جهانی این است که از تمام تهدیدها باید با خلاقیت فرصت بسازید. خیلیها ولیعصر را فقط با چنارهایش میشناسند، ولی خیابان ولیعصر گونههای زیستی داشت. گونههای زیستی جزو میراث زیستهشده شهر بودند. اینها را باید به مرور احیا کرد. همین الان در حد فاصل زرتشت تا میدان ولیعصر، جویها را اصلاح میکنیم و دوباره آب میاندازیم، با درختانی که سه سال اخیر در خیابان ولیعصر کاشته شده، امروز تقریبا نزدیکترین زمان است به تعداد اصلي درختهایی که در خیابان ولیعصر وجود داشته است.
به نظر خودتان مهمترین اثری که پایگاه میراث خیابان ولیعصر میتواند بگذارد چیست؟
ثبت جهانی و اصولا پرداختن به شهر کار یک نفر و یک پایگاه نیست. پایگاه میراث شهری خیابان ولیعصر فرصتی بود برای تغییر دیدگاه که بتواند در حوزه تفکر نسبت به شهر اتفاق بیفتد. اینکه از اذهان شروع کنیم. در این چهار، پنج ماه اخیر از خلال کارگاهها و رویدادهایی که درباره خیابان ولیعصر اتفاق افتاده، دهها نفر از آدمهای متخصص حوزه جامعهشناسی، عکاسی، هنر، معماری، شهرسازی و جوان به واسطه پروژههای مختلف، مدام در خیابان ولیعصر آمد و شد میکنند. ما به سمت طراحیهای مشارکتی واقعی رفتیم، یعنی واقعا از مردم پرسیدیم چه چیزی اینجا شما را آزار میدهد؟ پروژههای کوچک تعریف کردیم به جای پروژههای بزرگ. نه به خاطر اینکه پول نداریم، نه! برای اینکه اصولا شهر را پروژههای بزرگ نمیسازند. شهر را اقدامهای کوچکی ميسازد که میتوانند زنجیروار به همدیگر کمک کنند تا شهروندان در مقیاس شهری انسانی در آن حضور داشته باشند. پایگاه میراث شهری خیابان ولیعصر و تلاش مدیریت شهری صرفا برای ثبت جهانی خیابان ولیعصر نبوده است. بلکه تمرینی است برای مدیریت واحد شهری و مشارکت دور از شعار بهطور واقعی. تمرینی است برای دیدن همه لایههایی که گاهی اوقات دوست نداریم ببینیم و از آن حرف نمیزنیم.
خیابان ولیعصر چه ویژگیاي دارد که قرار است ثبت جهانی شود و آیا مشابه این خیابان در جای دیگری از جهان هست که ثبت جهانی شده باشد؟
پاسخ به این پرسش وجوه مختلفی دارد؛ اول اینکه در دنیا تا این لحظه هنوز هیچ خیاباني ثبت جهانی نشده است. خیابانها در حوزه میراث معاصر و میراث شهری میگنجند و البته اگر ما دست جنبانده بودیم میتوانستیم اولین ثبت جهانی در این زمینه را انجام دهیم، ولی الان فکر میکنم ترکیه با خیابان استقلال از ما پیشی گرفته و احتمالا ۲۰۲۱ آنها آن را ثبت میکنند و ما بعد از آن ثبت میشویم. به صورت کلی خیابانهای زیادی هستند که در مسیر ثبت جهانی قرار گرفتهاند. امروز در حوزه میراث فرهنگی و محیط زیست بهعنوان دو فاکتور توسعه شهری به این نکته توجه دارند که فقط چیستی یک جایی مطرح نمیشود، بلکه کیستی آن هم مطرح میشود. خیابان ولیعصر با قدمتی قریب به صد سال، دورههای زندگیشده متفاوتی دارد، خاطرات نسلهای مختلفی از تهران را به خودش پیوند میدهد، نهفقط خاطرات بهعنوان یک سرخوشی در گذشته، خاطرات به معناي آنچه میتواند دوباره آنها را با شهر پیوند دهد و از ساکن شهر به اهل شهر تبدیل کند. خیابان صرفا جایی نیست که شما را از نقطه الف به نقطه ب ببرد؛ خیابان یک مقصد است، شما به قصد خیابان از منزلتان بیرون میآیید. ولیعصر مانند یک برش طولی میماند از زندگی صد سال اخیر تهران و این ویژگی را نمایندگی میکند، زيرا همه این نشانهها را ملموس و غیرملموس در خود دارد.
با این ویژگیهایی که شما گفتید، اگر بخواهیم سهلگیرانه به ماجرا نگاه کنیم، در هر شهری هرکجایی از جهان چنین خیابانی پیدا میشود، آیا باید همه این خیابانها ثبت جهانی شوند؟
بله در هر شهری ممکن است وجود داشته باشد. همه شهرهای دنیا تقریبا یک خیابان با این ویژگی را دارند، زيرا اصولا هر شهری که امروز در مقام یک شهر انسانی با ویژگیهای انسانی کار میکند، حتما چنین فضای شهریاي دارد. در این ساحت، خیابان فقط خیابان نیست بلکه به یک فضای شهری تبدیل میشود.
بالاخره هر اثر تاریخی و طبیعی برای ورود به فهرست میراث جهانی باید یک ویژگی منحصربهفردی داشته باشد. وقتی مشابه چنین خیابانی به تعبیر شما تقریبا در همه شهرهای دنیا وجود دارد، آیا امکان ثبت جهانیشدنش وجود دارد؟
الان خیابان ولیعصر برای ثبت جهانیشدن در فهرست اولیه قرار گرفته پس حتما ویژگیهای لازم را داشته است. اگر در سایت میراث جهانی جستوجو کنید، نام خیابان ولیعصر را میبینید که دومین گزینه فهرست در انتظار ثبت است.
پس با این حساب بخش مهمی از کار انجام شده است. ایده ثبت جهانی خیابان ولیعصر به لحاظ زمانی مربوط به چه دورهای بوده و پیشنهاددهنده اصلیاش چه کسی است؟
فکر میکنم در دوره شهردار اسبق تهران اين اتفاق افتاده، ولی دکتر حناچی و بچههای دانشگاه تهران و دکتر طالبیان و... مطرحش کردند، یعنی مطرحشدنش از سوی آقای دکتر حناچی و تیم میراث فرهنگی بود ولی از نظر زمانی در آن دوره بود.
برای اینکه خیابانی مثل ولیعصر ثبت جهانی شود، مشخصا چه کارهایی باید انجام شود علاوه بر ساختاری که موجود است، یعنی الان دفتر شما مشخصا چه کارهایی میکند یا چه کارهایی باید بکنید؟
قدم اصلی ما و بهخصوص مدیریت شهری این است که خیابان ولیعصر بهعنوان یک کیفیت، یک تنفسگاه و یک ویژگی شهری در اختیار شهروندان تهرانی قرار بگیرد. در راستای این تفکر، ثبت جهانی هم یکی از کارهای ماست. در واقع ما در این پایگاه میراث شهری فقط قرار نیست این خیابان را ثبت کنیم بعد بگوییم خداحافظ. این پایگاه اگر ثبت جهانی هم شد، بعدش باید بماند و مراقبت و محافظت کند. امروز در دنیا وقتی از حفاظت حرف میزنند، میگویند حفاظت از اذهان شروع میشود یعنی ذهنهای شهروندان. در پایگاه نزدیک دو سال است سراغ تمام کسبهای که قدمتی بالای ۲۰ سال دارند و در این خیابان زندگی میکنند، میرویم و خاطراتشان را ثبت و ضبط میکنیم، از اینها چیزهایی را میگیریم، بعد به نمایش میگذاریم. آنها صرفا یکسری مغازهدار نیستند، بلکه بخشی از تاریخ و فرهنگ حضور در این خیابان هستند، خودشان هم این پیام را میگیرند که پس باید از مغازهام، جلوی مغازهام، از خود خیابان صیانت کنم؛ در واقع کار اصلی ما این است که برای این فضای شهری کیفیتهای مناسب و درخور ایجاد کنیم. ما شش کار خیلی مهم را انجام میدهیم؛ اولین کار بحث خواناسازی و معرفی است. یعنی بگوییم این خیابان چه چیزها و چه امکاناتی دارد. معماریهای باارزش، کسبه خیابان و مواردي از این دست را معرفی میکنیم. اصلیترین کار هم همین است؛ معرفی کردن. اینکه بقیه و خود آدمها بدانند چه داریم. در فضای دیگری ساماندهی کالبدی را انجام میدهیم. در واقع آن اصلاح طرح تفصیلی در محدوده خیابان ولیعصر، پیرایشها و مرمتهای شهری، ایجاد پیوند با محلات، چیزهایی از این دست هم در زمره اقدامات کالبدی قرار میگیرند. یکسری اقدامات فرهنگی- اجتماعی نیز انجام میدهیم که مهمترین و دقیقترین آنها موضوع نقشهبرداری فرهنگی است که برای آن، لایههای خیابان را شناسایی میکنیم و نقشههایی به دست میآوریم که وقتی در معرض مدیریت شهری قرار میگیرد، در برنامهریزیهای کالبدی و غیرکالبدی میدانند با چه لایههایی روبهرو هستند. موضوع دیگر بحث سرزندگی اجتماعی و سرمایه اجتماعی است؛ اینکه خیابان ولیعصر به سرمایه اجتماعی تهران تبدیل شود. اینها کارهایی است که در حوزه فرهنگی- اجتماعی انجام میدهیم. در حوزه دیپلماسی شهری هم کارهایی را تعریف کردیم مانند توجه به اینکه همتاهای این خیابان در جهان کجا هستند، چطور میتوانیم با آنها دیالوگ برقرار کنیم، نمایشگاههای مشترک بگذاریم و... .
در این سالها خیابان ولیعصر آسیبهای زیادی دیده است. از قطع درختانش تا این بناهای عجیبی که مثل همه جای شهر در دو طرفش ساخته شده. موضوع دیگر هم با قضیه بیآرتی رخ داد که مردم از اين خيابان با سرعت فقط رد میشوند، این مسائل روی هویت خیابان ولیعصر تأثیر گذاشته است، آیا در پرونده ثبت جهانی اینها بهعنوان ایراد مطرح نمیشوند؟
به صورت کلی ایجاد بیآرتی و یکطرفهکردن این خیابان راه حل درستی نبود. ممکن است مقطعی جواب گرفته باشد، ولی براي طولانيمدت راه حل درستی نبود. وقتی از یک خیابان بهعنوان مقصد حرف میزنیم اول از همه از یک خیابان کامل میگوييم. خیابان کامل یعنی به اندازهای که ظرفیت دارد، تمام امکانات مختلف شهروندی را برای حضور در خیابان داشته باشد. یعنی اگر کسی میخواهد با دوچرخه عبور کند بتواند برود، پیاده بخواهد قدم بزند، بتواند، معلولی كه میخواهد عبور کند راحت باشد، مادری كه با کالسکه بچهاش میخواهد برود با موانع متعدد گیر نکند، با وسایل حملونقل عمومی بهراحتی بتوانند تردد داشته باشند، حملونقل شخصی و فردی هم در یک محدودهای برای ساکنین آنجا فراهم باشد. همانطور که گفتم وجود بیآرتی و یکطرفهکردن خیابان راه حل درستی نبود، ولی امروز تعداد بیشماری آدم از این امكان استفاده میکنند. ما اگر بخواهیم به سمت ثبت جهانی برویم باید بیآرتی را ساماندهی کنیم، یعنی از لحاظ معماری خیابان و معماری ایستگاهها، کارهایی انجام دهیم، بتوانیم نردهها را حذف کنیم، این نردهها خیلی نشانگر خیابان به معنای مقصد نیستند. معاصریت امروز در دنیا خیلی برای ثبت جهانی مهم است. اینکه بتوانند آثار را چگونه وارد زندگی امروزشان کنند بدون اینکه ارزشهایش آسیب ببیند. حسن مسیر ثبت جهانی این است که از تمام تهدیدها باید با خلاقیت فرصت بسازید. خیلیها ولیعصر را فقط با چنارهایش میشناسند، ولی خیابان ولیعصر گونههای زیستی داشت. گونههای زیستی جزو میراث زیستهشده شهر بودند. اینها را باید به مرور احیا کرد. همین الان در حد فاصل زرتشت تا میدان ولیعصر، جویها را اصلاح میکنیم و دوباره آب میاندازیم، با درختانی که سه سال اخیر در خیابان ولیعصر کاشته شده، امروز تقریبا نزدیکترین زمان است به تعداد اصلي درختهایی که در خیابان ولیعصر وجود داشته است.
به نظر خودتان مهمترین اثری که پایگاه میراث خیابان ولیعصر میتواند بگذارد چیست؟
ثبت جهانی و اصولا پرداختن به شهر کار یک نفر و یک پایگاه نیست. پایگاه میراث شهری خیابان ولیعصر فرصتی بود برای تغییر دیدگاه که بتواند در حوزه تفکر نسبت به شهر اتفاق بیفتد. اینکه از اذهان شروع کنیم. در این چهار، پنج ماه اخیر از خلال کارگاهها و رویدادهایی که درباره خیابان ولیعصر اتفاق افتاده، دهها نفر از آدمهای متخصص حوزه جامعهشناسی، عکاسی، هنر، معماری، شهرسازی و جوان به واسطه پروژههای مختلف، مدام در خیابان ولیعصر آمد و شد میکنند. ما به سمت طراحیهای مشارکتی واقعی رفتیم، یعنی واقعا از مردم پرسیدیم چه چیزی اینجا شما را آزار میدهد؟ پروژههای کوچک تعریف کردیم به جای پروژههای بزرگ. نه به خاطر اینکه پول نداریم، نه! برای اینکه اصولا شهر را پروژههای بزرگ نمیسازند. شهر را اقدامهای کوچکی ميسازد که میتوانند زنجیروار به همدیگر کمک کنند تا شهروندان در مقیاس شهری انسانی در آن حضور داشته باشند. پایگاه میراث شهری خیابان ولیعصر و تلاش مدیریت شهری صرفا برای ثبت جهانی خیابان ولیعصر نبوده است. بلکه تمرینی است برای مدیریت واحد شهری و مشارکت دور از شعار بهطور واقعی. تمرینی است برای دیدن همه لایههایی که گاهی اوقات دوست نداریم ببینیم و از آن حرف نمیزنیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.