فرازوفرود حیات مجسمههای شهری در پایتخت در گفتوگو با مجری سمپوزیوم بینالمللی مجسمهسازی تهران:
مجسمه را آوردیم اما هنوز عرصه مناسب ندارد
شرق: تهران دهه 30 و 40 با تهران دهه 90 و قرن جدید تفاوتهای کالبدی زیادی دارد که حتما یکی از این تفاوتهای مهم، حضور محسوس مجسمههای متفاوت و متنوع شهری است. مجسمههایی که در دهههای گذشته در شهرهای بزرگ و ازجمله تهران ما نصب و حیات گرفتهاند، روزگار سختی را پشت سر گذاشتهاند و تا امروز باقی ماندهاند؛ درحالیکه تعداد زیادی از آنها شکسته و قطععضو شده یا دزدیده شدهاند. حالا شهری که مجسمههایی شهری در آن قرار میگیرند، شهری خواهان دنیای پر از داستان مجسمههاست و حتی مجسمهها به میان زندگی شهروندان آمدهاند. اما برای رسیدن به این شرایط، اگرچه از دو دهه قبل تلاشهایی مقاومتگونه را شاهد بودهایم، در نهایت هنرمندان زیادی برای خلق آثار هنری خود وارد میدان شدهاند و مدیران شهری جشنوارهها و سمپوزیومهایی را برگزار کردند که خلأهای موجود در بخشهای مختلف این هنر ارزشمند را کم کنند. در فاصله ابتدای دهه 80 تا امروز که در آستانه قرن جدید هستیم، آثار سهبعدی و دارای فرمهای متفاوت یا آثاری از جنس سنگ، چوب یا فایبرگلاس و مواد ترکیبی و ابداعی جدید دیگر ساخته شده و در قسمتهای مختلف میدانها، پردیسها، گالریها، پارکها
و فضاهای مختلف شهر جا خوش کردهاند. دیگر مجسمه تنها شمایلی از یک انسان نیست و شکلهای مختلفی از تندیس، سردیس، مجسمههای انتزاعی یا نقشبرجستههای در همین قالب قرار دارند.
مجسمه برخلاف تصور عام که جسمی بیجان است، کارکرد زیادی در زندگی شهر دارد که ایجاد ارتباط هنری با شهروندان و ارتقای فرهنگ عمومی، بهبود و تلطیف فضاهای بصری در محلهای ارتباطات شهری، هویتسازی و... ازجمله آنهاست. برگزاری سمپوزیوم بینالمللی مجسمهسازی تهران، سمپوزیوم مجسمهسازی سردیس مفاخر معاصر ایران، دوسالانه مجسمهسازی و... ازجمله برنامههایی تشویقی بوده که دانشجویان و هنرمندان را در کنار هم جمع کرده و توانسته از دل خود آثار قابل قبولی را به میان مردم بفرستد.
سیدمجتبی موسوی، معاون فرهنگی و هنرهای شهری سازمان زیباسازی شهر تهران و مجری برگزاری 9 دوره سمپوزیوم بینالمللی مجسمهسازی، درباره سابقه شروع این حرکت مهم فرهنگی میگوید: اولین دوره از سمپوزیوم را سازمان فرهنگی و هنری در سال 85 و در پارک چیتگر برگزار کرد، اما بعد تعطیل شد و ادامه پیدا نکرد. آن زمان من در سازمان زیباسازی مدیر مجسمههای شهری بودم و همان زمان دوسالانه مجسمههای شهری را برگزار میکردم و از همان زمان تصمیم گرفتیم که سمپوزیوم بینالمللی مجسمهسازی را هم دوباره احیا کنیم و من از دوره دوم سمپوزیوم بینالمللی مجسمهسازی تا دوره نهم که سال گذشته بود، دبیر آن بودم.
روایت او از دورههای مختلف سمپوزیوم هم به این شرح و روایت است: «البته در کنار این برنامه، سمپوزیوم سردیسها را هم برای اولینبار در سال 89 اجرا کردیم که تاکنون چهار دوره آن برگزار شده و سمپوزیوم مجسمههای مفاخر را در سال 96 اجرا کردیم که دوره اول به شاعران معاصر، دوره دوم هنرمندان معاصر و دوره سوم هم دانشمندان معاصر پرداخته شده است».
آنطور که موسوی میگوید، اگرچه دلیل برگزاری این سمپوزیومها مقابله با عرف و فضای منفی در جامعه نسبت به مجسمهها نبوده، اما در نهایت همین کارکرد را داشته است و میافزاید: «مجسمههای شهری از دهه 70 شروع شده که البته در آن زمان تعداد هنرمندان مجسمهساز کم بود و تازه در دهه 70 شرایط تحصیل در رشته مجسمهسازی را در دانشگاهها فراهم کردند و در اوایل دهه 80 تازه فارغالتحصیلان این رشتهها وارد بازار کار شدند. اگرچه آثار دهه 70 باکیفیت بودند، اما اتفاقات و اقدامات در حوزه مجسمهسازی کم بود و نمیتوان گفت که در آن روزگار ما مجسمهسازی داشتیم. در واقع رونق مجسمهسازی به نیمه دوم دهه 80 برمیگردد که کمکم فارغالتحصیلان زیادی وارد بازار کار شدند و به لحاظ عرفی و اجتماعی هم فضا برای این هنر بازتر شد. ضمن اینکه در آن سالها نگاه توسعهای به فضای شهری وجود داشت و الگوبرداری از شهرهای بزرگ و پیشرفته شروع شد که مجسمه یکی از عناصر اصلی و مهم در شهر بود».
اما در همه این سالها واقعا نگاه مدیران و متولیان مدیریت شهری به هنر مجسمهسازی چگونه بود و چه اثراتی داشت. پاسخ موسوی به این سؤال هم به این شکل است: «نگاه مدیریت شهری در رشد مجسمهسازی بهعنوان یک شاخه هنری تأثیر زیادی داشت؛ به شکلی که شدت و سرعت مدل مدیریت شهری شهر تهران در نیمه دوم دهه 80 به بعد زیاد بود و در عین حال در سازمان زیباسازی یک اداره تخصصی برای هنر شهری دایر شد که من هم از همین طریق وارد این فضا شدم و با همکاری و کمکی که از قبل وجود داشت، اتفاقات متعددی را رقم زدیم و مهمتر اینکه در زمینههای مختلفی ابداعاتی داشتیم».
فضای آنروزها و کار هنرمندان کهنهکار یا جوان مجسمهساز به چه شکلی بود؟ موسوی در خلال صحبتهایش به شرایطی که آن دوران بر فضای مجسمهسازی حاکم بود اشاره کرد و اینطور توضیحش داد: «قبل از آن سفارشهای مجسمهسازی تنها برای برخی از استادان بود و جوانها بیکار بودند و باید فضایی برای معرفی و نشاندادن خودشان پیدا میکردند و به همین دلیل جشنوارههای مجسمههای شهری را برگزار کردیم تا هنر خود را ارائه دهند و اگر مورد قبول بود، برای ساخت اقدام کنیم. در ادامه هم سمپوزیومها را برگزار کردیم تا جوانانی که جویای نام هستند، وارد شوند و فضای گروهی و دوستانهای که با حضور اساتید به وجود میآمد باعث میشد که بسیاری از نکات آموزشی که در دانشگاه امکان انتقال ندارد، در این فضا آموزش داده شود و مهمتر اینکه ترسشان بریزد و با قرارگرفتن کنار هنرمندان خارجی اعتمادبهنفس پیدا کنند و ببیند دستکمی از آنها ندارند».
موجی که از تهران شروع شد البته مثل همه امواج دیگر سر از استانها و شهرهای دیگر هم برآورد. روایت آن در گفتههای موسوی نیز اینگونه است: «در نهایت با این اقدامات صورتگرفته در این سالها، هنر مجسمهسازی از تهران شروع و به شهرهای دیگر هم رسید و امروز به راحتی و عادی درباره مجسمه شهری در شهر صحبت میشود و بسیاری از افراد علاقهمند هستند که مجسمه را خریداری و در خانههای خود قرار دهند. حالا دیگر مجسمهسازی بهعنوان یکی از شاخههای هنر میتواند روی رشد فکری مردم و نوجوانان و جوانان، تلطیف و آرامسازی فضای شهری، ارتقاء کیفیت فضا و هویتسازی و... تأثیر داشته باشد و دیگر نگاه به مجسمه آن نگاه سنتی نیست و هنر پررونقی است. حالا دیگر مجسمه وارد فضای شهری شده هرچند هنوز مشکلاتی هم وجود دارد؛ یعنی تا به حال دنبال این بودیم که در فضا و پروژههای شهری مجسمه نیاز است و باید مورد استفاده قرار گیرد و همزمان در آموزش و ایجاد بازار برای نیروی انسانی خلاق و هنرمند تلاش کردهایم و مناسبتهای هنری و سمپوزیومها را برگزار کردیم».
معاون فرهنگی و هنرهای شهری سابق سازمان زیباسازی شهر تهران تأکید دارد که امروز از نظر کمی در هنر مجسمهسازی به جایگاه مناسبی رسیدهایم، ولی از نظر کیفی و نوع نگاه و رفتارهای مدیریت شهری و نگاه هنرمندان برای ایدهها نیاز به نقد داریم تا ارتقای بیشتری پیدا کند.
موسوی در توضیح اینکه چرا مجسمههای شاخص شهر و معروف برای مردم از دهه 20 و 30 است، گفت: «وقتی مجموعهای را در کشور تعطیل میکنیم و سالها بعد دوباره آن را شروع میکنیم نباید انتظار داشته باشیم نتایج قبلی را دوباره به ما بدهد؛ دانشگاه و رشته مجسمهسازی بعد از چند دهه در دهه 70 دوباره راهاندازی شد که همان هم مدلهای مختلفی از محدودیت را داشت و به همین دلیل نمیتوان انتظار رشد سریعی را از آنها داشت. به این شرایط بودجه کم و کمبود استادان و امکانات کارگاهی مناسب را هم باید اضافه کرد که در این سالها ما در سازمان زیباسازی لازم بود تا نقص آموزشی را هم به نوعی با برگزاری سمپوزیومها در دو بخش حرفهای و دانشجویی جبران کنیم. برای مثال در دهههای گذشته فضای شهری فضایی خلوت و باز با ساختمانهای کوتاه و میدانهای وسیع و چشماندازهای زیبا بودند و مجسمههای اندک که در تهران وجود داشت، بیشتر دیده میشدند. با این وجود، بعد از انقلاب اسلامی مجسمههای خوبی مثل مجسمه ابوریحان در پارک لاله، رازی در میدان رازی، ابنسینا در بلوار کشاورز و... در تهران ساخته شده است، اما فضای شهری شلوغ شده است. بلندمرتبهسازی و آشفتگی منظر شهری
باعث شده چشم مخاطب دیگر خیلی چیزها را نبیند. ترافیک بیش از حد، بیلبوردها و حتی مشغله و عجله مردم برای گذر از معابر عواملی هستند که بسیاری از مجسمههای شهری دیده نمیشوند».
معاون فرهنگی و هنرهای شهری سابق سازمان زیباسازی شهر تهران معتقد است هنوز عرصه مناسب شهری برای نصب مجسمه وجود ندارد و میافزاید: «مجسمه را با تلاش زیادی وارد فضای شهری کردهایم، اما عرصه مناسب برای آن وجود ندارد؛ یعنی ما در مجسمهسازی کار خودمان را کردهایم ولی این تلاش همراستا با کار بخشهای دیگر نبوده است. اینگونه است که ما مجسمه زیبا و قابل قبولی را در بخشی از شهر قرار دادهایم اما فضای سبز هم درختها را کاشته و مجسمه دیگر دیده نمیشود و بخشهای مختلف این کار تکمیلکننده هم نبودهاند، آنها کار خودشان را کردهاند، ما هم کار خودمان را کردهایم».
نکته پایانی که در صحبتهای موسوی روی آن تأکید میشود، لزوما مرتبط با خود مجسمهها نیست، بلکه متوجه ما و به شهروندان به عنوان مخاطبان این مجسمههاست: «باید توجه داشت که شهروندان در تهران بیشتر بهطور سواره گردش میکنند؛ بنابراین مجسمههایی که دیدهایم همان مجسمههایی است که در مسیرمان و در میدانهای گذری دیدهایم یا چون از خیلی سال قبل که تهران شلوغ نبوده در ذهنمان ثبت شده، همانها را به یاد میآوریم وگرنه در حال حاضر مجسمههای زیبا و قابل قبول در تهران کم نیست».
شرق: تهران دهه 30 و 40 با تهران دهه 90 و قرن جدید تفاوتهای کالبدی زیادی دارد که حتما یکی از این تفاوتهای مهم، حضور محسوس مجسمههای متفاوت و متنوع شهری است. مجسمههایی که در دهههای گذشته در شهرهای بزرگ و ازجمله تهران ما نصب و حیات گرفتهاند، روزگار سختی را پشت سر گذاشتهاند و تا امروز باقی ماندهاند؛ درحالیکه تعداد زیادی از آنها شکسته و قطععضو شده یا دزدیده شدهاند. حالا شهری که مجسمههایی شهری در آن قرار میگیرند، شهری خواهان دنیای پر از داستان مجسمههاست و حتی مجسمهها به میان زندگی شهروندان آمدهاند. اما برای رسیدن به این شرایط، اگرچه از دو دهه قبل تلاشهایی مقاومتگونه را شاهد بودهایم، در نهایت هنرمندان زیادی برای خلق آثار هنری خود وارد میدان شدهاند و مدیران شهری جشنوارهها و سمپوزیومهایی را برگزار کردند که خلأهای موجود در بخشهای مختلف این هنر ارزشمند را کم کنند. در فاصله ابتدای دهه 80 تا امروز که در آستانه قرن جدید هستیم، آثار سهبعدی و دارای فرمهای متفاوت یا آثاری از جنس سنگ، چوب یا فایبرگلاس و مواد ترکیبی و ابداعی جدید دیگر ساخته شده و در قسمتهای مختلف میدانها، پردیسها، گالریها، پارکها
و فضاهای مختلف شهر جا خوش کردهاند. دیگر مجسمه تنها شمایلی از یک انسان نیست و شکلهای مختلفی از تندیس، سردیس، مجسمههای انتزاعی یا نقشبرجستههای در همین قالب قرار دارند.
مجسمه برخلاف تصور عام که جسمی بیجان است، کارکرد زیادی در زندگی شهر دارد که ایجاد ارتباط هنری با شهروندان و ارتقای فرهنگ عمومی، بهبود و تلطیف فضاهای بصری در محلهای ارتباطات شهری، هویتسازی و... ازجمله آنهاست. برگزاری سمپوزیوم بینالمللی مجسمهسازی تهران، سمپوزیوم مجسمهسازی سردیس مفاخر معاصر ایران، دوسالانه مجسمهسازی و... ازجمله برنامههایی تشویقی بوده که دانشجویان و هنرمندان را در کنار هم جمع کرده و توانسته از دل خود آثار قابل قبولی را به میان مردم بفرستد.
سیدمجتبی موسوی، معاون فرهنگی و هنرهای شهری سازمان زیباسازی شهر تهران و مجری برگزاری 9 دوره سمپوزیوم بینالمللی مجسمهسازی، درباره سابقه شروع این حرکت مهم فرهنگی میگوید: اولین دوره از سمپوزیوم را سازمان فرهنگی و هنری در سال 85 و در پارک چیتگر برگزار کرد، اما بعد تعطیل شد و ادامه پیدا نکرد. آن زمان من در سازمان زیباسازی مدیر مجسمههای شهری بودم و همان زمان دوسالانه مجسمههای شهری را برگزار میکردم و از همان زمان تصمیم گرفتیم که سمپوزیوم بینالمللی مجسمهسازی را هم دوباره احیا کنیم و من از دوره دوم سمپوزیوم بینالمللی مجسمهسازی تا دوره نهم که سال گذشته بود، دبیر آن بودم.
روایت او از دورههای مختلف سمپوزیوم هم به این شرح و روایت است: «البته در کنار این برنامه، سمپوزیوم سردیسها را هم برای اولینبار در سال 89 اجرا کردیم که تاکنون چهار دوره آن برگزار شده و سمپوزیوم مجسمههای مفاخر را در سال 96 اجرا کردیم که دوره اول به شاعران معاصر، دوره دوم هنرمندان معاصر و دوره سوم هم دانشمندان معاصر پرداخته شده است».
آنطور که موسوی میگوید، اگرچه دلیل برگزاری این سمپوزیومها مقابله با عرف و فضای منفی در جامعه نسبت به مجسمهها نبوده، اما در نهایت همین کارکرد را داشته است و میافزاید: «مجسمههای شهری از دهه 70 شروع شده که البته در آن زمان تعداد هنرمندان مجسمهساز کم بود و تازه در دهه 70 شرایط تحصیل در رشته مجسمهسازی را در دانشگاهها فراهم کردند و در اوایل دهه 80 تازه فارغالتحصیلان این رشتهها وارد بازار کار شدند. اگرچه آثار دهه 70 باکیفیت بودند، اما اتفاقات و اقدامات در حوزه مجسمهسازی کم بود و نمیتوان گفت که در آن روزگار ما مجسمهسازی داشتیم. در واقع رونق مجسمهسازی به نیمه دوم دهه 80 برمیگردد که کمکم فارغالتحصیلان زیادی وارد بازار کار شدند و به لحاظ عرفی و اجتماعی هم فضا برای این هنر بازتر شد. ضمن اینکه در آن سالها نگاه توسعهای به فضای شهری وجود داشت و الگوبرداری از شهرهای بزرگ و پیشرفته شروع شد که مجسمه یکی از عناصر اصلی و مهم در شهر بود».
اما در همه این سالها واقعا نگاه مدیران و متولیان مدیریت شهری به هنر مجسمهسازی چگونه بود و چه اثراتی داشت. پاسخ موسوی به این سؤال هم به این شکل است: «نگاه مدیریت شهری در رشد مجسمهسازی بهعنوان یک شاخه هنری تأثیر زیادی داشت؛ به شکلی که شدت و سرعت مدل مدیریت شهری شهر تهران در نیمه دوم دهه 80 به بعد زیاد بود و در عین حال در سازمان زیباسازی یک اداره تخصصی برای هنر شهری دایر شد که من هم از همین طریق وارد این فضا شدم و با همکاری و کمکی که از قبل وجود داشت، اتفاقات متعددی را رقم زدیم و مهمتر اینکه در زمینههای مختلفی ابداعاتی داشتیم».
فضای آنروزها و کار هنرمندان کهنهکار یا جوان مجسمهساز به چه شکلی بود؟ موسوی در خلال صحبتهایش به شرایطی که آن دوران بر فضای مجسمهسازی حاکم بود اشاره کرد و اینطور توضیحش داد: «قبل از آن سفارشهای مجسمهسازی تنها برای برخی از استادان بود و جوانها بیکار بودند و باید فضایی برای معرفی و نشاندادن خودشان پیدا میکردند و به همین دلیل جشنوارههای مجسمههای شهری را برگزار کردیم تا هنر خود را ارائه دهند و اگر مورد قبول بود، برای ساخت اقدام کنیم. در ادامه هم سمپوزیومها را برگزار کردیم تا جوانانی که جویای نام هستند، وارد شوند و فضای گروهی و دوستانهای که با حضور اساتید به وجود میآمد باعث میشد که بسیاری از نکات آموزشی که در دانشگاه امکان انتقال ندارد، در این فضا آموزش داده شود و مهمتر اینکه ترسشان بریزد و با قرارگرفتن کنار هنرمندان خارجی اعتمادبهنفس پیدا کنند و ببیند دستکمی از آنها ندارند».
موجی که از تهران شروع شد البته مثل همه امواج دیگر سر از استانها و شهرهای دیگر هم برآورد. روایت آن در گفتههای موسوی نیز اینگونه است: «در نهایت با این اقدامات صورتگرفته در این سالها، هنر مجسمهسازی از تهران شروع و به شهرهای دیگر هم رسید و امروز به راحتی و عادی درباره مجسمه شهری در شهر صحبت میشود و بسیاری از افراد علاقهمند هستند که مجسمه را خریداری و در خانههای خود قرار دهند. حالا دیگر مجسمهسازی بهعنوان یکی از شاخههای هنر میتواند روی رشد فکری مردم و نوجوانان و جوانان، تلطیف و آرامسازی فضای شهری، ارتقاء کیفیت فضا و هویتسازی و... تأثیر داشته باشد و دیگر نگاه به مجسمه آن نگاه سنتی نیست و هنر پررونقی است. حالا دیگر مجسمه وارد فضای شهری شده هرچند هنوز مشکلاتی هم وجود دارد؛ یعنی تا به حال دنبال این بودیم که در فضا و پروژههای شهری مجسمه نیاز است و باید مورد استفاده قرار گیرد و همزمان در آموزش و ایجاد بازار برای نیروی انسانی خلاق و هنرمند تلاش کردهایم و مناسبتهای هنری و سمپوزیومها را برگزار کردیم».
معاون فرهنگی و هنرهای شهری سابق سازمان زیباسازی شهر تهران تأکید دارد که امروز از نظر کمی در هنر مجسمهسازی به جایگاه مناسبی رسیدهایم، ولی از نظر کیفی و نوع نگاه و رفتارهای مدیریت شهری و نگاه هنرمندان برای ایدهها نیاز به نقد داریم تا ارتقای بیشتری پیدا کند.
موسوی در توضیح اینکه چرا مجسمههای شاخص شهر و معروف برای مردم از دهه 20 و 30 است، گفت: «وقتی مجموعهای را در کشور تعطیل میکنیم و سالها بعد دوباره آن را شروع میکنیم نباید انتظار داشته باشیم نتایج قبلی را دوباره به ما بدهد؛ دانشگاه و رشته مجسمهسازی بعد از چند دهه در دهه 70 دوباره راهاندازی شد که همان هم مدلهای مختلفی از محدودیت را داشت و به همین دلیل نمیتوان انتظار رشد سریعی را از آنها داشت. به این شرایط بودجه کم و کمبود استادان و امکانات کارگاهی مناسب را هم باید اضافه کرد که در این سالها ما در سازمان زیباسازی لازم بود تا نقص آموزشی را هم به نوعی با برگزاری سمپوزیومها در دو بخش حرفهای و دانشجویی جبران کنیم. برای مثال در دهههای گذشته فضای شهری فضایی خلوت و باز با ساختمانهای کوتاه و میدانهای وسیع و چشماندازهای زیبا بودند و مجسمههای اندک که در تهران وجود داشت، بیشتر دیده میشدند. با این وجود، بعد از انقلاب اسلامی مجسمههای خوبی مثل مجسمه ابوریحان در پارک لاله، رازی در میدان رازی، ابنسینا در بلوار کشاورز و... در تهران ساخته شده است، اما فضای شهری شلوغ شده است. بلندمرتبهسازی و آشفتگی منظر شهری
باعث شده چشم مخاطب دیگر خیلی چیزها را نبیند. ترافیک بیش از حد، بیلبوردها و حتی مشغله و عجله مردم برای گذر از معابر عواملی هستند که بسیاری از مجسمههای شهری دیده نمیشوند».
معاون فرهنگی و هنرهای شهری سابق سازمان زیباسازی شهر تهران معتقد است هنوز عرصه مناسب شهری برای نصب مجسمه وجود ندارد و میافزاید: «مجسمه را با تلاش زیادی وارد فضای شهری کردهایم، اما عرصه مناسب برای آن وجود ندارد؛ یعنی ما در مجسمهسازی کار خودمان را کردهایم ولی این تلاش همراستا با کار بخشهای دیگر نبوده است. اینگونه است که ما مجسمه زیبا و قابل قبولی را در بخشی از شهر قرار دادهایم اما فضای سبز هم درختها را کاشته و مجسمه دیگر دیده نمیشود و بخشهای مختلف این کار تکمیلکننده هم نبودهاند، آنها کار خودشان را کردهاند، ما هم کار خودمان را کردهایم».
نکته پایانی که در صحبتهای موسوی روی آن تأکید میشود، لزوما مرتبط با خود مجسمهها نیست، بلکه متوجه ما و به شهروندان به عنوان مخاطبان این مجسمههاست: «باید توجه داشت که شهروندان در تهران بیشتر بهطور سواره گردش میکنند؛ بنابراین مجسمههایی که دیدهایم همان مجسمههایی است که در مسیرمان و در میدانهای گذری دیدهایم یا چون از خیلی سال قبل که تهران شلوغ نبوده در ذهنمان ثبت شده، همانها را به یاد میآوریم وگرنه در حال حاضر مجسمههای زیبا و قابل قبول در تهران کم نیست».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.