|

نقاشی دیواری از نزدیک به صفر تا جایی نزدیک به خوب

ترکیبی از هنر و رنگی‌کردن خیابان‌ها

شرق: چرخ‌های رنگی که کنار هم یک دیوار را جذاب کرده‌اند، پیرمردهای پهلوانی که زیر پایه‌های پل کالج را گرفته‌اند، یا نقاشی سه‌بعدی که خانه‌ای با نمای باریک را ادامه داده و سهم ما از آسمان آبی را بیشتر کرده است. نقاشی‌های دیواری و دیوارنگاری‌ها از 40،‌ 50 سال قبل تا به حال از روزگاری کمرنگ و دور از ما به روزهایی پررنگ‌تر و همراه و نزدیک رسیده‌اند. امروز دیگر نقاشی دیواری و دیوارنگاری جزئی از خیابان‌های شلوغ و پرتردد، اماکن عمومی و حتی گالری‌ها و ایستگاه‌های اتوبوس و پارک‌های عمومی و... شده و سهم خود را برای حال خوب شهر و شهروندان به شکلی متفاوت اجرا می‌کند.
تهران است و سطوح وسیع و در معرض دید و پرمخاطب که می‌تواند فضایی بزرگ و مناسب برای ارائه هنر هنرمندان در قالب‌های مختلف باشد و هم‌زمان حال‌و‌هوای آسیب‌دیده تهرانی‌ها را در هجوم شلوغی و آلودگی بهتر کند. نقاشی دیواری و دیوارنگاری‌ها در چند سال اخیر بیشتر و متنوع‌تر شده و شاهد ارائه آثاری در ابعاد جهانی از سوی هنرمندانی نوظهور هم هستیم؛ یعنی هنرمندانی همچون مهدی قدیانلو را داریم که آثارش از تهران تا شهرهای بزرگ و معتبر دنیا روی دیوار است و این موضوع انرژی بیشتری را به اشتراک می‌گذارد.

‌سهم نقاشی دیواری با عدد
نقاشی دیواری و دیوار‌نگاری تا قبل از انقلاب اسلامی بیشتر حالتی تزیینی و دکوراتیو داشت و عموما برای ساختمان‌های معروف با ویژگی‌های خاص کاربرد داشت. این نقاشی‌ها، عاری از هرگونه شعار و هیجان و بار سیاسی و اجتماعی بود (نمای دروازه باغ ملی، نقش‌برجسته میدان توپخانه، ساختمان بانک ملی، سردر تئاتر سنگلج یا نقش‌برجسته فلزی استاد عربشاهی و...)؛ اما بعد از انقلاب حرکت هنرمندان آرام شروع شد و در فاصله کوتاه باقی‌مانده تا آغاز جنگ تحمیلی، تعدادی از هنرمندان تحت تأثیر شور و حال انقلاب، شروع به ترسیم نقاشی‌های انقلابی کردند. این نقاشی‌ها بیشتر حالتی اغراق‌آمیز و توجه ویژه‌ای به طبقه کارگر و توده مردم داشت. امیرحسین صریحی، مدیر اداره نقاشی دیواری سازمان زیباسازی می‌گوید: «هانیبال الخاص، شروع‌کننده این جریان بود که دیوارهای لانه جاسوسی آمریکا و ترمینال جنوب در خزانه تهران را با موضوع‌های ضد‌امپریالیستی به تصویر کشید. در سال‌های بعد از انقلاب هم آثار هنرمندانی دیگر مثل مسعود عربشاهی و ایرج اسکندری (میدان فلسطین و میدان انقلاب) بر چهره شهر دیده می‌شود که تحت تأثیر انقلاب‌های مردمی جهان مثل مکزیک و روسیه است».
بعد از اتمام دوران جنگ، مضامین ایثار و شهادت جایگزین مفاهیم قبلی شد. در سال‌های بعدتر (حدود دهه 70) تلاش می‌شود تا در جهت تغییر روحیه شهروندان و تلطیف فضای شهری، مضامین آزاد با رویکردهای زیباشناسانه و اکثرا نقوش گیاهان و مناظر طبیعی بر جداره‌های شهری نقش ببندد. البته ظهور نقاشی‌های دهه 70 با ماهیت موضوعات جدید، موانعی دارد و نحوه کار با سختی و مقاومت‌های بسیار روبه‌رو است و به همین دلیل تعداد محدودتری از نقاشی دیواری‌های هنری را شاهد هستیم. با وجود این، روند رو‌به‌رشد نقاشی‌های دیواری در حدود دو دهه گذشته بیش از قبل بوده است. این روند در سال‌های مختلف متناسب با تغییرات مدیریتی، میزان توجه مدیران شهری به موضوع نقاشی دیواری و روح و روان شهروندان، همکاری با هنرمندان یا برگزاری جشنواره‌های فرهنگی، تغییرات زیادی دارد. بررسی این اعداد می‌تواند گویای این تغییرات باشد؛ برای نمونه، تعداد و مساحت نقاشی‌های اجراشده در سال 1389 حدود 9هزارو 592 متر‌مربع بوده که شامل 27 پروژه می‌شود. در سال 89، یعنی نیمه‌های دوره مسئولیت محمدباقر قالیباف، جریان تغییرات در شهرداری و سازمان زیباسازی به نتیجه رسیده و شاهد افزایش تعداد نقاشی‌دیواری‌ها در شهر هستیم. این روند افزایشی در سال‌های 90 تا 95 از بیش از 27 هزار مترمربع و 51 پروژه به بیش از 273 متر‌مربع و 607 پروژه می‌رسد؛ اما یکباره در سال 96 با شیبی تند به بیش از 47 هزار متر‌مربع و 301 پروژه کاهش می‌یابد و این روند کاهشی در این چند سال ادامه دارد؛ به‌ نحوی که در سال‌های 97 تا 99 به ترتیب بیش از 21 هزار متر‌مربع و 174 پروژه، بیش از 28 هزار متر‌مربع و 63 پروژه و بیش از 18 هزار متر‌مربع و 42 پروژه اجرا می‌شود.
درباره اینکه این روند کاهشی در دوره جدید مدیریت شهری به چه علت رخ داده است، توضیحی وجود ندارد و تنها برای سال 99 که سال متفاوت کرونایی بوده، می‌توان دلیلی قانع‌کننده را اعلام کرد. در عین حال، در این سال‌ها شش دوره سالانه هنرهای شهری تهران (بهارستان)، پنج دوره دوسالانه دیوارنگاری شهری تهران در بخش‌های مختلف و یک دوره هنر محیطی برگزار شده که بخش زیادی از این نقاشی‌دیواری‌ها یا دیوارنگاری‌ها در قالب این جشنواره‌ها اجرائی شده‌اند.

‌رنگی‌کردن دیوارها یا اضافه‌کردن هنر به شهر؟
محمدرضا شرایلی، کارشناس طراحی صنعتی و کارشناسی ارشد موسیقی‌شناسی و فعال در اداره نقاشی دیواری سازمان زیباسازی شهر تهران است و در پاسخ به این سؤال که هدف رنگ‌کردن دیوارهای شهر بوده یا اضافه‌کردن یک مفهوم به شهر و انتقال آن به شهروندان، می‌گوید: می‌توان گفت ترکیبی از هر دو بوده است؛ نه صرفا دنبال رنگی‌کردن دیوارهای شهر بوده‌اند و نه اینکه بگوییم پشت همه اجراهای دیواری، یک مفهوم عمیق هنری بوده است. البته در بسیاری از نقاط دنیا، کارکرد اضافه‌کردن رنگ با نقاشی دیواری یکی از کارکردهای اصلی بوده و هست. در برخی موارد، این زیبایی‌ها حاوی یک پیام، یک چهره یا یک رویداد و... است. در عین حال، نوع پیام فرهنگی و هنری یا ملی و... سطوح و تفاوت‌هایی دارد؛ گاه یک تصویر از گل و مرغ در کنار هم مفهومی را می‌رساند و گاه خطوط نستعلیق در هم پیچیده این معنا را می‌رساند.
این توضیح البته نمونه‌های زیادی را در سطح شهر تهران دارد. ممکن است در سال‌های گذشته نمونه‌های نقاشی‌های سفارشی و مناسبتی و تبلیغاتی بیشتر بوده باشد؛ اما در چند سال اخیر، سنگینی نقاشی‌هایی با بار هنری بیشتر شده است.
شرایلی می‌گوید: «بعد از پیروزی انقلاب تا چند سالی چنین برنامه‌های هنری را در شهر نداشتیم. از اوایل دهه 60، اولین کارهای نقاشی دیواری تهران تحت تأثیر دو تحول بزرگ سیاسی - اجتماعی انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی شروع می‌شود و مفاهیم با همین محوریت کاملا مستقیم و واضح غلبه دارند و سعی می‌شود از جنبه پیام‌رسان‌بودن (معرفی، ارج‌گذاشتن و نمایش منزلت برخی تحولات و اتفاقات و افراد) این نقاشی‌های دیواری استفاده شود؛ اما در دهه 70 و اوایل دهه 80 به تدریج دیدگاه هنری و زیبایی‌شناسانه آثار بالاتر می‌رود. به تدریج شاهد اجرای آثاری روی دیوارها هستیم که الزاما به شخص یا مناسبت خاصی اشاره ندارد و صرفا در جهت تلطیف فضای شهری و زاویه دید شهروندان و ناظران شهری و ترکیب هنرمندانه رنگ و زیبایی‌شناسی اقدام می‌کند. تا امروز هم این دو نگاه غالب وجود دارند؛ اما در برخی مقاطع یکی بر دیگری غلبه کرده و می‌کند».
ضمن اینکه همه نقاشی‌های دیواری‌ای که در شهر تهران از ابتدای انقلاب تا امروز اجرا شده و برخی هنوز وجود دارند، لزوما اجراکننده شهرداری نبوده و از ابتدای پیروزی انقلاب تا امروز نهادهای متعددی سفارش‌دهنده و اجراکننده نقاشی‌دیواری‌ها به‌طور مستقل بوده‌اند که یکی از مهم‌ترین آنها بنیاد شهید است که به‌خصوص با توجه به دوران جنگ و پس از آن در دهه 60 بسیار فعال بوده است. اما امیرحسین صریحی، مدیر اداره نقاشی دیواری سازمان زیباسازی می‌گوید نگاه خلاقانه و نوآورانه در آثار از معیارهای اصلی انتخاب آثار در کارگروه هنری نقاشی دیواری و داوری در رویدادهای مختلف هنری است.
از نگاه فنی این مدیر، در سازمان زیباسازی درنظرگرفتن مبانی و معیارهای دیوار‌نگاری از‌جمله میزان هماهنگی طرح با موضوع، فضا، محیط و معماری، کیفیت ترکیب‌بندی، میزان رابطه طرح با مخاطب (مخاطب‌پذیری بالا) و میزان خوانش طرح (درنظرگرفتن زاویه دید مخاطب و سرعت خوانش اثر با توجه به سواره یا پیاده‌بودن مخاطب) از مواردی است که به خلاقیت آثار و کیفیت مناسب طرح منجر می‌شود.
به نظر می‌رسد مطالعه و اطلاع از اجرای آخرین آثار و تحولات هنری در کشورهای دیگر، برای هنرمندان لازم است و این موضوع تأثیر زیادی در به‌روز‌بودن طرح‌ها و مطالعه بصری، دانش و تخصص لازم در این حوزه دارد. همچنین برگزاری ورک‌شاپ‌های دیوار‌نگاری با حضور استادان راهنما و نشست‌های توجیهی درباره نمونه‌های برتر دیوارنگاری در نقاط مختلف دنیا و تجزیه‌و‌تحلیل آنها، مستقیما به ارتقای کیفیت هنری آثار می‌انجامد.

‌خط‌کشی خاصی برای نقاشی دیواری نداریم
یکی از موضوعات پرسؤال همیشگی درباره نقاشی دیواری، این است که این موضوعات و طرح‌ها با چه رویکردی انتخاب می‌شوند و آیا درباره سبک به کار گرفته‌شده، رنگ یا جزئیاتی دیگر که حساسیتی خاص دارد، خط و مرزی گذاشته می‌شود؟ انتخاب رنگ‌های شاد تا چه جایی مجاز است و استفاده از نشانه‌های خاصی ممنوعیت دارد؟ امیرحسین صریحی، مدیر اداره نقاشی سازمان زیباسازی، جوابی منفی به این سؤال‌ها دارد و تأکید می‌کند «هیچ‌گونه محدودیت و خط‌کشی خاص برای سبک‌های طراحی در دیوارنگاری هنرمندان ایجاد نشده است». او می‌گوید: «دیوارنگاری‌های پیشنهادی یا از سوی هنرمندان یا با رویکردهای تزیینی و دکوراتیو، فرهنگی، اجتماعی، ملی، مذهبی، حماسی، باستانی، نوگرا، بهینه‌سازی فضاهای بصری و نیز مضامین ارزشی و دفاع مقدس و یادمان شهدا اجرا می‌شوند».
تکنیک‌های اجرای دیوارنگاری به دو بخش ماندگار و نیمه‌ماندگار قابل تقسیم است. تکنیک نیمه‌ماندگار به روش مستقیم اجرا می‌شود و تمامی مراحل اجرای اثر روی دیوار انجام می‌گیرد و نیاز به آماده‌سازی و عملیات اجرائی در کارگاه و مکانی دیگر ندارد. طول عمر این آثار کمتر از آثار ماندگار است و به تدریج بر اثر عواملی از‌جمله بارندگی، نور آفتاب و... دچار فرسایش می‌شوند؛ اما تکنیک ماندگار به روش غیرمستقیم و انتقالی روی دیوار انجام می‌شود. به این ترتیب که اجرای اثر در کارگاه یا مکانی غیر از محل نصب انجام و در ادامه روی دیوار نصب می‌شود. در عین حال، طول عمر این آثار بیشتر از آثار نیمه‌ماندگار است و مقاومت بیشتری هم دارند. از تکنیک‌های رایج در این دسته می‌توان به موارد کاشی‌شکسته، موزاییک، کاشی هفت‌رنگ و نقش‌برجسته (سفالی، بتنی و فلزی) اشاره کرد.
‌موارد زیادی مالک راضی به نقاشی دیواری نمی‌شود
یکی از محل‌های اصلی برای نقاشی دیواری و دیوارنگاری‌ها، دیوارها و جداره‌های شهری هستند که بسیاری از آنها دارای مالک خصوصی هستند و این یعنی برای اجرای این پروژه هنری باید با مالک یا مالکان و ساکنان آن ملک توافق صورت گیرد و چون این کاری هنری است، پولی هم پرداخت نمی‌شود. محمدرضا شرایلی درباره روند جانمایی گرفتن رضایت از مالک توضیحاتی دارد که جالب است. او می‌گوید: «در حالت اول که درصد کمی دارد، دیوار مشخصی برای ایده مشخصی سفارش می‌شود و یک نهاد و ارگان خاصی این پروژه را دنبال می‌کند؛ اما در اغلب موارد برای اثر معرفی‌شده از سوی هنرمندان از سوی خود هنرمند محلی پیشنهاد می‌شود؛ یعنی هنرمند همراه با موضوعات مربوط به طرح و مجوزهای آن نسبت به محل اجرا هم حساسیت دارد؛ چون می‌داند محل قرار‌گرفتن آثار اهمیت دارد و اگر این دو (اثر و محل اجرا) با هم هماهنگ نباشند، نتیجه مد‌نظر را ندارد و حتی این عدم هماهنگی می‌تواند نتیجه نامطلوبی را ایجاد کند. در مواردی هم تعدادی از طرح‌ها در قالب فراخوان به شهرداری می‌رسد و کارشناسان اداره نسبت به پیدا‌کردن دیوارهایی مناسب برای اجرا اقدام می‌کنند».
درباره محل جانمایی‌شده برای نقاشی‌دیواری‌ها چند فاکتور مهم قابل رؤیت‌بودن، اولویت به دید و منظر افراد پیاده، افقی و عمودی‌بودن دیوار، انتخاب دیوارهایی با شکل‌های خاص و... اهمیت دارد. همچنین از آنجایی که قرار است برای طولانی‌مدت برای این نقاشی دیواری هزینه شود، به زیرسازی و جنس دیوار هم توجه می‌شود. البته در این میان باید به عملکرد مناطق 22گانه هم اشاره کرد که در بسیاری از موارد پیشنهادهایی مستقل برای اجرا دارند و بیشتر در مقیاس خرد کار می‌کنند. شرایلی می‌گوید: «همه این اقدامات برای جانمایی و هماهنگی‌ها منوط به رضایت مالک است و اگر مالک ساختمان مایل نباشد، هرگز این طرح روی آن دیوار اجرا نمی‌شود. برای اجرای نقاشی دیواری بین مالکان و شهرداری تهران هیچ پولی ردوبدل نمی‌شود و معمولا همان ابتدا پیشنهاد را با مالک یا مدیر ساختمان مطرح می‌کنیم و پس از مذاکره و ارائه طرح پیشنهادی، تعهد کتبی را دریافت می‌کنیم. البته موارد زیادی هم وجود دارد که پس از انتخاب طرح و محل جانمایی مناسب، مالک اجازه نمی‌دهد و کار متوقف می‌ماند تا محل جدیدی انتخاب شود».

‌ادامه نقاشی شهدا با تکنیک و رنگ‌های جدید
نقاشی چهره‌ها و حالات و موقعیت‌هایی از شهدا و مقامات کشور جزء بیشترین فراوانی در میان نقاشی‌های دیواری گذشته تا امروز است. این نقاشی‌ها با پشتوانه ملی و مذهبی که دارد، در گوشه‌گوشه شهرمان نقش گرفته و روبه‌روی ما در جریان روزمره قرار دارد؛ اما زیر نور، باران، برف، سرما و گرما رنگ از رویشان می‌رود و هر چند سال یک بار نیاز به ترمیم دارند. از اوایل دهه 60 هنوز تعدادی تصویر روی دیوارهای شهر تهران باقی مانده که بیشتر آنها تصاویر امام‌(ره) و مقام معظم رهبری یا شهدا هستند. برخی از این نقاشی‌ها ترمیم شده‌اند؛ اما بعضا به دلیل موقعیت دیوار و نبود دسترسی مناسب، دیگر دست‌نخورده باقی مانده‌اند. برخی دیگر هم جایگزین شده‌اند. محمدرضا شرایلی می‌گوید: «دیوارهایی با تصاویر شهدا داشته‌ایم که با توجه به امکانات و تکنولوژی آن زمان و موقعیت فضا اجرا شده و در این سال‌ها با تکنیک‌ها و امکانات فنی جدید دوباره اجرا و بازطراحی می‌شوند. مثلا در خیابان قرنی سال‌ها یک نقاشی قدیمی از شهید قرنی را داشتیم و روی همان دیوار که دید مناسبی هم دارد، با تکنیک، اسلوب کار و رنگ‌های جدید، این طرح دوباره اجرا شد».

شرق: چرخ‌های رنگی که کنار هم یک دیوار را جذاب کرده‌اند، پیرمردهای پهلوانی که زیر پایه‌های پل کالج را گرفته‌اند، یا نقاشی سه‌بعدی که خانه‌ای با نمای باریک را ادامه داده و سهم ما از آسمان آبی را بیشتر کرده است. نقاشی‌های دیواری و دیوارنگاری‌ها از 40،‌ 50 سال قبل تا به حال از روزگاری کمرنگ و دور از ما به روزهایی پررنگ‌تر و همراه و نزدیک رسیده‌اند. امروز دیگر نقاشی دیواری و دیوارنگاری جزئی از خیابان‌های شلوغ و پرتردد، اماکن عمومی و حتی گالری‌ها و ایستگاه‌های اتوبوس و پارک‌های عمومی و... شده و سهم خود را برای حال خوب شهر و شهروندان به شکلی متفاوت اجرا می‌کند.
تهران است و سطوح وسیع و در معرض دید و پرمخاطب که می‌تواند فضایی بزرگ و مناسب برای ارائه هنر هنرمندان در قالب‌های مختلف باشد و هم‌زمان حال‌و‌هوای آسیب‌دیده تهرانی‌ها را در هجوم شلوغی و آلودگی بهتر کند. نقاشی دیواری و دیوارنگاری‌ها در چند سال اخیر بیشتر و متنوع‌تر شده و شاهد ارائه آثاری در ابعاد جهانی از سوی هنرمندانی نوظهور هم هستیم؛ یعنی هنرمندانی همچون مهدی قدیانلو را داریم که آثارش از تهران تا شهرهای بزرگ و معتبر دنیا روی دیوار است و این موضوع انرژی بیشتری را به اشتراک می‌گذارد.

‌سهم نقاشی دیواری با عدد
نقاشی دیواری و دیوار‌نگاری تا قبل از انقلاب اسلامی بیشتر حالتی تزیینی و دکوراتیو داشت و عموما برای ساختمان‌های معروف با ویژگی‌های خاص کاربرد داشت. این نقاشی‌ها، عاری از هرگونه شعار و هیجان و بار سیاسی و اجتماعی بود (نمای دروازه باغ ملی، نقش‌برجسته میدان توپخانه، ساختمان بانک ملی، سردر تئاتر سنگلج یا نقش‌برجسته فلزی استاد عربشاهی و...)؛ اما بعد از انقلاب حرکت هنرمندان آرام شروع شد و در فاصله کوتاه باقی‌مانده تا آغاز جنگ تحمیلی، تعدادی از هنرمندان تحت تأثیر شور و حال انقلاب، شروع به ترسیم نقاشی‌های انقلابی کردند. این نقاشی‌ها بیشتر حالتی اغراق‌آمیز و توجه ویژه‌ای به طبقه کارگر و توده مردم داشت. امیرحسین صریحی، مدیر اداره نقاشی دیواری سازمان زیباسازی می‌گوید: «هانیبال الخاص، شروع‌کننده این جریان بود که دیوارهای لانه جاسوسی آمریکا و ترمینال جنوب در خزانه تهران را با موضوع‌های ضد‌امپریالیستی به تصویر کشید. در سال‌های بعد از انقلاب هم آثار هنرمندانی دیگر مثل مسعود عربشاهی و ایرج اسکندری (میدان فلسطین و میدان انقلاب) بر چهره شهر دیده می‌شود که تحت تأثیر انقلاب‌های مردمی جهان مثل مکزیک و روسیه است».
بعد از اتمام دوران جنگ، مضامین ایثار و شهادت جایگزین مفاهیم قبلی شد. در سال‌های بعدتر (حدود دهه 70) تلاش می‌شود تا در جهت تغییر روحیه شهروندان و تلطیف فضای شهری، مضامین آزاد با رویکردهای زیباشناسانه و اکثرا نقوش گیاهان و مناظر طبیعی بر جداره‌های شهری نقش ببندد. البته ظهور نقاشی‌های دهه 70 با ماهیت موضوعات جدید، موانعی دارد و نحوه کار با سختی و مقاومت‌های بسیار روبه‌رو است و به همین دلیل تعداد محدودتری از نقاشی دیواری‌های هنری را شاهد هستیم. با وجود این، روند رو‌به‌رشد نقاشی‌های دیواری در حدود دو دهه گذشته بیش از قبل بوده است. این روند در سال‌های مختلف متناسب با تغییرات مدیریتی، میزان توجه مدیران شهری به موضوع نقاشی دیواری و روح و روان شهروندان، همکاری با هنرمندان یا برگزاری جشنواره‌های فرهنگی، تغییرات زیادی دارد. بررسی این اعداد می‌تواند گویای این تغییرات باشد؛ برای نمونه، تعداد و مساحت نقاشی‌های اجراشده در سال 1389 حدود 9هزارو 592 متر‌مربع بوده که شامل 27 پروژه می‌شود. در سال 89، یعنی نیمه‌های دوره مسئولیت محمدباقر قالیباف، جریان تغییرات در شهرداری و سازمان زیباسازی به نتیجه رسیده و شاهد افزایش تعداد نقاشی‌دیواری‌ها در شهر هستیم. این روند افزایشی در سال‌های 90 تا 95 از بیش از 27 هزار مترمربع و 51 پروژه به بیش از 273 متر‌مربع و 607 پروژه می‌رسد؛ اما یکباره در سال 96 با شیبی تند به بیش از 47 هزار متر‌مربع و 301 پروژه کاهش می‌یابد و این روند کاهشی در این چند سال ادامه دارد؛ به‌ نحوی که در سال‌های 97 تا 99 به ترتیب بیش از 21 هزار متر‌مربع و 174 پروژه، بیش از 28 هزار متر‌مربع و 63 پروژه و بیش از 18 هزار متر‌مربع و 42 پروژه اجرا می‌شود.
درباره اینکه این روند کاهشی در دوره جدید مدیریت شهری به چه علت رخ داده است، توضیحی وجود ندارد و تنها برای سال 99 که سال متفاوت کرونایی بوده، می‌توان دلیلی قانع‌کننده را اعلام کرد. در عین حال، در این سال‌ها شش دوره سالانه هنرهای شهری تهران (بهارستان)، پنج دوره دوسالانه دیوارنگاری شهری تهران در بخش‌های مختلف و یک دوره هنر محیطی برگزار شده که بخش زیادی از این نقاشی‌دیواری‌ها یا دیوارنگاری‌ها در قالب این جشنواره‌ها اجرائی شده‌اند.

‌رنگی‌کردن دیوارها یا اضافه‌کردن هنر به شهر؟
محمدرضا شرایلی، کارشناس طراحی صنعتی و کارشناسی ارشد موسیقی‌شناسی و فعال در اداره نقاشی دیواری سازمان زیباسازی شهر تهران است و در پاسخ به این سؤال که هدف رنگ‌کردن دیوارهای شهر بوده یا اضافه‌کردن یک مفهوم به شهر و انتقال آن به شهروندان، می‌گوید: می‌توان گفت ترکیبی از هر دو بوده است؛ نه صرفا دنبال رنگی‌کردن دیوارهای شهر بوده‌اند و نه اینکه بگوییم پشت همه اجراهای دیواری، یک مفهوم عمیق هنری بوده است. البته در بسیاری از نقاط دنیا، کارکرد اضافه‌کردن رنگ با نقاشی دیواری یکی از کارکردهای اصلی بوده و هست. در برخی موارد، این زیبایی‌ها حاوی یک پیام، یک چهره یا یک رویداد و... است. در عین حال، نوع پیام فرهنگی و هنری یا ملی و... سطوح و تفاوت‌هایی دارد؛ گاه یک تصویر از گل و مرغ در کنار هم مفهومی را می‌رساند و گاه خطوط نستعلیق در هم پیچیده این معنا را می‌رساند.
این توضیح البته نمونه‌های زیادی را در سطح شهر تهران دارد. ممکن است در سال‌های گذشته نمونه‌های نقاشی‌های سفارشی و مناسبتی و تبلیغاتی بیشتر بوده باشد؛ اما در چند سال اخیر، سنگینی نقاشی‌هایی با بار هنری بیشتر شده است.
شرایلی می‌گوید: «بعد از پیروزی انقلاب تا چند سالی چنین برنامه‌های هنری را در شهر نداشتیم. از اوایل دهه 60، اولین کارهای نقاشی دیواری تهران تحت تأثیر دو تحول بزرگ سیاسی - اجتماعی انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی شروع می‌شود و مفاهیم با همین محوریت کاملا مستقیم و واضح غلبه دارند و سعی می‌شود از جنبه پیام‌رسان‌بودن (معرفی، ارج‌گذاشتن و نمایش منزلت برخی تحولات و اتفاقات و افراد) این نقاشی‌های دیواری استفاده شود؛ اما در دهه 70 و اوایل دهه 80 به تدریج دیدگاه هنری و زیبایی‌شناسانه آثار بالاتر می‌رود. به تدریج شاهد اجرای آثاری روی دیوارها هستیم که الزاما به شخص یا مناسبت خاصی اشاره ندارد و صرفا در جهت تلطیف فضای شهری و زاویه دید شهروندان و ناظران شهری و ترکیب هنرمندانه رنگ و زیبایی‌شناسی اقدام می‌کند. تا امروز هم این دو نگاه غالب وجود دارند؛ اما در برخی مقاطع یکی بر دیگری غلبه کرده و می‌کند».
ضمن اینکه همه نقاشی‌های دیواری‌ای که در شهر تهران از ابتدای انقلاب تا امروز اجرا شده و برخی هنوز وجود دارند، لزوما اجراکننده شهرداری نبوده و از ابتدای پیروزی انقلاب تا امروز نهادهای متعددی سفارش‌دهنده و اجراکننده نقاشی‌دیواری‌ها به‌طور مستقل بوده‌اند که یکی از مهم‌ترین آنها بنیاد شهید است که به‌خصوص با توجه به دوران جنگ و پس از آن در دهه 60 بسیار فعال بوده است. اما امیرحسین صریحی، مدیر اداره نقاشی دیواری سازمان زیباسازی می‌گوید نگاه خلاقانه و نوآورانه در آثار از معیارهای اصلی انتخاب آثار در کارگروه هنری نقاشی دیواری و داوری در رویدادهای مختلف هنری است.
از نگاه فنی این مدیر، در سازمان زیباسازی درنظرگرفتن مبانی و معیارهای دیوار‌نگاری از‌جمله میزان هماهنگی طرح با موضوع، فضا، محیط و معماری، کیفیت ترکیب‌بندی، میزان رابطه طرح با مخاطب (مخاطب‌پذیری بالا) و میزان خوانش طرح (درنظرگرفتن زاویه دید مخاطب و سرعت خوانش اثر با توجه به سواره یا پیاده‌بودن مخاطب) از مواردی است که به خلاقیت آثار و کیفیت مناسب طرح منجر می‌شود.
به نظر می‌رسد مطالعه و اطلاع از اجرای آخرین آثار و تحولات هنری در کشورهای دیگر، برای هنرمندان لازم است و این موضوع تأثیر زیادی در به‌روز‌بودن طرح‌ها و مطالعه بصری، دانش و تخصص لازم در این حوزه دارد. همچنین برگزاری ورک‌شاپ‌های دیوار‌نگاری با حضور استادان راهنما و نشست‌های توجیهی درباره نمونه‌های برتر دیوارنگاری در نقاط مختلف دنیا و تجزیه‌و‌تحلیل آنها، مستقیما به ارتقای کیفیت هنری آثار می‌انجامد.

‌خط‌کشی خاصی برای نقاشی دیواری نداریم
یکی از موضوعات پرسؤال همیشگی درباره نقاشی دیواری، این است که این موضوعات و طرح‌ها با چه رویکردی انتخاب می‌شوند و آیا درباره سبک به کار گرفته‌شده، رنگ یا جزئیاتی دیگر که حساسیتی خاص دارد، خط و مرزی گذاشته می‌شود؟ انتخاب رنگ‌های شاد تا چه جایی مجاز است و استفاده از نشانه‌های خاصی ممنوعیت دارد؟ امیرحسین صریحی، مدیر اداره نقاشی سازمان زیباسازی، جوابی منفی به این سؤال‌ها دارد و تأکید می‌کند «هیچ‌گونه محدودیت و خط‌کشی خاص برای سبک‌های طراحی در دیوارنگاری هنرمندان ایجاد نشده است». او می‌گوید: «دیوارنگاری‌های پیشنهادی یا از سوی هنرمندان یا با رویکردهای تزیینی و دکوراتیو، فرهنگی، اجتماعی، ملی، مذهبی، حماسی، باستانی، نوگرا، بهینه‌سازی فضاهای بصری و نیز مضامین ارزشی و دفاع مقدس و یادمان شهدا اجرا می‌شوند».
تکنیک‌های اجرای دیوارنگاری به دو بخش ماندگار و نیمه‌ماندگار قابل تقسیم است. تکنیک نیمه‌ماندگار به روش مستقیم اجرا می‌شود و تمامی مراحل اجرای اثر روی دیوار انجام می‌گیرد و نیاز به آماده‌سازی و عملیات اجرائی در کارگاه و مکانی دیگر ندارد. طول عمر این آثار کمتر از آثار ماندگار است و به تدریج بر اثر عواملی از‌جمله بارندگی، نور آفتاب و... دچار فرسایش می‌شوند؛ اما تکنیک ماندگار به روش غیرمستقیم و انتقالی روی دیوار انجام می‌شود. به این ترتیب که اجرای اثر در کارگاه یا مکانی غیر از محل نصب انجام و در ادامه روی دیوار نصب می‌شود. در عین حال، طول عمر این آثار بیشتر از آثار نیمه‌ماندگار است و مقاومت بیشتری هم دارند. از تکنیک‌های رایج در این دسته می‌توان به موارد کاشی‌شکسته، موزاییک، کاشی هفت‌رنگ و نقش‌برجسته (سفالی، بتنی و فلزی) اشاره کرد.
‌موارد زیادی مالک راضی به نقاشی دیواری نمی‌شود
یکی از محل‌های اصلی برای نقاشی دیواری و دیوارنگاری‌ها، دیوارها و جداره‌های شهری هستند که بسیاری از آنها دارای مالک خصوصی هستند و این یعنی برای اجرای این پروژه هنری باید با مالک یا مالکان و ساکنان آن ملک توافق صورت گیرد و چون این کاری هنری است، پولی هم پرداخت نمی‌شود. محمدرضا شرایلی درباره روند جانمایی گرفتن رضایت از مالک توضیحاتی دارد که جالب است. او می‌گوید: «در حالت اول که درصد کمی دارد، دیوار مشخصی برای ایده مشخصی سفارش می‌شود و یک نهاد و ارگان خاصی این پروژه را دنبال می‌کند؛ اما در اغلب موارد برای اثر معرفی‌شده از سوی هنرمندان از سوی خود هنرمند محلی پیشنهاد می‌شود؛ یعنی هنرمند همراه با موضوعات مربوط به طرح و مجوزهای آن نسبت به محل اجرا هم حساسیت دارد؛ چون می‌داند محل قرار‌گرفتن آثار اهمیت دارد و اگر این دو (اثر و محل اجرا) با هم هماهنگ نباشند، نتیجه مد‌نظر را ندارد و حتی این عدم هماهنگی می‌تواند نتیجه نامطلوبی را ایجاد کند. در مواردی هم تعدادی از طرح‌ها در قالب فراخوان به شهرداری می‌رسد و کارشناسان اداره نسبت به پیدا‌کردن دیوارهایی مناسب برای اجرا اقدام می‌کنند».
درباره محل جانمایی‌شده برای نقاشی‌دیواری‌ها چند فاکتور مهم قابل رؤیت‌بودن، اولویت به دید و منظر افراد پیاده، افقی و عمودی‌بودن دیوار، انتخاب دیوارهایی با شکل‌های خاص و... اهمیت دارد. همچنین از آنجایی که قرار است برای طولانی‌مدت برای این نقاشی دیواری هزینه شود، به زیرسازی و جنس دیوار هم توجه می‌شود. البته در این میان باید به عملکرد مناطق 22گانه هم اشاره کرد که در بسیاری از موارد پیشنهادهایی مستقل برای اجرا دارند و بیشتر در مقیاس خرد کار می‌کنند. شرایلی می‌گوید: «همه این اقدامات برای جانمایی و هماهنگی‌ها منوط به رضایت مالک است و اگر مالک ساختمان مایل نباشد، هرگز این طرح روی آن دیوار اجرا نمی‌شود. برای اجرای نقاشی دیواری بین مالکان و شهرداری تهران هیچ پولی ردوبدل نمی‌شود و معمولا همان ابتدا پیشنهاد را با مالک یا مدیر ساختمان مطرح می‌کنیم و پس از مذاکره و ارائه طرح پیشنهادی، تعهد کتبی را دریافت می‌کنیم. البته موارد زیادی هم وجود دارد که پس از انتخاب طرح و محل جانمایی مناسب، مالک اجازه نمی‌دهد و کار متوقف می‌ماند تا محل جدیدی انتخاب شود».

‌ادامه نقاشی شهدا با تکنیک و رنگ‌های جدید
نقاشی چهره‌ها و حالات و موقعیت‌هایی از شهدا و مقامات کشور جزء بیشترین فراوانی در میان نقاشی‌های دیواری گذشته تا امروز است. این نقاشی‌ها با پشتوانه ملی و مذهبی که دارد، در گوشه‌گوشه شهرمان نقش گرفته و روبه‌روی ما در جریان روزمره قرار دارد؛ اما زیر نور، باران، برف، سرما و گرما رنگ از رویشان می‌رود و هر چند سال یک بار نیاز به ترمیم دارند. از اوایل دهه 60 هنوز تعدادی تصویر روی دیوارهای شهر تهران باقی مانده که بیشتر آنها تصاویر امام‌(ره) و مقام معظم رهبری یا شهدا هستند. برخی از این نقاشی‌ها ترمیم شده‌اند؛ اما بعضا به دلیل موقعیت دیوار و نبود دسترسی مناسب، دیگر دست‌نخورده باقی مانده‌اند. برخی دیگر هم جایگزین شده‌اند. محمدرضا شرایلی می‌گوید: «دیوارهایی با تصاویر شهدا داشته‌ایم که با توجه به امکانات و تکنولوژی آن زمان و موقعیت فضا اجرا شده و در این سال‌ها با تکنیک‌ها و امکانات فنی جدید دوباره اجرا و بازطراحی می‌شوند. مثلا در خیابان قرنی سال‌ها یک نقاشی قدیمی از شهید قرنی را داشتیم و روی همان دیوار که دید مناسبی هم دارد، با تکنیک، اسلوب کار و رنگ‌های جدید، این طرح دوباره اجرا شد».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.