چرا مجسمهای برای سلفی نداریم؟
محمدجواد حقشناس .عضو شوراي شهر تهران
در بسیاری از کشورها بهخصوص کشورهای توریستی با تعداد درخور توجهی از انواع مجسمههای زیبا و دیدنی در ابعاد مختلف روبهرو هستیم که توریستها و مردم آن شهرها تمایل زیادی به دیدن و حضور کنارشان دارند. احجامی که در بسیاری موارد اگر جزء هنرهای جدید نباشند، قرنهاست در آن نقطه قرار گرفتهاند و خاطرات مشترک زیادی را با شهروندان آن شهرها و میهمانانشان دارند. اما در ایران ما که سابقه فرهنگی و تمدنی بسیاری دارد، این مورد جز در برخی موارد که مربوط به حداقل یک قرن اخیر است، نمودی ندارد و به نظر میرسد دلیل این جای خالی مجسمهها در شهر و در فرهنگ عمومی شهروندان، باید در جایی بسیار قبلتر از یک قرن اخیر دید.
واقعیت این است که جایگاه هنر تجسمی در کشور ما بسیار عمیق و ریشهدار است و نشانههای این توجه و گرایش از تاریخ نشئت میگیرد. ایرانیان خلاق هزاران سال قبل در تختجمشید نشانههایی از این هنر بر جای گذاشتهاند که هنوز هم جای حیرت دارد که چطور پدران ما توانستهاند در آن دوران، سنگ سخت را با مهارت و زیبایی اینچنین تغییر دهند. این ساختههای دست ایرانیان که اوج هنر مجسمهسازی است، هنوز هم همه را شگفتزده میکند، بهخصوص که این مجسمهها در خدمات معماری شهری آن زمان و بخشی از یک کاخ مجلل قرار گرفته است. این حضور و توجه نشان میدهد هنر تجسمی ریشه در تاریخ این سرزمین و زوایای زیستی مردم ایران داشته است. علاوه بر تختجمشید، نشانههای زیاد دیگری وجود دارد که هنوز هم سؤالات زیادی را به همراه دارد. برای مثال میتوان به مجسمه برنزی مرد اشکانی اشاره کرد که بعد از دو هزار سال هنوز برای ما جای تعجب دارد که چطور اینچنین روی ساخت مجسمه برنزی تسلط داشتهاند.
شواهد نشان میدهد تا زمان ورود اسلام به ایران، موقعیت هنرهای تجسمی بسیار والا بوده است؛ اما ایدئولوژی جدید، بهخصوص در دوره اموی و عباسی، عملا این هنر پیشرو و فراگیر را به حاشیه رانده. دلیل این نوع برخورد هم آن بوده که مجسمه را در قالب بت میدیدند و این زاویه نگاه با شرایط اجتماعی آن قرنها تبدیل به تلقی عام مردم و دوری از آن امری الزامی عنوان میشود. این همان شرایطی است که برای قرنها ضرباتی را به هنر مجسمهسازی ایرانیان وارد کرد و از آن به بعد در ایران ساخت مجسمه از دور هنر دورههای مختلف خارج میشود و عملا در کنار هنر موسیقی، هنر تجسمی و مجسمهسازی فعلی حرام شناخته میشود و شاهد انقطاع تاریخی آن هستیم.
در دورههای بعدی، نشانههای این علاقه به هنرهای تجسمی ایرانیان را در قالب معماری خانههای تاریخی و اماکن مذهبی و کاخها و گچکاریها و مقرنسها و گنبد و گلدسته مساجد میبینیم. جایی خواندم که گنبدهای فیروزهای و دو گلدسته مساجد شبیه سری است که دو دست خود را به سمت خدا بلند کرده و اینها نشانههای این هنر در میان ایرانیان است. به عبارتی میتوان گفت ریشه دوری و پرهیز از مجسمه در اذهان عمومی مردم و نبود نشانههای آنها در تاریخ مردم، در همین موضوعات ریشه دارد که به نحوی تا امروز ادامه دارد؛ هرچند اصلاحاتی در دورههای اخیر وجود داشته است.
انقطاع تاریخی که در هنر تجسمی و مجسمهسازی طی قرنها ادامه داشته است، تأثیر زیادی بر افکار ایرانیان گذاشته و حتی در دورانی اگر تندیس و مجسمه باارزشی تولید شده، از ترس تخریب و دزدی بهگونهای پنهان یا دور از دسترس قرار داشته و حتی برخی تعمدی زیر خاک رفتهاند تا در امان بمانند؛ نمونه این موارد را میتوان در مجسمه شاپور در بیشاپور یا دیوارنگارهها که در دل کوه کندهکاری شده، دید که بسیاری از آنها از بین رفته و تعداد محدودی تا امروز باقی ماندهاند. مسئله درخور توجه این است که حتی در جریان تهاجم مغولها نیز بسیاری از این آثار لطمه دیدهاند و از تختجمشید تا هنرهای تجسمی که در معماریها بودند، به آتش کشیده شدند و تا قرنها این مهجوربودن ادامه داشت و تنها در دوران کوتاهی در عصر صفوی تا حدی شاهد تجدید حیات این هنر هستیم. در واقع آنچه بهعنوان هنر مدرن تا حدی برای ما باقی مانده، نتیجه مراودات با غرب و سفرهای پادشاهان قاجار به اروپا است. در همین دوران، هنرمندانی از کشورهای اروپایی به ایران میآیند و در این دوران جدید، هنر مدرن در حوزه نقاشی و مجسمهسازی تجربههای جدیدی دارد و نسل جدیدی از هنرمندان پا میگیرند. با این وجود، این هنر در رابطه با مرکزیت قدرت باقی میماند و از آنجایی که متشرعین در قدرت بودهاند و روی عامه مردم تسلط داشتهاند، نمیتواند وارد زندگی عامه مردم و شهرها شود و در حمایت دربار باقی میماند.
از دوره پهلوی که نوسازی آغاز شد، شاهد شکلگیری هنر تجسمی در ارتباط با مردم هستیم و آثار وارد خیابان و معابر میشود و مجسمههایی با رویکرد تبیین قدرت و نمودی از صاحبان قدرت و پادشاهان ساخته میشود. رضاشاه مجسمه خودش را میسازد و بهعنوان نمادی از مقاومت در برابر باورهای قدیمی در میادین اصلی شهرها میگذارد. با این وجود، هنوز هم مجسمهها در ارتباط با مردم نیستند.
در دهههای اولیه 1300 با شکلگیری دانشگاه تهران و شروع اعزام دانشجویان به خارج و برعکس و آمدن اروپاییها و صنعتگران به ایران، بناهای صنعتی و معماری جدید در شهرهای بزرگ مثل تهران با رویکردهای جدید شکل میگیرد و شاهد شکلگیری یک میدان مثل میدان فردوسی و مجسمه آن یعنی شاعر نامدار ایرانی، فردوسی، هستیم و در واقع نمادی از ایران و مردم ایران در دستور کار قرار میگیرد.
در پهلوی دوم رویکرد ساخت مجسمههای هنرمندان و شاعران ایرانی ادامه دارد و شخصیتهایی مثل مرحوم صدیقی، نمادهای مورد احترام همه ایرانیان را مورد توجه قرار میدهند و مجسمهساز با قدرت و هنری که دارد، چهرهای از فردوسی، سعدی، نظامی، رازی و... را به مردم معرفی میکند که همه ایرانیان آن را میپذیرند. امروز تصویری که از فردوسی در تخیل همه ایرانیان وجود دارد، همان چهرهای است که مرحوم صدیقی در مجسمه میدان فردوسی به یادگار گذاشته است و این ارزش کار هنرمندان را نشان میدهد که با این هنر تجسمی یک تاریخ یا یک رویداد یا یک اصل انسانی را یادآوری میکنند. نمونه این موارد کم نیستند و میتوان به مجسمه نمادین میدان حر هم اشاره کرد.
مجسمهسازی مدرن به اواخر دهه 50 برمیگردد و فضاها را برای نگرش جدید فراهم کرد و نماد آن هم همین توجه به موزه هنرهای معاصر بود و در ادامه مجسمهها وارد معابر، پارکها، میدانها و خیابانهایی مثل خیابان ولیعصر و پارک دانشجو شدند. اما در فاصله کوتاه چندسالهای که این فضا ایجاد میشود و مجسمهسازی در ایران قوت میگیرد، انقلاب اسلامی رخ میدهد و انقلاب هم با خوانش مذهبیای که دارد، روی خوشی به این هنر و مجسمهها نشان نمیدهد و مجسمهسازی دوباره مهجور میشود و در چند دهه اخیر با توجه به تغییرات اجتماعی و نیاز امروز و نیز تغییر نگاه علمای مذهبی در شرایط موجود تعادلی برقرار میشود و حمایتهایی را در حوزه تجسمی شاهد بودهایم و در این سالها کمکم انواع مجسمهها و تندیسها ساخته شدهاند؛ هرچند به نظر میرسد هنوز نگاههای قدیمی وجود دارد.
اتفاقی که در سالهای ابتدایی دهه 80 رخ داد و در مدتی چندماهه 27 مجسمه از سطح شهر دزدیده شدند، شوک جدی به جامعه هنر وارد کرد. مسئله مهم در این مورد آن بود که مراجع رسمی این موضوع را پیگیری جدی نکردند و هنوز هم پس از سالها معلوم نیست این 27 مجسمه کجا رفت و داستان دزدیدهشدنشان چه بود. نحوه و جزئیات این دزدیها نشان میداد این موارد سرقت ناشی از نیاز و محرومیت نبوده و یک سارق عادی نمیتواند مجسمه نیمتنی را از وسط معبر شلوغ ببرد و کسی متوجه نشود و این اتفاق بارها هم تکرار شود.
با مرور این روند تاریخی میتوان دلایل جای خالی مجسمه در فرهنگ عمومی شهر و جاذبههای توریستی را به خوبی پیدا کرد. باید گفت شرایط عمومی شهرهایمان را نمیتوانیم در مؤلفه هنرهای تجسمی با شهرهای اروپایی مقایسه کنیم. مجسمههایی که در این شهرها وجود دارد از قرون وسطی شکل گرفته و نمادهای مذهبی اصلی همچون مریم مقدس و عیسی مسیح یا نماد قدرت یعنی امپراتورها را دارند. از رنسانس به بعد یک نهضت فراگیر در هنر مجسمهسازی اروپا شکل میگیرد و مثلا مونالیزا قهرمان داوینچی میشود و شکل تصاویر و مجسمهها تغییر میکند. به عبارتی میتوان گفت عامل مذهب که مانع شکلگیری و قوت این هنر در ایران بود، در اروپا مقوم و مشوق مجسمهسازی بود و اصلا مجسمهسازی در خدمت مذهب بوده است.
در فضای اخیر جامعه، مجسمهسازی تبدیل به هنر خلاق و مبتنی بر اقتصاد شده است که طرفداران خودش را دارد و دیگر مجسمهها تنها در بوستان و معابر نیستند، بلکه به اشکال مختلف حضور دارند و بسیاری از هنرمندان مفاهیم مختلفی را با آنها برای گروههای مختلفی از شهروندان ارائه میدهند. در واقع زمان کوتاهی از زندگی شهروندان با هنر تجسمی و مجسمهها در شهر نمیگذرد و نمیتوان انتظار داشت که شهروندان بتوانند ارتباطی همچون شهروندان شهرهایی اروپایی داشته باشند. بهواقع در سواد بصری شهروندان تهران و شهرهای بزرگ ایران مجسمهها نبودهاند و باید سالها در معرض چشم شهروندان حضور داشته باشند و خاطرات مشترک ساخته شود تا عادت کنیم. جای بسیاری از مجسمهها در موزه نیست و باید در متن زندگی مردم باشد و به تعمیق نگاه مردم کمک کند؛ مجسمهها این توانایی را دارند که چیزهایی به شهروندان بگویند که آدمهای عادی نمیگویند. در جامعه امروزمان، قهرمانان زیادی داریم که ساخت مجسمههایی از آنها میتواند فضایی برای خاطرههای مشترک ایجاد کند. آلمانیها حتی از دیوار برلین احجامی برای باهمبودن مردم ساختند و محلی برای توریستها و پیادهروی مردم شده است و این همان اصل مهمی است که مدیریت شهری باید به سمت آن حرکت کند.
واقعیت این است که جایگاه هنر تجسمی در کشور ما بسیار عمیق و ریشهدار است و نشانههای این توجه و گرایش از تاریخ نشئت میگیرد. ایرانیان خلاق هزاران سال قبل در تختجمشید نشانههایی از این هنر بر جای گذاشتهاند که هنوز هم جای حیرت دارد که چطور پدران ما توانستهاند در آن دوران، سنگ سخت را با مهارت و زیبایی اینچنین تغییر دهند. این ساختههای دست ایرانیان که اوج هنر مجسمهسازی است، هنوز هم همه را شگفتزده میکند، بهخصوص که این مجسمهها در خدمات معماری شهری آن زمان و بخشی از یک کاخ مجلل قرار گرفته است. این حضور و توجه نشان میدهد هنر تجسمی ریشه در تاریخ این سرزمین و زوایای زیستی مردم ایران داشته است. علاوه بر تختجمشید، نشانههای زیاد دیگری وجود دارد که هنوز هم سؤالات زیادی را به همراه دارد. برای مثال میتوان به مجسمه برنزی مرد اشکانی اشاره کرد که بعد از دو هزار سال هنوز برای ما جای تعجب دارد که چطور اینچنین روی ساخت مجسمه برنزی تسلط داشتهاند.
شواهد نشان میدهد تا زمان ورود اسلام به ایران، موقعیت هنرهای تجسمی بسیار والا بوده است؛ اما ایدئولوژی جدید، بهخصوص در دوره اموی و عباسی، عملا این هنر پیشرو و فراگیر را به حاشیه رانده. دلیل این نوع برخورد هم آن بوده که مجسمه را در قالب بت میدیدند و این زاویه نگاه با شرایط اجتماعی آن قرنها تبدیل به تلقی عام مردم و دوری از آن امری الزامی عنوان میشود. این همان شرایطی است که برای قرنها ضرباتی را به هنر مجسمهسازی ایرانیان وارد کرد و از آن به بعد در ایران ساخت مجسمه از دور هنر دورههای مختلف خارج میشود و عملا در کنار هنر موسیقی، هنر تجسمی و مجسمهسازی فعلی حرام شناخته میشود و شاهد انقطاع تاریخی آن هستیم.
در دورههای بعدی، نشانههای این علاقه به هنرهای تجسمی ایرانیان را در قالب معماری خانههای تاریخی و اماکن مذهبی و کاخها و گچکاریها و مقرنسها و گنبد و گلدسته مساجد میبینیم. جایی خواندم که گنبدهای فیروزهای و دو گلدسته مساجد شبیه سری است که دو دست خود را به سمت خدا بلند کرده و اینها نشانههای این هنر در میان ایرانیان است. به عبارتی میتوان گفت ریشه دوری و پرهیز از مجسمه در اذهان عمومی مردم و نبود نشانههای آنها در تاریخ مردم، در همین موضوعات ریشه دارد که به نحوی تا امروز ادامه دارد؛ هرچند اصلاحاتی در دورههای اخیر وجود داشته است.
انقطاع تاریخی که در هنر تجسمی و مجسمهسازی طی قرنها ادامه داشته است، تأثیر زیادی بر افکار ایرانیان گذاشته و حتی در دورانی اگر تندیس و مجسمه باارزشی تولید شده، از ترس تخریب و دزدی بهگونهای پنهان یا دور از دسترس قرار داشته و حتی برخی تعمدی زیر خاک رفتهاند تا در امان بمانند؛ نمونه این موارد را میتوان در مجسمه شاپور در بیشاپور یا دیوارنگارهها که در دل کوه کندهکاری شده، دید که بسیاری از آنها از بین رفته و تعداد محدودی تا امروز باقی ماندهاند. مسئله درخور توجه این است که حتی در جریان تهاجم مغولها نیز بسیاری از این آثار لطمه دیدهاند و از تختجمشید تا هنرهای تجسمی که در معماریها بودند، به آتش کشیده شدند و تا قرنها این مهجوربودن ادامه داشت و تنها در دوران کوتاهی در عصر صفوی تا حدی شاهد تجدید حیات این هنر هستیم. در واقع آنچه بهعنوان هنر مدرن تا حدی برای ما باقی مانده، نتیجه مراودات با غرب و سفرهای پادشاهان قاجار به اروپا است. در همین دوران، هنرمندانی از کشورهای اروپایی به ایران میآیند و در این دوران جدید، هنر مدرن در حوزه نقاشی و مجسمهسازی تجربههای جدیدی دارد و نسل جدیدی از هنرمندان پا میگیرند. با این وجود، این هنر در رابطه با مرکزیت قدرت باقی میماند و از آنجایی که متشرعین در قدرت بودهاند و روی عامه مردم تسلط داشتهاند، نمیتواند وارد زندگی عامه مردم و شهرها شود و در حمایت دربار باقی میماند.
از دوره پهلوی که نوسازی آغاز شد، شاهد شکلگیری هنر تجسمی در ارتباط با مردم هستیم و آثار وارد خیابان و معابر میشود و مجسمههایی با رویکرد تبیین قدرت و نمودی از صاحبان قدرت و پادشاهان ساخته میشود. رضاشاه مجسمه خودش را میسازد و بهعنوان نمادی از مقاومت در برابر باورهای قدیمی در میادین اصلی شهرها میگذارد. با این وجود، هنوز هم مجسمهها در ارتباط با مردم نیستند.
در دهههای اولیه 1300 با شکلگیری دانشگاه تهران و شروع اعزام دانشجویان به خارج و برعکس و آمدن اروپاییها و صنعتگران به ایران، بناهای صنعتی و معماری جدید در شهرهای بزرگ مثل تهران با رویکردهای جدید شکل میگیرد و شاهد شکلگیری یک میدان مثل میدان فردوسی و مجسمه آن یعنی شاعر نامدار ایرانی، فردوسی، هستیم و در واقع نمادی از ایران و مردم ایران در دستور کار قرار میگیرد.
در پهلوی دوم رویکرد ساخت مجسمههای هنرمندان و شاعران ایرانی ادامه دارد و شخصیتهایی مثل مرحوم صدیقی، نمادهای مورد احترام همه ایرانیان را مورد توجه قرار میدهند و مجسمهساز با قدرت و هنری که دارد، چهرهای از فردوسی، سعدی، نظامی، رازی و... را به مردم معرفی میکند که همه ایرانیان آن را میپذیرند. امروز تصویری که از فردوسی در تخیل همه ایرانیان وجود دارد، همان چهرهای است که مرحوم صدیقی در مجسمه میدان فردوسی به یادگار گذاشته است و این ارزش کار هنرمندان را نشان میدهد که با این هنر تجسمی یک تاریخ یا یک رویداد یا یک اصل انسانی را یادآوری میکنند. نمونه این موارد کم نیستند و میتوان به مجسمه نمادین میدان حر هم اشاره کرد.
مجسمهسازی مدرن به اواخر دهه 50 برمیگردد و فضاها را برای نگرش جدید فراهم کرد و نماد آن هم همین توجه به موزه هنرهای معاصر بود و در ادامه مجسمهها وارد معابر، پارکها، میدانها و خیابانهایی مثل خیابان ولیعصر و پارک دانشجو شدند. اما در فاصله کوتاه چندسالهای که این فضا ایجاد میشود و مجسمهسازی در ایران قوت میگیرد، انقلاب اسلامی رخ میدهد و انقلاب هم با خوانش مذهبیای که دارد، روی خوشی به این هنر و مجسمهها نشان نمیدهد و مجسمهسازی دوباره مهجور میشود و در چند دهه اخیر با توجه به تغییرات اجتماعی و نیاز امروز و نیز تغییر نگاه علمای مذهبی در شرایط موجود تعادلی برقرار میشود و حمایتهایی را در حوزه تجسمی شاهد بودهایم و در این سالها کمکم انواع مجسمهها و تندیسها ساخته شدهاند؛ هرچند به نظر میرسد هنوز نگاههای قدیمی وجود دارد.
اتفاقی که در سالهای ابتدایی دهه 80 رخ داد و در مدتی چندماهه 27 مجسمه از سطح شهر دزدیده شدند، شوک جدی به جامعه هنر وارد کرد. مسئله مهم در این مورد آن بود که مراجع رسمی این موضوع را پیگیری جدی نکردند و هنوز هم پس از سالها معلوم نیست این 27 مجسمه کجا رفت و داستان دزدیدهشدنشان چه بود. نحوه و جزئیات این دزدیها نشان میداد این موارد سرقت ناشی از نیاز و محرومیت نبوده و یک سارق عادی نمیتواند مجسمه نیمتنی را از وسط معبر شلوغ ببرد و کسی متوجه نشود و این اتفاق بارها هم تکرار شود.
با مرور این روند تاریخی میتوان دلایل جای خالی مجسمه در فرهنگ عمومی شهر و جاذبههای توریستی را به خوبی پیدا کرد. باید گفت شرایط عمومی شهرهایمان را نمیتوانیم در مؤلفه هنرهای تجسمی با شهرهای اروپایی مقایسه کنیم. مجسمههایی که در این شهرها وجود دارد از قرون وسطی شکل گرفته و نمادهای مذهبی اصلی همچون مریم مقدس و عیسی مسیح یا نماد قدرت یعنی امپراتورها را دارند. از رنسانس به بعد یک نهضت فراگیر در هنر مجسمهسازی اروپا شکل میگیرد و مثلا مونالیزا قهرمان داوینچی میشود و شکل تصاویر و مجسمهها تغییر میکند. به عبارتی میتوان گفت عامل مذهب که مانع شکلگیری و قوت این هنر در ایران بود، در اروپا مقوم و مشوق مجسمهسازی بود و اصلا مجسمهسازی در خدمت مذهب بوده است.
در فضای اخیر جامعه، مجسمهسازی تبدیل به هنر خلاق و مبتنی بر اقتصاد شده است که طرفداران خودش را دارد و دیگر مجسمهها تنها در بوستان و معابر نیستند، بلکه به اشکال مختلف حضور دارند و بسیاری از هنرمندان مفاهیم مختلفی را با آنها برای گروههای مختلفی از شهروندان ارائه میدهند. در واقع زمان کوتاهی از زندگی شهروندان با هنر تجسمی و مجسمهها در شهر نمیگذرد و نمیتوان انتظار داشت که شهروندان بتوانند ارتباطی همچون شهروندان شهرهایی اروپایی داشته باشند. بهواقع در سواد بصری شهروندان تهران و شهرهای بزرگ ایران مجسمهها نبودهاند و باید سالها در معرض چشم شهروندان حضور داشته باشند و خاطرات مشترک ساخته شود تا عادت کنیم. جای بسیاری از مجسمهها در موزه نیست و باید در متن زندگی مردم باشد و به تعمیق نگاه مردم کمک کند؛ مجسمهها این توانایی را دارند که چیزهایی به شهروندان بگویند که آدمهای عادی نمیگویند. در جامعه امروزمان، قهرمانان زیادی داریم که ساخت مجسمههایی از آنها میتواند فضایی برای خاطرههای مشترک ایجاد کند. آلمانیها حتی از دیوار برلین احجامی برای باهمبودن مردم ساختند و محلی برای توریستها و پیادهروی مردم شده است و این همان اصل مهمی است که مدیریت شهری باید به سمت آن حرکت کند.
در بسیاری از کشورها بهخصوص کشورهای توریستی با تعداد درخور توجهی از انواع مجسمههای زیبا و دیدنی در ابعاد مختلف روبهرو هستیم که توریستها و مردم آن شهرها تمایل زیادی به دیدن و حضور کنارشان دارند. احجامی که در بسیاری موارد اگر جزء هنرهای جدید نباشند، قرنهاست در آن نقطه قرار گرفتهاند و خاطرات مشترک زیادی را با شهروندان آن شهرها و میهمانانشان دارند. اما در ایران ما که سابقه فرهنگی و تمدنی بسیاری دارد، این مورد جز در برخی موارد که مربوط به حداقل یک قرن اخیر است، نمودی ندارد و به نظر میرسد دلیل این جای خالی مجسمهها در شهر و در فرهنگ عمومی شهروندان، باید در جایی بسیار قبلتر از یک قرن اخیر دید.
واقعیت این است که جایگاه هنر تجسمی در کشور ما بسیار عمیق و ریشهدار است و نشانههای این توجه و گرایش از تاریخ نشئت میگیرد. ایرانیان خلاق هزاران سال قبل در تختجمشید نشانههایی از این هنر بر جای گذاشتهاند که هنوز هم جای حیرت دارد که چطور پدران ما توانستهاند در آن دوران، سنگ سخت را با مهارت و زیبایی اینچنین تغییر دهند. این ساختههای دست ایرانیان که اوج هنر مجسمهسازی است، هنوز هم همه را شگفتزده میکند، بهخصوص که این مجسمهها در خدمات معماری شهری آن زمان و بخشی از یک کاخ مجلل قرار گرفته است. این حضور و توجه نشان میدهد هنر تجسمی ریشه در تاریخ این سرزمین و زوایای زیستی مردم ایران داشته است. علاوه بر تختجمشید، نشانههای زیاد دیگری وجود دارد که هنوز هم سؤالات زیادی را به همراه دارد. برای مثال میتوان به مجسمه برنزی مرد اشکانی اشاره کرد که بعد از دو هزار سال هنوز برای ما جای تعجب دارد که چطور اینچنین روی ساخت مجسمه برنزی تسلط داشتهاند.
شواهد نشان میدهد تا زمان ورود اسلام به ایران، موقعیت هنرهای تجسمی بسیار والا بوده است؛ اما ایدئولوژی جدید، بهخصوص در دوره اموی و عباسی، عملا این هنر پیشرو و فراگیر را به حاشیه رانده. دلیل این نوع برخورد هم آن بوده که مجسمه را در قالب بت میدیدند و این زاویه نگاه با شرایط اجتماعی آن قرنها تبدیل به تلقی عام مردم و دوری از آن امری الزامی عنوان میشود. این همان شرایطی است که برای قرنها ضرباتی را به هنر مجسمهسازی ایرانیان وارد کرد و از آن به بعد در ایران ساخت مجسمه از دور هنر دورههای مختلف خارج میشود و عملا در کنار هنر موسیقی، هنر تجسمی و مجسمهسازی فعلی حرام شناخته میشود و شاهد انقطاع تاریخی آن هستیم.
در دورههای بعدی، نشانههای این علاقه به هنرهای تجسمی ایرانیان را در قالب معماری خانههای تاریخی و اماکن مذهبی و کاخها و گچکاریها و مقرنسها و گنبد و گلدسته مساجد میبینیم. جایی خواندم که گنبدهای فیروزهای و دو گلدسته مساجد شبیه سری است که دو دست خود را به سمت خدا بلند کرده و اینها نشانههای این هنر در میان ایرانیان است. به عبارتی میتوان گفت ریشه دوری و پرهیز از مجسمه در اذهان عمومی مردم و نبود نشانههای آنها در تاریخ مردم، در همین موضوعات ریشه دارد که به نحوی تا امروز ادامه دارد؛ هرچند اصلاحاتی در دورههای اخیر وجود داشته است.
انقطاع تاریخی که در هنر تجسمی و مجسمهسازی طی قرنها ادامه داشته است، تأثیر زیادی بر افکار ایرانیان گذاشته و حتی در دورانی اگر تندیس و مجسمه باارزشی تولید شده، از ترس تخریب و دزدی بهگونهای پنهان یا دور از دسترس قرار داشته و حتی برخی تعمدی زیر خاک رفتهاند تا در امان بمانند؛ نمونه این موارد را میتوان در مجسمه شاپور در بیشاپور یا دیوارنگارهها که در دل کوه کندهکاری شده، دید که بسیاری از آنها از بین رفته و تعداد محدودی تا امروز باقی ماندهاند. مسئله درخور توجه این است که حتی در جریان تهاجم مغولها نیز بسیاری از این آثار لطمه دیدهاند و از تختجمشید تا هنرهای تجسمی که در معماریها بودند، به آتش کشیده شدند و تا قرنها این مهجوربودن ادامه داشت و تنها در دوران کوتاهی در عصر صفوی تا حدی شاهد تجدید حیات این هنر هستیم. در واقع آنچه بهعنوان هنر مدرن تا حدی برای ما باقی مانده، نتیجه مراودات با غرب و سفرهای پادشاهان قاجار به اروپا است. در همین دوران، هنرمندانی از کشورهای اروپایی به ایران میآیند و در این دوران جدید، هنر مدرن در حوزه نقاشی و مجسمهسازی تجربههای جدیدی دارد و نسل جدیدی از هنرمندان پا میگیرند. با این وجود، این هنر در رابطه با مرکزیت قدرت باقی میماند و از آنجایی که متشرعین در قدرت بودهاند و روی عامه مردم تسلط داشتهاند، نمیتواند وارد زندگی عامه مردم و شهرها شود و در حمایت دربار باقی میماند.
از دوره پهلوی که نوسازی آغاز شد، شاهد شکلگیری هنر تجسمی در ارتباط با مردم هستیم و آثار وارد خیابان و معابر میشود و مجسمههایی با رویکرد تبیین قدرت و نمودی از صاحبان قدرت و پادشاهان ساخته میشود. رضاشاه مجسمه خودش را میسازد و بهعنوان نمادی از مقاومت در برابر باورهای قدیمی در میادین اصلی شهرها میگذارد. با این وجود، هنوز هم مجسمهها در ارتباط با مردم نیستند.
در دهههای اولیه 1300 با شکلگیری دانشگاه تهران و شروع اعزام دانشجویان به خارج و برعکس و آمدن اروپاییها و صنعتگران به ایران، بناهای صنعتی و معماری جدید در شهرهای بزرگ مثل تهران با رویکردهای جدید شکل میگیرد و شاهد شکلگیری یک میدان مثل میدان فردوسی و مجسمه آن یعنی شاعر نامدار ایرانی، فردوسی، هستیم و در واقع نمادی از ایران و مردم ایران در دستور کار قرار میگیرد.
در پهلوی دوم رویکرد ساخت مجسمههای هنرمندان و شاعران ایرانی ادامه دارد و شخصیتهایی مثل مرحوم صدیقی، نمادهای مورد احترام همه ایرانیان را مورد توجه قرار میدهند و مجسمهساز با قدرت و هنری که دارد، چهرهای از فردوسی، سعدی، نظامی، رازی و... را به مردم معرفی میکند که همه ایرانیان آن را میپذیرند. امروز تصویری که از فردوسی در تخیل همه ایرانیان وجود دارد، همان چهرهای است که مرحوم صدیقی در مجسمه میدان فردوسی به یادگار گذاشته است و این ارزش کار هنرمندان را نشان میدهد که با این هنر تجسمی یک تاریخ یا یک رویداد یا یک اصل انسانی را یادآوری میکنند. نمونه این موارد کم نیستند و میتوان به مجسمه نمادین میدان حر هم اشاره کرد.
مجسمهسازی مدرن به اواخر دهه 50 برمیگردد و فضاها را برای نگرش جدید فراهم کرد و نماد آن هم همین توجه به موزه هنرهای معاصر بود و در ادامه مجسمهها وارد معابر، پارکها، میدانها و خیابانهایی مثل خیابان ولیعصر و پارک دانشجو شدند. اما در فاصله کوتاه چندسالهای که این فضا ایجاد میشود و مجسمهسازی در ایران قوت میگیرد، انقلاب اسلامی رخ میدهد و انقلاب هم با خوانش مذهبیای که دارد، روی خوشی به این هنر و مجسمهها نشان نمیدهد و مجسمهسازی دوباره مهجور میشود و در چند دهه اخیر با توجه به تغییرات اجتماعی و نیاز امروز و نیز تغییر نگاه علمای مذهبی در شرایط موجود تعادلی برقرار میشود و حمایتهایی را در حوزه تجسمی شاهد بودهایم و در این سالها کمکم انواع مجسمهها و تندیسها ساخته شدهاند؛ هرچند به نظر میرسد هنوز نگاههای قدیمی وجود دارد.
اتفاقی که در سالهای ابتدایی دهه 80 رخ داد و در مدتی چندماهه 27 مجسمه از سطح شهر دزدیده شدند، شوک جدی به جامعه هنر وارد کرد. مسئله مهم در این مورد آن بود که مراجع رسمی این موضوع را پیگیری جدی نکردند و هنوز هم پس از سالها معلوم نیست این 27 مجسمه کجا رفت و داستان دزدیدهشدنشان چه بود. نحوه و جزئیات این دزدیها نشان میداد این موارد سرقت ناشی از نیاز و محرومیت نبوده و یک سارق عادی نمیتواند مجسمه نیمتنی را از وسط معبر شلوغ ببرد و کسی متوجه نشود و این اتفاق بارها هم تکرار شود.
با مرور این روند تاریخی میتوان دلایل جای خالی مجسمه در فرهنگ عمومی شهر و جاذبههای توریستی را به خوبی پیدا کرد. باید گفت شرایط عمومی شهرهایمان را نمیتوانیم در مؤلفه هنرهای تجسمی با شهرهای اروپایی مقایسه کنیم. مجسمههایی که در این شهرها وجود دارد از قرون وسطی شکل گرفته و نمادهای مذهبی اصلی همچون مریم مقدس و عیسی مسیح یا نماد قدرت یعنی امپراتورها را دارند. از رنسانس به بعد یک نهضت فراگیر در هنر مجسمهسازی اروپا شکل میگیرد و مثلا مونالیزا قهرمان داوینچی میشود و شکل تصاویر و مجسمهها تغییر میکند. به عبارتی میتوان گفت عامل مذهب که مانع شکلگیری و قوت این هنر در ایران بود، در اروپا مقوم و مشوق مجسمهسازی بود و اصلا مجسمهسازی در خدمت مذهب بوده است.
در فضای اخیر جامعه، مجسمهسازی تبدیل به هنر خلاق و مبتنی بر اقتصاد شده است که طرفداران خودش را دارد و دیگر مجسمهها تنها در بوستان و معابر نیستند، بلکه به اشکال مختلف حضور دارند و بسیاری از هنرمندان مفاهیم مختلفی را با آنها برای گروههای مختلفی از شهروندان ارائه میدهند. در واقع زمان کوتاهی از زندگی شهروندان با هنر تجسمی و مجسمهها در شهر نمیگذرد و نمیتوان انتظار داشت که شهروندان بتوانند ارتباطی همچون شهروندان شهرهایی اروپایی داشته باشند. بهواقع در سواد بصری شهروندان تهران و شهرهای بزرگ ایران مجسمهها نبودهاند و باید سالها در معرض چشم شهروندان حضور داشته باشند و خاطرات مشترک ساخته شود تا عادت کنیم. جای بسیاری از مجسمهها در موزه نیست و باید در متن زندگی مردم باشد و به تعمیق نگاه مردم کمک کند؛ مجسمهها این توانایی را دارند که چیزهایی به شهروندان بگویند که آدمهای عادی نمیگویند. در جامعه امروزمان، قهرمانان زیادی داریم که ساخت مجسمههایی از آنها میتواند فضایی برای خاطرههای مشترک ایجاد کند. آلمانیها حتی از دیوار برلین احجامی برای باهمبودن مردم ساختند و محلی برای توریستها و پیادهروی مردم شده است و این همان اصل مهمی است که مدیریت شهری باید به سمت آن حرکت کند.
واقعیت این است که جایگاه هنر تجسمی در کشور ما بسیار عمیق و ریشهدار است و نشانههای این توجه و گرایش از تاریخ نشئت میگیرد. ایرانیان خلاق هزاران سال قبل در تختجمشید نشانههایی از این هنر بر جای گذاشتهاند که هنوز هم جای حیرت دارد که چطور پدران ما توانستهاند در آن دوران، سنگ سخت را با مهارت و زیبایی اینچنین تغییر دهند. این ساختههای دست ایرانیان که اوج هنر مجسمهسازی است، هنوز هم همه را شگفتزده میکند، بهخصوص که این مجسمهها در خدمات معماری شهری آن زمان و بخشی از یک کاخ مجلل قرار گرفته است. این حضور و توجه نشان میدهد هنر تجسمی ریشه در تاریخ این سرزمین و زوایای زیستی مردم ایران داشته است. علاوه بر تختجمشید، نشانههای زیاد دیگری وجود دارد که هنوز هم سؤالات زیادی را به همراه دارد. برای مثال میتوان به مجسمه برنزی مرد اشکانی اشاره کرد که بعد از دو هزار سال هنوز برای ما جای تعجب دارد که چطور اینچنین روی ساخت مجسمه برنزی تسلط داشتهاند.
شواهد نشان میدهد تا زمان ورود اسلام به ایران، موقعیت هنرهای تجسمی بسیار والا بوده است؛ اما ایدئولوژی جدید، بهخصوص در دوره اموی و عباسی، عملا این هنر پیشرو و فراگیر را به حاشیه رانده. دلیل این نوع برخورد هم آن بوده که مجسمه را در قالب بت میدیدند و این زاویه نگاه با شرایط اجتماعی آن قرنها تبدیل به تلقی عام مردم و دوری از آن امری الزامی عنوان میشود. این همان شرایطی است که برای قرنها ضرباتی را به هنر مجسمهسازی ایرانیان وارد کرد و از آن به بعد در ایران ساخت مجسمه از دور هنر دورههای مختلف خارج میشود و عملا در کنار هنر موسیقی، هنر تجسمی و مجسمهسازی فعلی حرام شناخته میشود و شاهد انقطاع تاریخی آن هستیم.
در دورههای بعدی، نشانههای این علاقه به هنرهای تجسمی ایرانیان را در قالب معماری خانههای تاریخی و اماکن مذهبی و کاخها و گچکاریها و مقرنسها و گنبد و گلدسته مساجد میبینیم. جایی خواندم که گنبدهای فیروزهای و دو گلدسته مساجد شبیه سری است که دو دست خود را به سمت خدا بلند کرده و اینها نشانههای این هنر در میان ایرانیان است. به عبارتی میتوان گفت ریشه دوری و پرهیز از مجسمه در اذهان عمومی مردم و نبود نشانههای آنها در تاریخ مردم، در همین موضوعات ریشه دارد که به نحوی تا امروز ادامه دارد؛ هرچند اصلاحاتی در دورههای اخیر وجود داشته است.
انقطاع تاریخی که در هنر تجسمی و مجسمهسازی طی قرنها ادامه داشته است، تأثیر زیادی بر افکار ایرانیان گذاشته و حتی در دورانی اگر تندیس و مجسمه باارزشی تولید شده، از ترس تخریب و دزدی بهگونهای پنهان یا دور از دسترس قرار داشته و حتی برخی تعمدی زیر خاک رفتهاند تا در امان بمانند؛ نمونه این موارد را میتوان در مجسمه شاپور در بیشاپور یا دیوارنگارهها که در دل کوه کندهکاری شده، دید که بسیاری از آنها از بین رفته و تعداد محدودی تا امروز باقی ماندهاند. مسئله درخور توجه این است که حتی در جریان تهاجم مغولها نیز بسیاری از این آثار لطمه دیدهاند و از تختجمشید تا هنرهای تجسمی که در معماریها بودند، به آتش کشیده شدند و تا قرنها این مهجوربودن ادامه داشت و تنها در دوران کوتاهی در عصر صفوی تا حدی شاهد تجدید حیات این هنر هستیم. در واقع آنچه بهعنوان هنر مدرن تا حدی برای ما باقی مانده، نتیجه مراودات با غرب و سفرهای پادشاهان قاجار به اروپا است. در همین دوران، هنرمندانی از کشورهای اروپایی به ایران میآیند و در این دوران جدید، هنر مدرن در حوزه نقاشی و مجسمهسازی تجربههای جدیدی دارد و نسل جدیدی از هنرمندان پا میگیرند. با این وجود، این هنر در رابطه با مرکزیت قدرت باقی میماند و از آنجایی که متشرعین در قدرت بودهاند و روی عامه مردم تسلط داشتهاند، نمیتواند وارد زندگی عامه مردم و شهرها شود و در حمایت دربار باقی میماند.
از دوره پهلوی که نوسازی آغاز شد، شاهد شکلگیری هنر تجسمی در ارتباط با مردم هستیم و آثار وارد خیابان و معابر میشود و مجسمههایی با رویکرد تبیین قدرت و نمودی از صاحبان قدرت و پادشاهان ساخته میشود. رضاشاه مجسمه خودش را میسازد و بهعنوان نمادی از مقاومت در برابر باورهای قدیمی در میادین اصلی شهرها میگذارد. با این وجود، هنوز هم مجسمهها در ارتباط با مردم نیستند.
در دهههای اولیه 1300 با شکلگیری دانشگاه تهران و شروع اعزام دانشجویان به خارج و برعکس و آمدن اروپاییها و صنعتگران به ایران، بناهای صنعتی و معماری جدید در شهرهای بزرگ مثل تهران با رویکردهای جدید شکل میگیرد و شاهد شکلگیری یک میدان مثل میدان فردوسی و مجسمه آن یعنی شاعر نامدار ایرانی، فردوسی، هستیم و در واقع نمادی از ایران و مردم ایران در دستور کار قرار میگیرد.
در پهلوی دوم رویکرد ساخت مجسمههای هنرمندان و شاعران ایرانی ادامه دارد و شخصیتهایی مثل مرحوم صدیقی، نمادهای مورد احترام همه ایرانیان را مورد توجه قرار میدهند و مجسمهساز با قدرت و هنری که دارد، چهرهای از فردوسی، سعدی، نظامی، رازی و... را به مردم معرفی میکند که همه ایرانیان آن را میپذیرند. امروز تصویری که از فردوسی در تخیل همه ایرانیان وجود دارد، همان چهرهای است که مرحوم صدیقی در مجسمه میدان فردوسی به یادگار گذاشته است و این ارزش کار هنرمندان را نشان میدهد که با این هنر تجسمی یک تاریخ یا یک رویداد یا یک اصل انسانی را یادآوری میکنند. نمونه این موارد کم نیستند و میتوان به مجسمه نمادین میدان حر هم اشاره کرد.
مجسمهسازی مدرن به اواخر دهه 50 برمیگردد و فضاها را برای نگرش جدید فراهم کرد و نماد آن هم همین توجه به موزه هنرهای معاصر بود و در ادامه مجسمهها وارد معابر، پارکها، میدانها و خیابانهایی مثل خیابان ولیعصر و پارک دانشجو شدند. اما در فاصله کوتاه چندسالهای که این فضا ایجاد میشود و مجسمهسازی در ایران قوت میگیرد، انقلاب اسلامی رخ میدهد و انقلاب هم با خوانش مذهبیای که دارد، روی خوشی به این هنر و مجسمهها نشان نمیدهد و مجسمهسازی دوباره مهجور میشود و در چند دهه اخیر با توجه به تغییرات اجتماعی و نیاز امروز و نیز تغییر نگاه علمای مذهبی در شرایط موجود تعادلی برقرار میشود و حمایتهایی را در حوزه تجسمی شاهد بودهایم و در این سالها کمکم انواع مجسمهها و تندیسها ساخته شدهاند؛ هرچند به نظر میرسد هنوز نگاههای قدیمی وجود دارد.
اتفاقی که در سالهای ابتدایی دهه 80 رخ داد و در مدتی چندماهه 27 مجسمه از سطح شهر دزدیده شدند، شوک جدی به جامعه هنر وارد کرد. مسئله مهم در این مورد آن بود که مراجع رسمی این موضوع را پیگیری جدی نکردند و هنوز هم پس از سالها معلوم نیست این 27 مجسمه کجا رفت و داستان دزدیدهشدنشان چه بود. نحوه و جزئیات این دزدیها نشان میداد این موارد سرقت ناشی از نیاز و محرومیت نبوده و یک سارق عادی نمیتواند مجسمه نیمتنی را از وسط معبر شلوغ ببرد و کسی متوجه نشود و این اتفاق بارها هم تکرار شود.
با مرور این روند تاریخی میتوان دلایل جای خالی مجسمه در فرهنگ عمومی شهر و جاذبههای توریستی را به خوبی پیدا کرد. باید گفت شرایط عمومی شهرهایمان را نمیتوانیم در مؤلفه هنرهای تجسمی با شهرهای اروپایی مقایسه کنیم. مجسمههایی که در این شهرها وجود دارد از قرون وسطی شکل گرفته و نمادهای مذهبی اصلی همچون مریم مقدس و عیسی مسیح یا نماد قدرت یعنی امپراتورها را دارند. از رنسانس به بعد یک نهضت فراگیر در هنر مجسمهسازی اروپا شکل میگیرد و مثلا مونالیزا قهرمان داوینچی میشود و شکل تصاویر و مجسمهها تغییر میکند. به عبارتی میتوان گفت عامل مذهب که مانع شکلگیری و قوت این هنر در ایران بود، در اروپا مقوم و مشوق مجسمهسازی بود و اصلا مجسمهسازی در خدمت مذهب بوده است.
در فضای اخیر جامعه، مجسمهسازی تبدیل به هنر خلاق و مبتنی بر اقتصاد شده است که طرفداران خودش را دارد و دیگر مجسمهها تنها در بوستان و معابر نیستند، بلکه به اشکال مختلف حضور دارند و بسیاری از هنرمندان مفاهیم مختلفی را با آنها برای گروههای مختلفی از شهروندان ارائه میدهند. در واقع زمان کوتاهی از زندگی شهروندان با هنر تجسمی و مجسمهها در شهر نمیگذرد و نمیتوان انتظار داشت که شهروندان بتوانند ارتباطی همچون شهروندان شهرهایی اروپایی داشته باشند. بهواقع در سواد بصری شهروندان تهران و شهرهای بزرگ ایران مجسمهها نبودهاند و باید سالها در معرض چشم شهروندان حضور داشته باشند و خاطرات مشترک ساخته شود تا عادت کنیم. جای بسیاری از مجسمهها در موزه نیست و باید در متن زندگی مردم باشد و به تعمیق نگاه مردم کمک کند؛ مجسمهها این توانایی را دارند که چیزهایی به شهروندان بگویند که آدمهای عادی نمیگویند. در جامعه امروزمان، قهرمانان زیادی داریم که ساخت مجسمههایی از آنها میتواند فضایی برای خاطرههای مشترک ایجاد کند. آلمانیها حتی از دیوار برلین احجامی برای باهمبودن مردم ساختند و محلی برای توریستها و پیادهروی مردم شده است و این همان اصل مهمی است که مدیریت شهری باید به سمت آن حرکت کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.