|

گفت‌وگو با محمد بهشتی درباره تغییرات زیرپوستی تهران از پلاک خصوصی به فضای عمومی

جامعه شهری در حال پس‌گرفتن شهر است

شرق: تهران در چند دهه گذشته بارها و به اشکال مختلفی در آستانه تغییرات بزرگ بوده است. تغییراتی که گاه بخشی از ساختار شهر را برای همیشه از بین برده و شکلی دیگر به آن داده و تغییراتی محدودتر که گروهی از شهروندان یا محلات و به عبارتی زندگی را جابه‌جا کرده و تغییر شکل داده است. در این میان همواره تهرانی‌ها یعنی ساکنان صبورش شرایط سخت و پرآسیب بیشتری را تحمل کرده‌اند، گاه با تغییرات همراهی کرده‌اند و کمتر پیش آمده که اعتراض كنند و آنچه می‌خواهند را بگویند.
ساکنان تهران در میانه این وضعیت کمتر تلاش کرده‌اند در مقابل آنچه شهر و مدیریت شهری در همه این سال‌ها به آنها تحمیل کرده، مقاومت و خواسته خود را بیان کنند. هیچ‌گاه روال بر نظرسنجی و اولویت نظر آنها نبوده و به اين ترتیب تهرانی‌ها به جای مقاومت برای شهرشان، شادی و لذت و آرامش و دیگر خواستنی‌های روزگارشان را در بیرون تهران جست‌وجو کرده‌اند. نشان به آن نشان که کافی است دو روز تعطیلی پشت هم بیفتد تا سیل ماشین‌هایی را ببینیم که از هر سو راه خروج و به نوعی فرار از تهران را در پیش می‌گیرند. انگار که تعطیلی و روز خوشی فقط بیرون از تهران جواب می‌دهد.
مدیریت شهری هم در این چند دهه با پروژه‌های بزرگ‌مقیاس و زیرساختی این اجبار و دست‌اندازی در زندگی شهروندان را بیشتر و بیشتر کرد و تهرانی‌ها را بیشتر از قبل از محله و خاطرات و دوست‌داشتنی‌هایی که به آنها احساس تعلق می‌داد، دور کرد. اگر تنها دو بزرگراه نواب و امام علی را به‌عنوان برش و خطی عمیق بر چهره شهر و مردمانش به خاطر بیاوریم و خانه و خانوارهایی که با این دو پروژه حذف و جابه‌جا شده‌اند را در نظر بگیریم، حساب مدیریت شهری روشن است. با این حال به نظر می‌رسد که مدیریت شهری از چند سال قبل تا حدی متوجه این اشتباه خود و اهمیت تغییر رویکرد شده است و اجرای برخی پروژه‌ها نشانه‌ای بر این تغییر رویکرد هستند. پروژه‌هایی که باعث شده زندگی و جامعه شهری دوباره در بخش‌هایی از شهر زنده شود و به قول سیدمحمد بهشتی، شهروندان در حال پس‌گرفتن شهر از مدیریت شهری هستند.
او معتقد است که تهران پیش از این جسمی بیمار و رنجور بدون اشتها و کر و کور داشته، اما اكنون در حال تغییراتی است که دیگر نسبت به شهر بی‌تفاوت نیست و این یعنی این جسم دوباره جان گرفته و حالا نیازهایی دارد که مدیریت شهری باید در خدمتش باشد. محمد بهشتي عضو شورای‌عالی میراث فرهنگی و گردشگری است و در این سال‌ها در حوزه‌های فرهنگی و هنری و میراث و گردشگری و بسیاری از الزامات روح و روان شهر و شهروندان، مسئولیت‌های مختلفي داشته است.
با او درباره این تغییر احوال تهران گفت‌وگو کرده‌ایم که در ادامه صحبت‌هایش را بدون واسطه می‌خوانید.
جامعه شهری در حال پس‌گرفتن شهر است
تهرانِ بی‌جان و ساکت سال‌های گذشته در سال‌های اخير تغییراتی رو به جلو و به نفع خود یعنی شهروندان و ماندن در محلات قدیمی و احساس تعلق بیشتري داشته است. اجرای پروژه‌هایی در راستاي آرام‌سازی فضای شهری و پیاده‌راه‌سازی، ایجاد فضاهای عمومی جدید در کنار زیرساخت‌های عمرانی از جمله اين تغييرات بوده است و در نهایت شهروندان و مدیریت را با این سوال مهم مواجه کرده است که تهران در این فضای جدید بیش از همه چه اولویت‌هایی دارد. وقتی راجع به فعل و انفعالات داخل شهر صحبت می‌شود، خطاب، مدیریت شهری است كه فاعل و بانی همه امور و توقعاتی است که وجود دارد؛ در صورتی که درواقع آنچه در شهر شکل می‌گیرد انعکاس احوال جامعه شهری است و مدیریت شهری در بهترین وضعیت باید با این درخواست‌ها همراهی داشته باشد.
در شهر تهران از اواخر دهه 70 و اواسط دهه 80 شاهد فعل و انفعالات بی‌سابقه‌اي بودیم. تهران طی چندین سال در وضعیتی بود که خارج از پلاک‌های خصوصی زندگی جریان نداشت و خیابان و میدان و عرصه عمومی به مثابه عرصه‌ای عمومی برای زندگی شهری وجود نداشت و ما فقط با مقوله ترافیک روبه‌رو بودیم. خیابان‌هایی مثل خیابان نادری، فردوسی، ولیعصر و انقلاب که عرصه عمومی بودند، تبدیل به جاده و فضایی برای عبور و گذر شدند که جریان زندگی در آن وجود نداشت. از اواخر دهه 80 شاهد تغييراتی در جامعه شهری و حرکت از «جمعیت» به «جامعه» و انتقال زندگی از پلاک خصوصی به عرصه عمومی بودیم. برای این دوران می‌توان این تعبیر را به كار برد که «جامعه شهری شروع به پس‌گرفتن شهر کرد». حالا مسئله این بود که مدیریت شهری با این جریان جدید همراهی کند یا منفعلانه عمل کند. ما شاهد بودیم که در دوره‌هایی مدیریت شهری نسبت به این تغییر احوال در جامعه منفعل عمل کرد. هرچند اقداماتی قابل تأمل هم در این سال‌ها رخ داد، اما آنچه به آن می‌بالید، کارهای سخت‌افزاری بود و اگر پروژه‌ای مفید که پاسخگوی جامعه شهری باشد را اجرا می‌کرد خودش متوجه اهمیت اقدامش نبود.
نمونه این اقدامات مفید، طرح پیرایش و حذف زوائد بصری در جداره‌های خیابان‌های اصلی مثل خیابان انقلاب و سروسامان يافتن ساختمان‌های قدیمی و باارزش در این محور یا ساماندهی خیابان سی تیر بود. این پروژه را همان مدیریت شهری اجرا می‌کند که پل صدر را می‌سازد ولی از نظر خودش پل اهمیت بیشتری دارد و آن کارهای دیگر در کنار این پل‌ها خوب است. در صورتی که تغییر احوال جامعه شهری با این اقدامات نرم‌افزاری و پاسخ‌دادن به جریان زندگی تغییر می‌کند و انتظار پروژه‌هایی به نفع شهر را دارند. البته این‌طور نیست که چنین پروژه‌های زیرساختی برای شهر لازم نیست، از نظر ما هم اهمیت دارند و مدیریت شهری باید در این زمینه‌ها فعال باشد ولی مسئله این است که بيشتر دلشان می‌خواهد این پروژه‌ها را در ویترین خود بگذارند نه پروژه ای را که مردم از آن لذت می‌برند.

با پتک آهنگری نمی‌شود ظریف‌کاری کرد
به نظر می‌رسد در دوره جدید و چند سال اخیر، این تغییرات از سوی شهر و شهروندان را مدیریت شهری کمابیش دیده و متوجه شده و در تلاش برای همراهی با جامعه شهری است. آنها متوجه اینکه زندگی در حال خارج‌شدن از پلاک‌های خصوصی به فضاهای عمومی است شده‌اند، اما هنوز تکلیفشان برای اینکه این همراهی چطور اتفاق می‌افتد و می‌خواهند کجای این تغییرات باشند، روشن نیست. مدیریت شهری ده‌ها سال در قالب یک آهنگر کارش با آهن و پتک و سندان بوده و حال در این تغییر رویکرد و تحول باید کاری شبیه زرگرها انجام دهد؛ زرگرها هم کارشان با فلز و چکش و سندان است، اما ابعاد و ظرافتی متفاوت دارد و اگر با یک پتک آهنگری ضربه بزنند دیگر چیزی از آن ظرافت و طلا باقی نمی‌ماند. در دوران شهرداری آقای کرباسچی و شروع پروژه‌های بزرگ و سخت‌افزاری تهران که طرفدار زیادی هم داشت، شعار «شهر ما خانه ما» باب شد. من با آقای کرباسچی شوخی می‌کردم که بگوید گوینده این جمله چه کسی بوده؟ اهل شهر هستند یا مدیریت شهری؟ تا زمانی که این نگاه سخت‌افزاری حاکم است و گوینده این جمله هم مدیریت شهری به‌عنوان صاحب شهر، این شعار جواب نمی‌دهد. مدیریت شهری، شهر را خانه و ملک خودش می‌داند و مردم ساکن هم مثل مستأجران كه احساس مالکیت و دخالتی در امور شهر ندارند و فقط باید آن را تمیز نگه دارند، و این صاحب شهر است که درباره دکور و رنگ و موضوعات دیگر نظر می‌دهد.

سال‌ها مدیریت شهری پشت فرمان بود و مردم هل می‌دادند
اكنون اما به نظر می‌رسد که در چند سال اخیر احوال شهر تغییر کرده و دیگر گوینده این جمله، اهل شهر هستند و مدیریت شهری وظیفه خدمت‌رسانی به اهل شهر را درک کرده است. در دوره قبل وقتی صحبت از مشارکت در شهر می‌کردیم، این‌طور فهمیده می‌شد که مدیریت شهری مثل کسی است که سوار خودرویی است که چرخش توی جوی آب افتاده و توان بیرون‌آوردن خودرو را ندارد و به اهل شهر می‌گوید مشارکت کنید تا چرخ خودرو بیرون بیاید. در این حالت مدیریت شهری پشت فرمان است و بعد از بیرون‌آمدن چرخ راهش را می‌گیرد و می‌رود و می‌گویند شهروندان مشارکت کرده‌اند. در وضعیت جدید که احوال شهر و نگاه شهروندان تغییر کرده، راننده خودرو خود مردم هستند و کسی که باید چرخ را از جوی آب بیرون بیاورد، مدیریت شهری است و به همین دلیل می‌گويیم که مدیریت شهری باید متوجه این تغییر در نگاه شهروندان به شهر باشد که البته کار سختی است. در این سال‌ها شاهد هستیم که مدیریت شهری تلاش‌هایی در راستاي این تغییر احوال دارد، اما تنها برخی از مدیران ارشد که خیلی پیشرو هستند این نگاه را دارند و در بدنه اصلی که کار اجرائی می‌کنند این نگاه و تغییر هنوز رخ نداده است؛ هرچند نباید توقع تحولات سریع را داشت چراکه تغییر احوال شهر امری زمان‌بر است. به نظر می‌رسد مدیریت شهری در این مسیر قرار گرفته اما بسیار محتاطانه و ترسان و لرزان پیش می‌رود.

پروژه‌ها در تعارض منافع متوقف مانده‌اند
یکی از موضوعات مهم در تغییر رویکرد شهر این است که کدام طرف باید منفعت ببرد؟ در وضعیتی که مدیریت شهری پشت فرمان نشسته بود، منفعت را هم شهرداری می‌برد؛ چنانچه دیده‌اید در جریان تخریب و نوسازی که شهر را برای چند دهه تبدیل به یک کارگاه ساختمانی کرد، مالک، بسازوبفروش، شهرداری و بنگاه‌ها سود می‌بردند و شهر ضرر می‌کرد. در وضعیت جدید، شهر باید سود ببرد و تا حد زیادی به نظر می‌رسد که شهرداری از سودبردن پرهیز دارد، ولی این کافی نیست و باید به این سمت برود که شهر هم سود ببرد. برای نمونه چند سال است که موضوع اجرای پهنه رودکی یا میدان توپخانه مطرح است، اما چرا اتفاقی نمی‌افتد و تمام نمی‌شود؟ در همه اینها نوعی تعلل وجود دارد که ریشه آن را باید در تضاد منافع پیدا کرد وگرنه شهر به خودی خود از این تغییرات سود می‌برد. در ابتدای دوره جدید این موضوع مطرح شد که اگر مدیریت شهری جدید می‌خواهد تغییر احوال را دنبال کند، لازم نیست تغییرات بزرگ داشته باشد، همین‌که چند پروژه را که نشان‌دهنده تغییر رویکرد است دنبال كند و در اولویت بگذارد، کفایت می‌کند اما شاهد این پیگیری نبودیم و به عکس تعلل و برخی رفتارهای اشتباه هم رخ داد.

خوشبختانه دست شهرداری به تخریب محله اکباتان نرسید
انسان فی‌نفسه مدنی‌الطبع است؛ به این معنا که اگر اخلالی در کار جامعه شهری وجود نداشته باشد و چوب لای چرخ جامعه شهری نگذاریم، میل به پدیدآوردن جامعه شهری در مقیاس‌های مختلف جامعه وجود دارد و بدون نیاز به آموزش در دوره‌های زمانی تکرار می‌شود. یکی از مهمترین عواملی که در این سال‌ها چوب لای چرخ جامعه شهری گذاشت، همین جریان تخریب و نوسازی در شهر بود که باعث کاهش عمر سکونت در شهر تهران شد. شرایط شهر تهران به نحوی شده که افراد در طول عمر خود به شکل عادی و متداول حداقل چند بار محل زندگی خود را تغییر می‌دهند و بسیار معدود افرادی هستند که نسل دوم یا سوم حاضر در یک خانه یا محله باشند. ساختار محله زمانی شکل می‌گیرد و معنا دارد که جامعه شهری در این مقیاس وجود داشته باشد و این زمانی محقق می‌شود که عمر سکونت به نسل سوم برسد. وقتی نمی‌گذاریم افراد چند نسل در آن محیط تداوم داشته باشند و خاطره‌ای ساخته شود، پس جلوی شکل‌گرفتن جامعه شهری را هم گرفته‌ایم. مثال این روند بخش‌هایی از شهر بوده که مدیریت شهری امکانی برای تغییر در آن نداشته و همچنان شاهد زنده‌بودن محله هستیم و نمونه آن را هم می‌توانید در شهرک اکباتان ببینید که تخریبی نداشته است. برج‌های قدیمی دیگری هم در شهر هستند که شکل ظاهری محله را ندارد، اما همزمان یک محله هستند.
به نظر می‌رسد اگر عوامل مخلی که اجازه تداوم سکونت را نمی‌دهند مهار شود، به‌طور طبیعی تهران در مدت دو تا سه نسل، مقیاس‌های مختلفی از جامعه شهری را در درون خود خواهد دید. شاهد آن هم تغییراتی است که در محدوده مرکزی شهر و خیابان انقلاب شاهد هستیم. شهرداری یک پروژه پیرایش و حذف زوائد شهری و اصلاح جداره‌ها در خیابان انقلاب را اجرا کرده اما کل این محور شاهد تغییر است و امروز اتفاقات جدید و قابل توجهي در خیابان‌های نوفل‌لوشاتو، سمیه یا ویلا روي داده است. ابزار و راهنمای شهرداری برای این تغییرات طرح تفصیلی بوده که در آن این تغییرات پیش‌بینی نشده و این تغییر اشاره به همان موضوع است که «جامعه شهری در حال پس‌گرفتن شهر است». درواقع هر بخشی از شهر که جامعه شهری دوباره پس می‌گیرد، تازه زندگی پیدا می‌کند؛ از زمانی که خانه هنرمندان ایجاد شده، املاک اطراف آن تا محدوده‌ای قابل توجه تحت تأثیر قرار گرفت و تبدیل به یک جامعه شهری شد.

مدیریت شهری هنوز سودای پروژه‌های سخت‌افزاری دارد
مدیریت شهری که متوجه این تغییرات شود، سنگ‌ها را از سر راه بردارد و عوامل مخل و مقوم را شناسایی کند، مدیریت شهری مورد نظر ما در دوره جدید است. وقتی از این زاویه جدید به شهر نگاه کنیم، متوجه مي‌شویم که چرا هوای تهران آلوده است؟ چرا ترافیک سنگین است و چرا باید طول سفرها زیاد و تقاضای سفر آن‌قدر بالا باشد؟ دلیل این است که یک شبکه بزرگراهی درست کرده‌اند که به آن می‌بالند ولی مهمترین عامل تولید سفر همین شبکه بزرگراهی است که تهران را تبدیل به مجمع‌الجزایری کرده که در داخل هرکدام نیازهای شهروندان تأمین نمی‌شود و برای یک کار کوچک لازم است یک سفر شهری داشته باشند.
مسئله مهم این است که باید متوجه تغییر احوال جامعه شهری شویم و بدانیم که زندگی در حال بیرون‌آمدن از فضای پلاک‌های خصوصی است و همزمان با این بیرون‌آمدن، تقاضای زیادی هم دارد. جامعه شهری سال‌ها همچون بیماری بی‌اشتها بود که نه گوشش می‌شنید، نه چشم‌هایش می‌دید و حالا کم‌کم در حال دیدن و شنیدن و پیدا کردن اشتها برای غذا خوردن است و اكنون کیفیت می‌خواهد. در این شرایط است که مدیریت شهری باید به استقبال این درخواست‌ها برود و متوجه تفاوت درخواست‌ها باشد، كه نیست؛ مدیریت شهری و نیازهای جدید شهروندان شبیه عاشق و معشوقی است که بعد از مدت‌ها به هم رسیده‌اند اما عاشق هنوز شعرهای دوران فراق و هجران را می‌خواند و هنوز سودای کارهای سخت‌افزاری دارد و حوصله معشوق را سر برده است.

شرق: تهران در چند دهه گذشته بارها و به اشکال مختلفی در آستانه تغییرات بزرگ بوده است. تغییراتی که گاه بخشی از ساختار شهر را برای همیشه از بین برده و شکلی دیگر به آن داده و تغییراتی محدودتر که گروهی از شهروندان یا محلات و به عبارتی زندگی را جابه‌جا کرده و تغییر شکل داده است. در این میان همواره تهرانی‌ها یعنی ساکنان صبورش شرایط سخت و پرآسیب بیشتری را تحمل کرده‌اند، گاه با تغییرات همراهی کرده‌اند و کمتر پیش آمده که اعتراض كنند و آنچه می‌خواهند را بگویند.
ساکنان تهران در میانه این وضعیت کمتر تلاش کرده‌اند در مقابل آنچه شهر و مدیریت شهری در همه این سال‌ها به آنها تحمیل کرده، مقاومت و خواسته خود را بیان کنند. هیچ‌گاه روال بر نظرسنجی و اولویت نظر آنها نبوده و به اين ترتیب تهرانی‌ها به جای مقاومت برای شهرشان، شادی و لذت و آرامش و دیگر خواستنی‌های روزگارشان را در بیرون تهران جست‌وجو کرده‌اند. نشان به آن نشان که کافی است دو روز تعطیلی پشت هم بیفتد تا سیل ماشین‌هایی را ببینیم که از هر سو راه خروج و به نوعی فرار از تهران را در پیش می‌گیرند. انگار که تعطیلی و روز خوشی فقط بیرون از تهران جواب می‌دهد.
مدیریت شهری هم در این چند دهه با پروژه‌های بزرگ‌مقیاس و زیرساختی این اجبار و دست‌اندازی در زندگی شهروندان را بیشتر و بیشتر کرد و تهرانی‌ها را بیشتر از قبل از محله و خاطرات و دوست‌داشتنی‌هایی که به آنها احساس تعلق می‌داد، دور کرد. اگر تنها دو بزرگراه نواب و امام علی را به‌عنوان برش و خطی عمیق بر چهره شهر و مردمانش به خاطر بیاوریم و خانه و خانوارهایی که با این دو پروژه حذف و جابه‌جا شده‌اند را در نظر بگیریم، حساب مدیریت شهری روشن است. با این حال به نظر می‌رسد که مدیریت شهری از چند سال قبل تا حدی متوجه این اشتباه خود و اهمیت تغییر رویکرد شده است و اجرای برخی پروژه‌ها نشانه‌ای بر این تغییر رویکرد هستند. پروژه‌هایی که باعث شده زندگی و جامعه شهری دوباره در بخش‌هایی از شهر زنده شود و به قول سیدمحمد بهشتی، شهروندان در حال پس‌گرفتن شهر از مدیریت شهری هستند.
او معتقد است که تهران پیش از این جسمی بیمار و رنجور بدون اشتها و کر و کور داشته، اما اكنون در حال تغییراتی است که دیگر نسبت به شهر بی‌تفاوت نیست و این یعنی این جسم دوباره جان گرفته و حالا نیازهایی دارد که مدیریت شهری باید در خدمتش باشد. محمد بهشتي عضو شورای‌عالی میراث فرهنگی و گردشگری است و در این سال‌ها در حوزه‌های فرهنگی و هنری و میراث و گردشگری و بسیاری از الزامات روح و روان شهر و شهروندان، مسئولیت‌های مختلفي داشته است.
با او درباره این تغییر احوال تهران گفت‌وگو کرده‌ایم که در ادامه صحبت‌هایش را بدون واسطه می‌خوانید.
جامعه شهری در حال پس‌گرفتن شهر است
تهرانِ بی‌جان و ساکت سال‌های گذشته در سال‌های اخير تغییراتی رو به جلو و به نفع خود یعنی شهروندان و ماندن در محلات قدیمی و احساس تعلق بیشتري داشته است. اجرای پروژه‌هایی در راستاي آرام‌سازی فضای شهری و پیاده‌راه‌سازی، ایجاد فضاهای عمومی جدید در کنار زیرساخت‌های عمرانی از جمله اين تغييرات بوده است و در نهایت شهروندان و مدیریت را با این سوال مهم مواجه کرده است که تهران در این فضای جدید بیش از همه چه اولویت‌هایی دارد. وقتی راجع به فعل و انفعالات داخل شهر صحبت می‌شود، خطاب، مدیریت شهری است كه فاعل و بانی همه امور و توقعاتی است که وجود دارد؛ در صورتی که درواقع آنچه در شهر شکل می‌گیرد انعکاس احوال جامعه شهری است و مدیریت شهری در بهترین وضعیت باید با این درخواست‌ها همراهی داشته باشد.
در شهر تهران از اواخر دهه 70 و اواسط دهه 80 شاهد فعل و انفعالات بی‌سابقه‌اي بودیم. تهران طی چندین سال در وضعیتی بود که خارج از پلاک‌های خصوصی زندگی جریان نداشت و خیابان و میدان و عرصه عمومی به مثابه عرصه‌ای عمومی برای زندگی شهری وجود نداشت و ما فقط با مقوله ترافیک روبه‌رو بودیم. خیابان‌هایی مثل خیابان نادری، فردوسی، ولیعصر و انقلاب که عرصه عمومی بودند، تبدیل به جاده و فضایی برای عبور و گذر شدند که جریان زندگی در آن وجود نداشت. از اواخر دهه 80 شاهد تغييراتی در جامعه شهری و حرکت از «جمعیت» به «جامعه» و انتقال زندگی از پلاک خصوصی به عرصه عمومی بودیم. برای این دوران می‌توان این تعبیر را به كار برد که «جامعه شهری شروع به پس‌گرفتن شهر کرد». حالا مسئله این بود که مدیریت شهری با این جریان جدید همراهی کند یا منفعلانه عمل کند. ما شاهد بودیم که در دوره‌هایی مدیریت شهری نسبت به این تغییر احوال در جامعه منفعل عمل کرد. هرچند اقداماتی قابل تأمل هم در این سال‌ها رخ داد، اما آنچه به آن می‌بالید، کارهای سخت‌افزاری بود و اگر پروژه‌ای مفید که پاسخگوی جامعه شهری باشد را اجرا می‌کرد خودش متوجه اهمیت اقدامش نبود.
نمونه این اقدامات مفید، طرح پیرایش و حذف زوائد بصری در جداره‌های خیابان‌های اصلی مثل خیابان انقلاب و سروسامان يافتن ساختمان‌های قدیمی و باارزش در این محور یا ساماندهی خیابان سی تیر بود. این پروژه را همان مدیریت شهری اجرا می‌کند که پل صدر را می‌سازد ولی از نظر خودش پل اهمیت بیشتری دارد و آن کارهای دیگر در کنار این پل‌ها خوب است. در صورتی که تغییر احوال جامعه شهری با این اقدامات نرم‌افزاری و پاسخ‌دادن به جریان زندگی تغییر می‌کند و انتظار پروژه‌هایی به نفع شهر را دارند. البته این‌طور نیست که چنین پروژه‌های زیرساختی برای شهر لازم نیست، از نظر ما هم اهمیت دارند و مدیریت شهری باید در این زمینه‌ها فعال باشد ولی مسئله این است که بيشتر دلشان می‌خواهد این پروژه‌ها را در ویترین خود بگذارند نه پروژه ای را که مردم از آن لذت می‌برند.

با پتک آهنگری نمی‌شود ظریف‌کاری کرد
به نظر می‌رسد در دوره جدید و چند سال اخیر، این تغییرات از سوی شهر و شهروندان را مدیریت شهری کمابیش دیده و متوجه شده و در تلاش برای همراهی با جامعه شهری است. آنها متوجه اینکه زندگی در حال خارج‌شدن از پلاک‌های خصوصی به فضاهای عمومی است شده‌اند، اما هنوز تکلیفشان برای اینکه این همراهی چطور اتفاق می‌افتد و می‌خواهند کجای این تغییرات باشند، روشن نیست. مدیریت شهری ده‌ها سال در قالب یک آهنگر کارش با آهن و پتک و سندان بوده و حال در این تغییر رویکرد و تحول باید کاری شبیه زرگرها انجام دهد؛ زرگرها هم کارشان با فلز و چکش و سندان است، اما ابعاد و ظرافتی متفاوت دارد و اگر با یک پتک آهنگری ضربه بزنند دیگر چیزی از آن ظرافت و طلا باقی نمی‌ماند. در دوران شهرداری آقای کرباسچی و شروع پروژه‌های بزرگ و سخت‌افزاری تهران که طرفدار زیادی هم داشت، شعار «شهر ما خانه ما» باب شد. من با آقای کرباسچی شوخی می‌کردم که بگوید گوینده این جمله چه کسی بوده؟ اهل شهر هستند یا مدیریت شهری؟ تا زمانی که این نگاه سخت‌افزاری حاکم است و گوینده این جمله هم مدیریت شهری به‌عنوان صاحب شهر، این شعار جواب نمی‌دهد. مدیریت شهری، شهر را خانه و ملک خودش می‌داند و مردم ساکن هم مثل مستأجران كه احساس مالکیت و دخالتی در امور شهر ندارند و فقط باید آن را تمیز نگه دارند، و این صاحب شهر است که درباره دکور و رنگ و موضوعات دیگر نظر می‌دهد.

سال‌ها مدیریت شهری پشت فرمان بود و مردم هل می‌دادند
اكنون اما به نظر می‌رسد که در چند سال اخیر احوال شهر تغییر کرده و دیگر گوینده این جمله، اهل شهر هستند و مدیریت شهری وظیفه خدمت‌رسانی به اهل شهر را درک کرده است. در دوره قبل وقتی صحبت از مشارکت در شهر می‌کردیم، این‌طور فهمیده می‌شد که مدیریت شهری مثل کسی است که سوار خودرویی است که چرخش توی جوی آب افتاده و توان بیرون‌آوردن خودرو را ندارد و به اهل شهر می‌گوید مشارکت کنید تا چرخ خودرو بیرون بیاید. در این حالت مدیریت شهری پشت فرمان است و بعد از بیرون‌آمدن چرخ راهش را می‌گیرد و می‌رود و می‌گویند شهروندان مشارکت کرده‌اند. در وضعیت جدید که احوال شهر و نگاه شهروندان تغییر کرده، راننده خودرو خود مردم هستند و کسی که باید چرخ را از جوی آب بیرون بیاورد، مدیریت شهری است و به همین دلیل می‌گويیم که مدیریت شهری باید متوجه این تغییر در نگاه شهروندان به شهر باشد که البته کار سختی است. در این سال‌ها شاهد هستیم که مدیریت شهری تلاش‌هایی در راستاي این تغییر احوال دارد، اما تنها برخی از مدیران ارشد که خیلی پیشرو هستند این نگاه را دارند و در بدنه اصلی که کار اجرائی می‌کنند این نگاه و تغییر هنوز رخ نداده است؛ هرچند نباید توقع تحولات سریع را داشت چراکه تغییر احوال شهر امری زمان‌بر است. به نظر می‌رسد مدیریت شهری در این مسیر قرار گرفته اما بسیار محتاطانه و ترسان و لرزان پیش می‌رود.

پروژه‌ها در تعارض منافع متوقف مانده‌اند
یکی از موضوعات مهم در تغییر رویکرد شهر این است که کدام طرف باید منفعت ببرد؟ در وضعیتی که مدیریت شهری پشت فرمان نشسته بود، منفعت را هم شهرداری می‌برد؛ چنانچه دیده‌اید در جریان تخریب و نوسازی که شهر را برای چند دهه تبدیل به یک کارگاه ساختمانی کرد، مالک، بسازوبفروش، شهرداری و بنگاه‌ها سود می‌بردند و شهر ضرر می‌کرد. در وضعیت جدید، شهر باید سود ببرد و تا حد زیادی به نظر می‌رسد که شهرداری از سودبردن پرهیز دارد، ولی این کافی نیست و باید به این سمت برود که شهر هم سود ببرد. برای نمونه چند سال است که موضوع اجرای پهنه رودکی یا میدان توپخانه مطرح است، اما چرا اتفاقی نمی‌افتد و تمام نمی‌شود؟ در همه اینها نوعی تعلل وجود دارد که ریشه آن را باید در تضاد منافع پیدا کرد وگرنه شهر به خودی خود از این تغییرات سود می‌برد. در ابتدای دوره جدید این موضوع مطرح شد که اگر مدیریت شهری جدید می‌خواهد تغییر احوال را دنبال کند، لازم نیست تغییرات بزرگ داشته باشد، همین‌که چند پروژه را که نشان‌دهنده تغییر رویکرد است دنبال كند و در اولویت بگذارد، کفایت می‌کند اما شاهد این پیگیری نبودیم و به عکس تعلل و برخی رفتارهای اشتباه هم رخ داد.

خوشبختانه دست شهرداری به تخریب محله اکباتان نرسید
انسان فی‌نفسه مدنی‌الطبع است؛ به این معنا که اگر اخلالی در کار جامعه شهری وجود نداشته باشد و چوب لای چرخ جامعه شهری نگذاریم، میل به پدیدآوردن جامعه شهری در مقیاس‌های مختلف جامعه وجود دارد و بدون نیاز به آموزش در دوره‌های زمانی تکرار می‌شود. یکی از مهمترین عواملی که در این سال‌ها چوب لای چرخ جامعه شهری گذاشت، همین جریان تخریب و نوسازی در شهر بود که باعث کاهش عمر سکونت در شهر تهران شد. شرایط شهر تهران به نحوی شده که افراد در طول عمر خود به شکل عادی و متداول حداقل چند بار محل زندگی خود را تغییر می‌دهند و بسیار معدود افرادی هستند که نسل دوم یا سوم حاضر در یک خانه یا محله باشند. ساختار محله زمانی شکل می‌گیرد و معنا دارد که جامعه شهری در این مقیاس وجود داشته باشد و این زمانی محقق می‌شود که عمر سکونت به نسل سوم برسد. وقتی نمی‌گذاریم افراد چند نسل در آن محیط تداوم داشته باشند و خاطره‌ای ساخته شود، پس جلوی شکل‌گرفتن جامعه شهری را هم گرفته‌ایم. مثال این روند بخش‌هایی از شهر بوده که مدیریت شهری امکانی برای تغییر در آن نداشته و همچنان شاهد زنده‌بودن محله هستیم و نمونه آن را هم می‌توانید در شهرک اکباتان ببینید که تخریبی نداشته است. برج‌های قدیمی دیگری هم در شهر هستند که شکل ظاهری محله را ندارد، اما همزمان یک محله هستند.
به نظر می‌رسد اگر عوامل مخلی که اجازه تداوم سکونت را نمی‌دهند مهار شود، به‌طور طبیعی تهران در مدت دو تا سه نسل، مقیاس‌های مختلفی از جامعه شهری را در درون خود خواهد دید. شاهد آن هم تغییراتی است که در محدوده مرکزی شهر و خیابان انقلاب شاهد هستیم. شهرداری یک پروژه پیرایش و حذف زوائد شهری و اصلاح جداره‌ها در خیابان انقلاب را اجرا کرده اما کل این محور شاهد تغییر است و امروز اتفاقات جدید و قابل توجهي در خیابان‌های نوفل‌لوشاتو، سمیه یا ویلا روي داده است. ابزار و راهنمای شهرداری برای این تغییرات طرح تفصیلی بوده که در آن این تغییرات پیش‌بینی نشده و این تغییر اشاره به همان موضوع است که «جامعه شهری در حال پس‌گرفتن شهر است». درواقع هر بخشی از شهر که جامعه شهری دوباره پس می‌گیرد، تازه زندگی پیدا می‌کند؛ از زمانی که خانه هنرمندان ایجاد شده، املاک اطراف آن تا محدوده‌ای قابل توجه تحت تأثیر قرار گرفت و تبدیل به یک جامعه شهری شد.

مدیریت شهری هنوز سودای پروژه‌های سخت‌افزاری دارد
مدیریت شهری که متوجه این تغییرات شود، سنگ‌ها را از سر راه بردارد و عوامل مخل و مقوم را شناسایی کند، مدیریت شهری مورد نظر ما در دوره جدید است. وقتی از این زاویه جدید به شهر نگاه کنیم، متوجه مي‌شویم که چرا هوای تهران آلوده است؟ چرا ترافیک سنگین است و چرا باید طول سفرها زیاد و تقاضای سفر آن‌قدر بالا باشد؟ دلیل این است که یک شبکه بزرگراهی درست کرده‌اند که به آن می‌بالند ولی مهمترین عامل تولید سفر همین شبکه بزرگراهی است که تهران را تبدیل به مجمع‌الجزایری کرده که در داخل هرکدام نیازهای شهروندان تأمین نمی‌شود و برای یک کار کوچک لازم است یک سفر شهری داشته باشند.
مسئله مهم این است که باید متوجه تغییر احوال جامعه شهری شویم و بدانیم که زندگی در حال بیرون‌آمدن از فضای پلاک‌های خصوصی است و همزمان با این بیرون‌آمدن، تقاضای زیادی هم دارد. جامعه شهری سال‌ها همچون بیماری بی‌اشتها بود که نه گوشش می‌شنید، نه چشم‌هایش می‌دید و حالا کم‌کم در حال دیدن و شنیدن و پیدا کردن اشتها برای غذا خوردن است و اكنون کیفیت می‌خواهد. در این شرایط است که مدیریت شهری باید به استقبال این درخواست‌ها برود و متوجه تفاوت درخواست‌ها باشد، كه نیست؛ مدیریت شهری و نیازهای جدید شهروندان شبیه عاشق و معشوقی است که بعد از مدت‌ها به هم رسیده‌اند اما عاشق هنوز شعرهای دوران فراق و هجران را می‌خواند و هنوز سودای کارهای سخت‌افزاری دارد و حوصله معشوق را سر برده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.