گفتوگو با شورا شهریاری، عضو کمیته رنگ درباره رنگکردن چهره محلات محروم تهران
سهم ما رنگکردن بود
شرق: واقعیت این است که تهران شهری زیباست؛ فقط باید دید از چه زاویهای به آن نگاه میکنیم و کدام بُعدش را میبینیم. شهری که بخشهای مختلفی از آن در شمال و جنوب و شرق و غرب در دهههای مختلف تحولات زیادی داشته و شهروندانی که در آن زندگی کردهاند نیز با شکلهای متفاوتی از ساختمان، محلات، ساختار شهری، حملونقل و جزئیات دیگر روبهرو بودهاند. یکی از مهمترین موضوعات در شهر و زندگی شهری، حالوهوا و شرایطی است که روح و زیبایی بیشتری به شهر میبخشد و میتواند بخشی از کمبودها را در نگاه مخاطب خود ترمیم کند. تهران بهعنوان شهری در حال تغییر، در سالهای گذشته رشد درخور توجهی در کالبد خود داشته و در فضای عمومی و خصوصی با سلیقههای مختلف و رنگهای متنوعی شکل گرفته؛ اما یکی از موارد کمتر پرداختهشده، ترکیب رنگ با زندگی انسان و شهر بوده است. به عبارتی تهران و زندگی ساکنانش در این شهر یا رنگی نداشته یا با آشفتگی در رنگ مواجه بوده؛ به نحوی که در چشم ساکنان، این شهر چیزی جز ساختاری سیمانی و بیرنگ با فضایی آلوده در بیشتر فصلهای سال نبوده است.
از چند سال قبل و زمانی که فردی آشنا با نیازهای شهر در کسوت شهردار تهران قرار گرفت، تصمیم مدیریت شهری بر رفع نیازهای محلات و شهروندان به شکلی جزئی بهجای پروژههای بزرگمقیاس شد. پیروز حناچی، شهردار تهران، شیوهنامهای را به مدیران مناطق ابلاغ کرد تا با بهرهگیری از ظرفیت شهروندان، بهویژه دانشآموزان و دانشجویان هنرهای تجسمی، رنگآمیزی سازهها، دیوارها، پلها و... را آغاز کنند و به دنبال این اقدامات، رنگ به بخشهایی از سیمای شهر وارد شود و جان ببخشد. اینگونه بود که علاوه بر بخشهای زیادی از مبلمان و جدارههای شهری، بخشهایی از دیوار و کف و بخشهایی از محلات در مناطق مختلف با کمک گروههای مردمی و هنرمندان رنگآمیزی شد. این اقدام که کمتر نمونهای در شهرهای بزرگ ایران داشته، در واقع تجربهای جدید بود و هر تجربه جدیدی با واکنشهای متفاوتی از سوی مخاطبان شهری روبهرو میشود.
خانم «شورا شهریاری»، دکترای شهرسازی دارد و عضو کمیته رنگ تخصصی سازمان زیباسازی شهر تهران و نماینده معین سازمان در شش منطقه شهرداری شهر تهران است که به شکلی نزدیک و ملموس با برنامههای مختلف شهرداری در دو سال گذشته در حوزه رنگ آشناست. با او درباره رنگ و نقشی که در زندگی شهری و حالوهوای شهروندان دارد و اقدامات مختلفی که در این سالها برای تهران اجرائی شده است، صحبت کردیم که مشروح گفتههای او دراینباره در ادامه میآید.
در اهمیت تشکیل کمیته رنگ و دلایل دیگر
قبل از تشکیل کمیته رنگ، کمیته تخصصیای وجود نداشت و درباره موضوعات مرتبط در هر منطقه جداگانه و سلیقهای تصمیم گرفته میشد. رنگ یک قرارداد فرهنگی است و باید متناسب با ضرورتهای اجتماعی آن را به شهر اضافه کنیم. هر رنگ حامل بار معنایی است که حتما باید در جای خودش به کار گرفته شود و در شهرهایی بزرگی همچون اصفهان و یزد نمونه استفاده درست از رنگ در شهر را دیدهایم. برخلاف تصورات که تهران را شهری خاکستری میدانند، این شهر دارای اغتشاش بصری و رنگی است و به همین دلیل در کمیته رنگ، اولین اولویت و تصمیم، اجرای برنامههای سلبی بوده است تا جلوی آلودگی بصری بیشتر را بگیریم. در واقع میتوان گفت با این اغتشاشات بصری و آلودگی رنگ، روح مردم را بیمار کردهایم و تأثیرات روانی زیادی بر روحیه مردم گذاشتهایم.
به نظر میرسد قبل از تدبیر برای اضافهکردن رنگ به تهران، باید ببینیم از کجاها باید رنگ را کم یا حذف کنیم. در بسیاری از میدانها، بزرگراهها یا محدودههایی که سواره به پیاده غالب است، باید این آلودگی رنگی را کم کنیم. از آنجایی که رنگ احساس تعلق به مخاطب خود میدهد، لازم است در محلات، بهخصوص در محلاتی کمبرخوردار و محلاتی که مهاجر بیشتری دارند، با ایجاد رنگ حس تعلق را بیشتر کنیم.
در هر دوره و شرایطی، متناسب با فرهنگ و ضرورتهای اجتماعی، رنگ مورد استفاده جامعه قرار گرفته و استفاده از رنگ در زندگی اجتماعی مردم تأثیر زیادی داشته است. با توجه به زندگی اجتماعی و نگاه به کالبد پایتخت، میتوان آشفتگی در رنگ را دید؛ تاکنون آنچه در تهران به کار رفته، رنگها و سبکهایی سلیقهای و کوتاهمدت بودهاند و برای اجرای بسیاری از پروژهها نیز همبستگی بین کمیتههای نما در هر منطقه وجود نداشته است. شرایط هر منطقه با مناطق دیگر متفاوت و بافت ساکنان و سرانههای رفاه یا نیازهای زیرساختی از هم متمایز است؛ مثلا در مناطقی که فضای سبز خوبی دارند، تعداد جوانان و گروه کودکان بیشتر هستند یا برعکس مناطق کمبرخوردار که بزههای اجتماعی بیشتری دارند از این نظر شرایط متفاوتی دارند و قطعا رنگ بهکاررفته و روانشناسی رنگ بسیار متفاوت است.
مسئله اغتشاشات و آلودگی رنگی در شهر تهران جدی است و این موضوع را میتوان در رنگی که در مبلمان و جدارههای شهری وجود دارد، دید. برای مثال، پلهای عابر پیاده تا قبل از تدوین مقررات جدید در کمیته رنگ و ابلاغ آن بر اساس صلاحدید آن منطقه، یک رنگ مجزا داشت و شاخصه رنگی وجود نداشت. در این دو سال تلاش شد برای رنگ روی المانها و مبلمان شهری شیوهنامهای را تدوین کنیم که خوشبختانه پس از ابلاغ، این وحدت رویه برای رنگ روی پلها و چراغ برق و جداول و سایر المانهای شهری رعایت میشود. رنگ تعیینشده برای المانهای شهری در کمیته تخصصی رنگ با نظر استادان و بر اساس شاخصهای هویتی انتخاب شده است. اینگونه نیست که اغتشاش بصری و نبود هویت رنگ تنها در یک منطقه یا فضای خاصی وجود داشته باشد، بلکه در سطح همه تهران وجود دارد؛ اما در هر منطقه از شمال و جنوب و شرق یا غرب متناسب با شرایط خاص خودشان این اغتشاش را شاهد هستیم.
امید به اجرای شیوهنامههای تهیهشده
در تهیه شیوهنامه اجرائی رنگ در شهر تهران چند مرحله اهداف را در نظر گرفتیم؛ در مرحله اول و در کوتاهمدت، لازم بود به شکل سلبی عمل کنیم و جلوی برخی از کارها گرفته شود و همزمان برای تمام المانهای موجود (پل، سطل زباله، جدول، نرده خیابان، کرکرهها، سایبانها و...) دستهبندی رنگ انجام دادیم و کد رنگ مشخص شد. تاکنون بیش از دو سال از شروع این کار گذشته و خوشبختانه شهرداریهای مناطق همکاری خوبی داشتهاند.
نمیتوان گفت که دیگر اشکال یا تخلفی وجود ندارد، ولی میزان آن بسیار کم و کنترلشده است. در این شیوهنامه، رنگهای هویتی مثل نقرآبی یا سبز را انتخاب کردیم که در تاریخ و محیط شهری نمود داشته است و کمکم در ذهن شهروندان شکل میگیرد و برای آنها سؤال و چرایی ایجاد میکند. به عبارتی، میتوان گفت بخش زیادی از آنچه تاکنون باعث آلودگی رنگی در شهر میشد، عملکرد شهرداریها روی همین المانهای شهری بود که حالا کنترل شده است.
در برنامههای میانمدت دنبال بردن رنگ به میان زندگی مردم و توسعه هنرمندانه رنگ در جهت ایجاد آرامش در زندگی مردم بودیم. در طرحهای میانمدت، قراردادهای فرهنگی، ضرورتها و نیازهای اجتماعی و فرهنگی هر منطقه مورد شناسایی قرار گرفت و در برخی از مناطق هم این کار را متناسب با نیاز و شرایط آن منطقه اجرا کردهاند. آسیبشناسی و نیازهای هر محله را با همکاری شهرداری همان منطقه انجام دادیم و هرکدام پیشنهادهایی را ارائه کردند. در ادامه شناسایی رنگها را برای بخشها و کاراکترهای مختلف شروع کردیم؛ چراکه برای خیابان و محلات مختلف، این رنگها تعاریف مختلفی پیدا میکنند. مثلا برای خیابانی که جذاب و جمعیت زیاد است، استفاده از رنگ و نوع بهکاربردن آن اهمیت زیادی دارد و با رنگ به کار گرفتهشده در محلههای مسکونی متفاوت است.
واردکردن رنگ به زندگی مردم و قضاوت مردم
مدل انتخاب در مناطق مختلف متفاوت بود و میدانستیم که در ادامه کار با واکنش و بازخوردهایی از سوی شهروندان مختلف و ساکنان این محلات روبهرو میشویم؛ اما مسئله مهم، رضایت ساکنان بود. در این مورد شخصا در جریان پروژه اجراشده در منطقه 12 و محله هرندی بودم و میتوانم درباره آن به شکل جزئیتر صحبت کنم. ما هم با توجه به تجربیات و بررسی که انجام دادیم، میدانستیم که محلات تهران بهخصوص محلات منطقه 12، آسیبهای مختلفی دارند و ممکن است با مقاومت و واکنشهایی روبهرو شویم. تجربههایی هم از قبل داشتیم؛ سالها قبل وقتی به دلایل مختلفی محله را رنگآمیزی میکردیم، به دلیل شرایط بزه اجتماعی که دارد، معتادان و بیخانمانها چند روز بعد کنار آن آتش روشن میکردند و دیوار سیاه میشد. به عبارتی رنگکردن با هدف تمیزکردن دیوارها بود و جدای از تکرارشدن همیشگی و هزینه زیاد، بازخورد خوبی از سوی مردم برای آن نداشتیم و شهروندان این مناطق حس تعلقی نداشتند. به همین دلیل، تلاش این بود که در مرحله اول حس تعلق شهروندان به محله خود را افزایش میدادیم تا نسبت به آسیبدیدن محیط اطرافشان حساس باشند.
مسئله مهم این بود که در این محلات ابتدا مشکلات محلی مورد نیاز شهروندان را برطرف کنیم و توانمندسازی اجتماعی را هم داشته باشیم و در ادامه به سیما و منظر بپردازیم. بهطور همزمان، برخی از مشکلات برطرف شد و امکاناتی هم اضافه شد. اگرچه سطح مشارکت مردم در این محلهها پایین است، بااینحال پیشنهادهای رنگ به مردم را انجام دادیم و سعی کردیم در اجرای کار از آنها نظر بخواهیم. درباره اینکه کدام رنگ را برای کدام دیوار یا محدوده یا در و دیوار خانههای مردم انتخاب کنیم، از خودشان نظر خواستیم.
باید گفت بیش از شش ماه است که از شروع این کار گذشته و طبق بازدیدهایی که داشتهایم، هنوز این دیوارها سالم نگه داشته شدهاند. در واقع این رنگها بهجای نگاه از بالا به پایین، از پایین و متناسب با نگاه و خواسته مردم انتخاب و انجام شد و آنها را در اجرا هم مشارکت دادیم و تا امروز با وجود اینکه در فصل سرما هستیم، شاهد دوباره سیاهشدن این دیوارها نبودیم و مردم آن را حفظ کرده بودند. درباره مشارکت هم جدای از انتخاب رنگ، بچهها و برخی از ساکنان را درگیر رنگکردن دیوارها کردیم.
ما هم قبول داریم که امکانات شهری در این محلات کم و محدود بوده و تا جایی که امکان داشت تلاش شد این امکانات را اضافه کنند و همزمان با این پروژه، «بوستان زندگی» با امکانات زیادی در حوالی همین محلات راهاندازی شد و بخش زیادی از نیاز به فضای سبز و فضا برای بازی کودکان ارتقا پیدا کرد.
سهم ما از حال خوب، رنگ بود
مسئولان شهری از وجود مشکلات در شهر و کمبود امکانات برای مردم اطلاع دارند و قرار نیست با اجرای این پروژهها و رنگکردن در و دیوارهای مناطق محروم، فقر آنها را بپوشانیم. بااینحال باید توجه داشت که هرکسی در جایگاه خودش چه کاری را میتواند اجرا کند و این کمیته با این پروژه تلاش کرده برای مردم این محلات حالوهوای متفاوتی را ایجاد کند. نگاه ما این است که کوچکترین اقدامات میتواند اثرات زیادی روی روحیه و احساس رضایت شهروندان داشته باشد.
این پروژه میانمدت برای لکههای رنگ در مناطق مختلف شهر تهران در برخی دیگر از مناطق به صورت پروژه کوچکمقیاس و با مشارکت امور بانوان اجرا شد و چند دیوار را رنگ کردند. همین پروژه هرندی به شکلی مشابه در منطقه 9 هم اجرائی شد که البته باید چند ماه دیگر بازخوردهای آن را در محله ببینیم که واکنشها و نحوه نگهداری چطور بوده است؛ اما بهطور کلی در مناطق 15 و 12، 3 گستردهتر اجرائی شده است.
بعد از اجرای این پروژه و واکنشهایی که در پی داشت، سؤال مهم این بود که آیا این راهکار، بهترین راهکار برای واردکردن رنگ به زندگی مردم بود؟ باید گفت رنگ جزء اولین لایههای اثرگذار در ذهن شهروندان است که به راحتی جذب میشود و به سرعت تأثیرگذار است و میتوان گفت جزء عوامل ارزانقیمت و کاربردی است. البته باید در کنار بهکارگرفتن رنگ و نور، نیازهای شهروندان در محلات مرکز توجه قرار گیرد. به نظر میرسد برای واردکردن رنگ و حالوهوایی متفاوت به زندگی شهروندان، اجرای پروژههایی را در مقیاس کوچک محلی که شهروندان در کوتاهمدت در نزدیکی محل زندگی خود آنها را ببینند و از آن بهرهمند شوند، اثرگذاری بیشتری دارد. برای مثال میتوان همراه با ایجاد پارکهای محلهای یا پاتوقهای محلی، رنگ را وارد زندگی مردم کرد. این محیطها بهطور همزمان تعاملات اجتماعی، احساس رضایت و سرزندگی را افزایش میدهند. بسیاری از فضاهای جدید شهری که در این سالها در مقیاس فرامنطقهای ساخته شدهاند، فضاهای عبوری هستند و ممکن است ماهها شهروندان امکان استفاده از آنها را نداشته باشند و عمده شهروندان در فاصله خانه تا محل کار، فضای تعاملی کمی دارند و
این محیطهای تعاملی محلهای بهترین گزینه برای جبران این خلأ است.
در این میان بهره از قابلیت نقاشی دیواری هم استفادههای خوبی داشت. نقاشی دیواری حکم یک رسانه جمعی را دارد و ابزاری برای تبلیغات اجتماعی، فرهنگی و شهری است. نقاشی دیواری یک نشانه شهری است و میتواند نقشه ذهنی شهروندان در عرصه عمومی باشد و با کیفیت فضای خود، باعث بالارفتن کیفیت بصری شهر هم شود و اگر در جای درست و با مفاهیم درست قرار بگیرد، حتما این قابلیت را دارد که به یک مکان عمومی شهری تبدیل شود و به حس دلبستگی شهر کمک کند. نقاشی دیواری باید در فاصله مناسب و متناسب با فرم و ابعاد و موقعیت محلی و محیط و فرهنگ همجوار و در راستای افق دید شهروندان طراحی شود. برای مثال دیوار کوچکی در خیابان ناظمالاطبا در منطقه 12 داشتیم که افراد معتاد همیشه پای آن بودند و تا ارتفاع زیادی همیشه سیاه بود و حسوحال منفی در ساکنان محله ایجاد میکرد. تلاش کردیم تا با توجه به بافت تاریخی محله، تصویری سهبعدی از المان خانههای تاریخی را در امتداد هم قرار دهیم و به این ترتیب فضا بزرگتر به نظر آمد و باعث تأکید روی ماهیت فضا شد تا مخاطبان به این المانهای تاریخی فکر کنند و به محله خود بیشتر اهمیت بدهند.
شرق: واقعیت این است که تهران شهری زیباست؛ فقط باید دید از چه زاویهای به آن نگاه میکنیم و کدام بُعدش را میبینیم. شهری که بخشهای مختلفی از آن در شمال و جنوب و شرق و غرب در دهههای مختلف تحولات زیادی داشته و شهروندانی که در آن زندگی کردهاند نیز با شکلهای متفاوتی از ساختمان، محلات، ساختار شهری، حملونقل و جزئیات دیگر روبهرو بودهاند. یکی از مهمترین موضوعات در شهر و زندگی شهری، حالوهوا و شرایطی است که روح و زیبایی بیشتری به شهر میبخشد و میتواند بخشی از کمبودها را در نگاه مخاطب خود ترمیم کند. تهران بهعنوان شهری در حال تغییر، در سالهای گذشته رشد درخور توجهی در کالبد خود داشته و در فضای عمومی و خصوصی با سلیقههای مختلف و رنگهای متنوعی شکل گرفته؛ اما یکی از موارد کمتر پرداختهشده، ترکیب رنگ با زندگی انسان و شهر بوده است. به عبارتی تهران و زندگی ساکنانش در این شهر یا رنگی نداشته یا با آشفتگی در رنگ مواجه بوده؛ به نحوی که در چشم ساکنان، این شهر چیزی جز ساختاری سیمانی و بیرنگ با فضایی آلوده در بیشتر فصلهای سال نبوده است.
از چند سال قبل و زمانی که فردی آشنا با نیازهای شهر در کسوت شهردار تهران قرار گرفت، تصمیم مدیریت شهری بر رفع نیازهای محلات و شهروندان به شکلی جزئی بهجای پروژههای بزرگمقیاس شد. پیروز حناچی، شهردار تهران، شیوهنامهای را به مدیران مناطق ابلاغ کرد تا با بهرهگیری از ظرفیت شهروندان، بهویژه دانشآموزان و دانشجویان هنرهای تجسمی، رنگآمیزی سازهها، دیوارها، پلها و... را آغاز کنند و به دنبال این اقدامات، رنگ به بخشهایی از سیمای شهر وارد شود و جان ببخشد. اینگونه بود که علاوه بر بخشهای زیادی از مبلمان و جدارههای شهری، بخشهایی از دیوار و کف و بخشهایی از محلات در مناطق مختلف با کمک گروههای مردمی و هنرمندان رنگآمیزی شد. این اقدام که کمتر نمونهای در شهرهای بزرگ ایران داشته، در واقع تجربهای جدید بود و هر تجربه جدیدی با واکنشهای متفاوتی از سوی مخاطبان شهری روبهرو میشود.
خانم «شورا شهریاری»، دکترای شهرسازی دارد و عضو کمیته رنگ تخصصی سازمان زیباسازی شهر تهران و نماینده معین سازمان در شش منطقه شهرداری شهر تهران است که به شکلی نزدیک و ملموس با برنامههای مختلف شهرداری در دو سال گذشته در حوزه رنگ آشناست. با او درباره رنگ و نقشی که در زندگی شهری و حالوهوای شهروندان دارد و اقدامات مختلفی که در این سالها برای تهران اجرائی شده است، صحبت کردیم که مشروح گفتههای او دراینباره در ادامه میآید.
در اهمیت تشکیل کمیته رنگ و دلایل دیگر
قبل از تشکیل کمیته رنگ، کمیته تخصصیای وجود نداشت و درباره موضوعات مرتبط در هر منطقه جداگانه و سلیقهای تصمیم گرفته میشد. رنگ یک قرارداد فرهنگی است و باید متناسب با ضرورتهای اجتماعی آن را به شهر اضافه کنیم. هر رنگ حامل بار معنایی است که حتما باید در جای خودش به کار گرفته شود و در شهرهایی بزرگی همچون اصفهان و یزد نمونه استفاده درست از رنگ در شهر را دیدهایم. برخلاف تصورات که تهران را شهری خاکستری میدانند، این شهر دارای اغتشاش بصری و رنگی است و به همین دلیل در کمیته رنگ، اولین اولویت و تصمیم، اجرای برنامههای سلبی بوده است تا جلوی آلودگی بصری بیشتر را بگیریم. در واقع میتوان گفت با این اغتشاشات بصری و آلودگی رنگ، روح مردم را بیمار کردهایم و تأثیرات روانی زیادی بر روحیه مردم گذاشتهایم.
به نظر میرسد قبل از تدبیر برای اضافهکردن رنگ به تهران، باید ببینیم از کجاها باید رنگ را کم یا حذف کنیم. در بسیاری از میدانها، بزرگراهها یا محدودههایی که سواره به پیاده غالب است، باید این آلودگی رنگی را کم کنیم. از آنجایی که رنگ احساس تعلق به مخاطب خود میدهد، لازم است در محلات، بهخصوص در محلاتی کمبرخوردار و محلاتی که مهاجر بیشتری دارند، با ایجاد رنگ حس تعلق را بیشتر کنیم.
در هر دوره و شرایطی، متناسب با فرهنگ و ضرورتهای اجتماعی، رنگ مورد استفاده جامعه قرار گرفته و استفاده از رنگ در زندگی اجتماعی مردم تأثیر زیادی داشته است. با توجه به زندگی اجتماعی و نگاه به کالبد پایتخت، میتوان آشفتگی در رنگ را دید؛ تاکنون آنچه در تهران به کار رفته، رنگها و سبکهایی سلیقهای و کوتاهمدت بودهاند و برای اجرای بسیاری از پروژهها نیز همبستگی بین کمیتههای نما در هر منطقه وجود نداشته است. شرایط هر منطقه با مناطق دیگر متفاوت و بافت ساکنان و سرانههای رفاه یا نیازهای زیرساختی از هم متمایز است؛ مثلا در مناطقی که فضای سبز خوبی دارند، تعداد جوانان و گروه کودکان بیشتر هستند یا برعکس مناطق کمبرخوردار که بزههای اجتماعی بیشتری دارند از این نظر شرایط متفاوتی دارند و قطعا رنگ بهکاررفته و روانشناسی رنگ بسیار متفاوت است.
مسئله اغتشاشات و آلودگی رنگی در شهر تهران جدی است و این موضوع را میتوان در رنگی که در مبلمان و جدارههای شهری وجود دارد، دید. برای مثال، پلهای عابر پیاده تا قبل از تدوین مقررات جدید در کمیته رنگ و ابلاغ آن بر اساس صلاحدید آن منطقه، یک رنگ مجزا داشت و شاخصه رنگی وجود نداشت. در این دو سال تلاش شد برای رنگ روی المانها و مبلمان شهری شیوهنامهای را تدوین کنیم که خوشبختانه پس از ابلاغ، این وحدت رویه برای رنگ روی پلها و چراغ برق و جداول و سایر المانهای شهری رعایت میشود. رنگ تعیینشده برای المانهای شهری در کمیته تخصصی رنگ با نظر استادان و بر اساس شاخصهای هویتی انتخاب شده است. اینگونه نیست که اغتشاش بصری و نبود هویت رنگ تنها در یک منطقه یا فضای خاصی وجود داشته باشد، بلکه در سطح همه تهران وجود دارد؛ اما در هر منطقه از شمال و جنوب و شرق یا غرب متناسب با شرایط خاص خودشان این اغتشاش را شاهد هستیم.
امید به اجرای شیوهنامههای تهیهشده
در تهیه شیوهنامه اجرائی رنگ در شهر تهران چند مرحله اهداف را در نظر گرفتیم؛ در مرحله اول و در کوتاهمدت، لازم بود به شکل سلبی عمل کنیم و جلوی برخی از کارها گرفته شود و همزمان برای تمام المانهای موجود (پل، سطل زباله، جدول، نرده خیابان، کرکرهها، سایبانها و...) دستهبندی رنگ انجام دادیم و کد رنگ مشخص شد. تاکنون بیش از دو سال از شروع این کار گذشته و خوشبختانه شهرداریهای مناطق همکاری خوبی داشتهاند.
نمیتوان گفت که دیگر اشکال یا تخلفی وجود ندارد، ولی میزان آن بسیار کم و کنترلشده است. در این شیوهنامه، رنگهای هویتی مثل نقرآبی یا سبز را انتخاب کردیم که در تاریخ و محیط شهری نمود داشته است و کمکم در ذهن شهروندان شکل میگیرد و برای آنها سؤال و چرایی ایجاد میکند. به عبارتی، میتوان گفت بخش زیادی از آنچه تاکنون باعث آلودگی رنگی در شهر میشد، عملکرد شهرداریها روی همین المانهای شهری بود که حالا کنترل شده است.
در برنامههای میانمدت دنبال بردن رنگ به میان زندگی مردم و توسعه هنرمندانه رنگ در جهت ایجاد آرامش در زندگی مردم بودیم. در طرحهای میانمدت، قراردادهای فرهنگی، ضرورتها و نیازهای اجتماعی و فرهنگی هر منطقه مورد شناسایی قرار گرفت و در برخی از مناطق هم این کار را متناسب با نیاز و شرایط آن منطقه اجرا کردهاند. آسیبشناسی و نیازهای هر محله را با همکاری شهرداری همان منطقه انجام دادیم و هرکدام پیشنهادهایی را ارائه کردند. در ادامه شناسایی رنگها را برای بخشها و کاراکترهای مختلف شروع کردیم؛ چراکه برای خیابان و محلات مختلف، این رنگها تعاریف مختلفی پیدا میکنند. مثلا برای خیابانی که جذاب و جمعیت زیاد است، استفاده از رنگ و نوع بهکاربردن آن اهمیت زیادی دارد و با رنگ به کار گرفتهشده در محلههای مسکونی متفاوت است.
واردکردن رنگ به زندگی مردم و قضاوت مردم
مدل انتخاب در مناطق مختلف متفاوت بود و میدانستیم که در ادامه کار با واکنش و بازخوردهایی از سوی شهروندان مختلف و ساکنان این محلات روبهرو میشویم؛ اما مسئله مهم، رضایت ساکنان بود. در این مورد شخصا در جریان پروژه اجراشده در منطقه 12 و محله هرندی بودم و میتوانم درباره آن به شکل جزئیتر صحبت کنم. ما هم با توجه به تجربیات و بررسی که انجام دادیم، میدانستیم که محلات تهران بهخصوص محلات منطقه 12، آسیبهای مختلفی دارند و ممکن است با مقاومت و واکنشهایی روبهرو شویم. تجربههایی هم از قبل داشتیم؛ سالها قبل وقتی به دلایل مختلفی محله را رنگآمیزی میکردیم، به دلیل شرایط بزه اجتماعی که دارد، معتادان و بیخانمانها چند روز بعد کنار آن آتش روشن میکردند و دیوار سیاه میشد. به عبارتی رنگکردن با هدف تمیزکردن دیوارها بود و جدای از تکرارشدن همیشگی و هزینه زیاد، بازخورد خوبی از سوی مردم برای آن نداشتیم و شهروندان این مناطق حس تعلقی نداشتند. به همین دلیل، تلاش این بود که در مرحله اول حس تعلق شهروندان به محله خود را افزایش میدادیم تا نسبت به آسیبدیدن محیط اطرافشان حساس باشند.
مسئله مهم این بود که در این محلات ابتدا مشکلات محلی مورد نیاز شهروندان را برطرف کنیم و توانمندسازی اجتماعی را هم داشته باشیم و در ادامه به سیما و منظر بپردازیم. بهطور همزمان، برخی از مشکلات برطرف شد و امکاناتی هم اضافه شد. اگرچه سطح مشارکت مردم در این محلهها پایین است، بااینحال پیشنهادهای رنگ به مردم را انجام دادیم و سعی کردیم در اجرای کار از آنها نظر بخواهیم. درباره اینکه کدام رنگ را برای کدام دیوار یا محدوده یا در و دیوار خانههای مردم انتخاب کنیم، از خودشان نظر خواستیم.
باید گفت بیش از شش ماه است که از شروع این کار گذشته و طبق بازدیدهایی که داشتهایم، هنوز این دیوارها سالم نگه داشته شدهاند. در واقع این رنگها بهجای نگاه از بالا به پایین، از پایین و متناسب با نگاه و خواسته مردم انتخاب و انجام شد و آنها را در اجرا هم مشارکت دادیم و تا امروز با وجود اینکه در فصل سرما هستیم، شاهد دوباره سیاهشدن این دیوارها نبودیم و مردم آن را حفظ کرده بودند. درباره مشارکت هم جدای از انتخاب رنگ، بچهها و برخی از ساکنان را درگیر رنگکردن دیوارها کردیم.
ما هم قبول داریم که امکانات شهری در این محلات کم و محدود بوده و تا جایی که امکان داشت تلاش شد این امکانات را اضافه کنند و همزمان با این پروژه، «بوستان زندگی» با امکانات زیادی در حوالی همین محلات راهاندازی شد و بخش زیادی از نیاز به فضای سبز و فضا برای بازی کودکان ارتقا پیدا کرد.
سهم ما از حال خوب، رنگ بود
مسئولان شهری از وجود مشکلات در شهر و کمبود امکانات برای مردم اطلاع دارند و قرار نیست با اجرای این پروژهها و رنگکردن در و دیوارهای مناطق محروم، فقر آنها را بپوشانیم. بااینحال باید توجه داشت که هرکسی در جایگاه خودش چه کاری را میتواند اجرا کند و این کمیته با این پروژه تلاش کرده برای مردم این محلات حالوهوای متفاوتی را ایجاد کند. نگاه ما این است که کوچکترین اقدامات میتواند اثرات زیادی روی روحیه و احساس رضایت شهروندان داشته باشد.
این پروژه میانمدت برای لکههای رنگ در مناطق مختلف شهر تهران در برخی دیگر از مناطق به صورت پروژه کوچکمقیاس و با مشارکت امور بانوان اجرا شد و چند دیوار را رنگ کردند. همین پروژه هرندی به شکلی مشابه در منطقه 9 هم اجرائی شد که البته باید چند ماه دیگر بازخوردهای آن را در محله ببینیم که واکنشها و نحوه نگهداری چطور بوده است؛ اما بهطور کلی در مناطق 15 و 12، 3 گستردهتر اجرائی شده است.
بعد از اجرای این پروژه و واکنشهایی که در پی داشت، سؤال مهم این بود که آیا این راهکار، بهترین راهکار برای واردکردن رنگ به زندگی مردم بود؟ باید گفت رنگ جزء اولین لایههای اثرگذار در ذهن شهروندان است که به راحتی جذب میشود و به سرعت تأثیرگذار است و میتوان گفت جزء عوامل ارزانقیمت و کاربردی است. البته باید در کنار بهکارگرفتن رنگ و نور، نیازهای شهروندان در محلات مرکز توجه قرار گیرد. به نظر میرسد برای واردکردن رنگ و حالوهوایی متفاوت به زندگی شهروندان، اجرای پروژههایی را در مقیاس کوچک محلی که شهروندان در کوتاهمدت در نزدیکی محل زندگی خود آنها را ببینند و از آن بهرهمند شوند، اثرگذاری بیشتری دارد. برای مثال میتوان همراه با ایجاد پارکهای محلهای یا پاتوقهای محلی، رنگ را وارد زندگی مردم کرد. این محیطها بهطور همزمان تعاملات اجتماعی، احساس رضایت و سرزندگی را افزایش میدهند. بسیاری از فضاهای جدید شهری که در این سالها در مقیاس فرامنطقهای ساخته شدهاند، فضاهای عبوری هستند و ممکن است ماهها شهروندان امکان استفاده از آنها را نداشته باشند و عمده شهروندان در فاصله خانه تا محل کار، فضای تعاملی کمی دارند و
این محیطهای تعاملی محلهای بهترین گزینه برای جبران این خلأ است.
در این میان بهره از قابلیت نقاشی دیواری هم استفادههای خوبی داشت. نقاشی دیواری حکم یک رسانه جمعی را دارد و ابزاری برای تبلیغات اجتماعی، فرهنگی و شهری است. نقاشی دیواری یک نشانه شهری است و میتواند نقشه ذهنی شهروندان در عرصه عمومی باشد و با کیفیت فضای خود، باعث بالارفتن کیفیت بصری شهر هم شود و اگر در جای درست و با مفاهیم درست قرار بگیرد، حتما این قابلیت را دارد که به یک مکان عمومی شهری تبدیل شود و به حس دلبستگی شهر کمک کند. نقاشی دیواری باید در فاصله مناسب و متناسب با فرم و ابعاد و موقعیت محلی و محیط و فرهنگ همجوار و در راستای افق دید شهروندان طراحی شود. برای مثال دیوار کوچکی در خیابان ناظمالاطبا در منطقه 12 داشتیم که افراد معتاد همیشه پای آن بودند و تا ارتفاع زیادی همیشه سیاه بود و حسوحال منفی در ساکنان محله ایجاد میکرد. تلاش کردیم تا با توجه به بافت تاریخی محله، تصویری سهبعدی از المان خانههای تاریخی را در امتداد هم قرار دهیم و به این ترتیب فضا بزرگتر به نظر آمد و باعث تأکید روی ماهیت فضا شد تا مخاطبان به این المانهای تاریخی فکر کنند و به محله خود بیشتر اهمیت بدهند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.