رئیس کمیته میراث فرهنگی شورای شهر:
حفظ و نگهداری خانههای تاریخی فیسبیلالله نیست
حسن خلیلآبادی، رئیس کمیته میراث فرهنگی شورای شهر تهران و یکی از اعضای فعال در پیگیری حفظ و احیای خانههای تاریخی تهران در دوره پنجم شورای شهر تهران است و به دلیل هویت و سابقهای که به واسطه زندگی در جنوب تهران دارد، حساسیت و نگاهی ویژه به خانهها و بافت تاریخی مناطق جنوبی هم داشته است.
نوسازی و مرمت خانههای قدیمی و محلات شهرها، بخشی از هویت هر شهر و محلهها را حفظ میکند؛ این نکتهای است که این عضو شورای شهر تهران در همان ابتدای صحبتهای خود روی آن تأکید میکند و در ادامه بحث را اینطور ادامه میدهد: «در دنیای امروز، مدیران شهرها این ویژگی را در دستور کار قرار دادهاند و بسیاری از شهرهای بزرگ بافت قدیم را در کنار بافت جدید تقویت کرده و برای اهداف صنعت توریسم به کار میگیرند. این خدمات در واقع برای شهروندان و شهر و در راستای ایجاد احساس رضایت برای شهروندان و تعلقداشتن به محل زندگی انجام میشود. هرچند اقداماتی که برای حفظ خانههای تاریخی در تهران و شهرهای بزرگ شروع شده، با سالها تأخیر بوده و در این سالها، تعداد زیادی از این آثار ارزشمند از بین رفتهاند و اگرچه این روند در تملک و بازپیرایی خانههای تاریخی هنوز هم رضایتبخش نیست، ولی میتوان به این روند امیدوار بود».
خلیلآبادی در ادامه صحبت خود تأکید دارد که اگرچه آنچه در تهران برای نجات خانههای تاریخی انجام شده، شایان تقدیر است و در مواردی نجاتبخش بوده، ولی اشکالها و تأخیرهای زیادی را هم در این روند شاهد بودهایم. او همچنین میافزاید: «در این سالها، بافت تاریخی و خانههای ارزشمند زیادی به دست سودجویان یا افرادی که مالکان و وارثان خانهها بودهاند، تخریب شدهاند و به عبارتی میتوان گفت در موارد زیادی خیلی دیر به داد این خانهها رسیدیم».
این عضو شورای شهر در توضیح بیشتر به برخی محلات دارای خانههای ارزشمند که رها و تبدیل به محلهایی مخروبه و پرآسیب شدهاند، اشاره کرد و گفت: «نمونههای این موارد را در محلات مرکزی و جنوبی شهر و ازجمله در محلات هرندی و دروازهغار دیدهایم که با این تغییرات، محله از اصالت و کارکردهای قبلی خود خارج و تبدیل به پناهگاهی برای افراد آسیبدیده شده است. در واقع بسیاری از خانههای ارزشمند تاریخی به دلیل همین شرایط و بیتوجهی، تبدیل به مخروبههای پرآسیب شده و بهطور کامل از بین رفتهاند. به صورت کلی، مسئله مهم درباره خانههای تاریخی و محلات قدیمی در تهران، این است که با کوچ و جابهجایی ساکنان و شهروندان قدیمی این محلات، هویت محلی از بین میرود. نمونه این مسئله را درباره خانههایی که حتی ثبت تاریخی و مرمت شدهاند نیز دیدهایم که حتی با تغییر کاربردی و ایجاد فضاهایی هنری هم جان تازه نگرفتهاند. در واقع تغییر کاربری برای خانههای تاریخی زمانی جوابگو است که هنوز زندگی در آن جریان داشته باشد و شهروندان آن را بشناسند و محلی برای برنامههای عادی مردم باشد». خلیلآبادی همچنین میگوید: «بودجهای که در این سالها برای تملک،
مرمت و نوسازی خانههای تاریخی در نظر گرفته شده، درخور توجه است؛ اما این موضوع بودجه بسیار بیشتری را میطلبد و مسئله مهمتر این است که این جریان باید خودجوش و بنا بر خواست و مطالبه مردم باشد. حساسیت و توجهی که مردم به خانههای تاریخی و تخریب آنها نشان میدهند، اهمیت زیادی در حفظ و نگهداری آنها دارد و فضای خبری و رسانهای که در چند سال اخیر در فضای مجازی برای حفظ خانههای تاریخی ایجاد شده، به این روند کمک زیادی کرده است. برای نمونه، در چند سال اخیر بسیاری از این خانههای تاریخی به صورت شخصی تبدیل به فضاهای فرهنگی و هنری، گالری و کافهها یا کتابخانههای عمومی شدهاند که حرکت ارزندهای است».
این عضو شورای شهر تهران به تملک و نوسازی برخی از خانههای معروف تهران همچون خانه سیمین و جلال یا عمارت اتحادیه اشاره کرد و گفت: شهرداری تهران این خانهها را از تیغ تخریب دور کرده و با دادن کاربردی جدید، زندگی جدیدی را برای آنها پیشبینی کرد تا بتوانند با کارکردی جدید برای مردم، زندگی جدیدی داشته باشند. البته نباید فراموش کنیم که هنوز خانههای زیادی هستند که واجد ارزش تاریخی هستند، ولی برایشان تدبیری اندیشیده نشده و در این میان مالکان و وارثان یا سودجویانی دیگر به دنبال تخریب هستند». خلیلآبادی همچنین به خلأ قانونیای که درباره خانههای تاریخی وجود دارد، اشاره کرد و گفت: «در این چند سال، بسیاری از خانههایی که ثبت تاریخی شدهاند، با شکایت مالکان و رأی دیوان عدالت اداری از ثبت میراثی خارج شده و طعمه تخریب شدهاند. در واقع قوه قضائیه موضوع حقوق مالکانه افراد را مطرح میکند که در مقابل حقوق شهر قرار میگیرد و حرف ما این است که این خانهها متعلق به شهر هم هستند و حقوق مردم شهر مهمتر از حقوق یک مالک است».
رئیس کمیته میراث فرهنگی شورای شهر میگوید: «بسیاری از رویکردهای گردشگری در دنیا و در ایران تغییر کرده و دیگر توریستها به دنبال هتلهای پنجستاره در برجهای شیک نیستند و خانههایی قدیمی با امکاناتی محلی و ساده طرفداران زیادی دارد. آشنایی با روند عادی زندگی مردم در گذشته و شرایط عادی و معمول در یک محله یا شهر، همان چیزی است که توریستها از آن سوی دنیا به خاطرش میآیند؛ اما ما در محلات تاریخی به نام طرحهای توسعه شهری، ساختار و بافت محلات بهخصوص محلات قدیمی و باارزش را بر هم زدهایم. نمونه این موضوع متأسفانه به شکلی گسترده در طرحهای توسعه شهری و پروژههای بزرگ مثل پروژه بزرگ نواب یا بزرگراههای امام علی و صیاد مشاهده شده و اثرات آن از سالهای گذشته تا امروز ادامه دارد. محلات با یک بزرگراه و اتوبان به یک جزیره جدا از هم تبدیل شدهاند و شهروندان و ساکنان آنها تعلق خاطری به محله خود ندارند».
خلیلآبادی مسئله مهم و نقص در کار را نداشتن پیوستها و مطالعات فرهنگی و اجتماعی و میراثی قبل از اجرای پروژه عنوان میکند و میگوید: «نگاه مدیریتی غالب در تهران از چند دهه قبل تاکنون، این بوده که مدرنیته و پیشرفت در شهر را با تخریب گذشته انجام میدهند و این رویکرد نفی گذشته را حتی در رفتارهای دیگر مدیران هم میتوان دید. البته در چند سال اخیر اقدام درخور توجهی درباره حفظ خانههای تاریخی شهر تهران آنطور که لازم بوده رخ نداده؛ اما نباید فراموش کرد در این دوره مدیریت شهری، شهر را با بدهی درخور توجه و به عبارتی با بحران مالی تحویل گرفتیم و با جلسات متعددی که با شهرداران و مدیران شهری در این مدت داشتهایم، بیشتر دنبال پرداخت این بدهیها و هزینههای قبلی ایجادشده بودهایم و به همین دلیل بسیاری از این موضوعات از اولویت شهرداری کنار رفت. با وجود این، در این چند سال اگرچه شرایط شروع کار جدید نبود، رویکرد حفظ و اصلاح شرایط را در پیش گرفتیم».
خلیلآبادی همچنین میگوید: «رویکرد انسانمحور و توجه به نیازهای شهروندان با اولویت توجه به محلات در دستور کار قرار گرفت و در این میان، توجه به محلات محروم و جنوبی تهران محور قرار گرفت که اتفاقا بسیاری از خانههای تاریخی هم در این محلات قرار دارند و خوشبختانه در سالهای گذشته تاکنون روندی در میان شهروندان شکل گرفته که خودشان به سمت حفظ خانههای تاریخی و تبدیل آنها به فضاهایی فرهنگی و هنری و تفریحی رفتهاند و به این ترتیب هم آثار تاریخی حفظ شدهاند و هم با ایجاد سود و منفعت، خانههای تاریخی حفظ شدهاند». خلیلآبادی به علاقه و توجهی که استادان دانشگاهی، دانشجویان معماری و هنر و حتی گروههای هنری و سینمایی و کافهنشینها برای حضور در خانههای تاریخی تغییر کاربردی داده نشان میدهند، اشاره کرد و گفت: «پایه فرهنگ باید بر اقتصاد باشد و باید برای مالکانی که خانههای تاریخی را نوسازی میکنند، امتیازاتی را در نظر گرفت؛ چراکه نمیشود مردم فیسبیلالله این خانهها را نوسازی و نگهداری کنند. همه میدانند که مرمت و نوسازی و در ادامه نگهداری این خانهها، هزینههای زیادی در بر دارد و بدون توجه به این موضوعات، در بلندمدت
نمیتوان برای خانههای تاریخی برنامهریزی کرد. بعد از تملک، نوسازی و مرمت خانههای تاریخی، روزآمدکردن ساختمان، افزایش ظرفیت متناسب با کاربری جدید و ایجاد زیرساختهای مناسب برای میزان تردد مخاطبان بیشتر، اولین موضوعات مهم در بسیاری از خانههای تاریخی است که در این سالها رعایت نشدهاند. عموما این خانهها برای مشاغل و کاربریهایی پیشبینی شدهاند که شرایط و امکانات لازم را نداشته و مجبور بودهاند بخش زیادی از فضای خانه را برای محیط اداری و کادر دفتری خود بگذارند و در برخی از موارد هم خانه تاریخی تبدیل به یک دفتر اداری و واحد دفتری شده است. به همین دلایل لازم است در تملک و تغییر کاربری خانههای تاریخی، این موضوعات مورد توجه قرار گیرند».
حسن خلیلآبادی، رئیس کمیته میراث فرهنگی شورای شهر تهران و یکی از اعضای فعال در پیگیری حفظ و احیای خانههای تاریخی تهران در دوره پنجم شورای شهر تهران است و به دلیل هویت و سابقهای که به واسطه زندگی در جنوب تهران دارد، حساسیت و نگاهی ویژه به خانهها و بافت تاریخی مناطق جنوبی هم داشته است.
نوسازی و مرمت خانههای قدیمی و محلات شهرها، بخشی از هویت هر شهر و محلهها را حفظ میکند؛ این نکتهای است که این عضو شورای شهر تهران در همان ابتدای صحبتهای خود روی آن تأکید میکند و در ادامه بحث را اینطور ادامه میدهد: «در دنیای امروز، مدیران شهرها این ویژگی را در دستور کار قرار دادهاند و بسیاری از شهرهای بزرگ بافت قدیم را در کنار بافت جدید تقویت کرده و برای اهداف صنعت توریسم به کار میگیرند. این خدمات در واقع برای شهروندان و شهر و در راستای ایجاد احساس رضایت برای شهروندان و تعلقداشتن به محل زندگی انجام میشود. هرچند اقداماتی که برای حفظ خانههای تاریخی در تهران و شهرهای بزرگ شروع شده، با سالها تأخیر بوده و در این سالها، تعداد زیادی از این آثار ارزشمند از بین رفتهاند و اگرچه این روند در تملک و بازپیرایی خانههای تاریخی هنوز هم رضایتبخش نیست، ولی میتوان به این روند امیدوار بود».
خلیلآبادی در ادامه صحبت خود تأکید دارد که اگرچه آنچه در تهران برای نجات خانههای تاریخی انجام شده، شایان تقدیر است و در مواردی نجاتبخش بوده، ولی اشکالها و تأخیرهای زیادی را هم در این روند شاهد بودهایم. او همچنین میافزاید: «در این سالها، بافت تاریخی و خانههای ارزشمند زیادی به دست سودجویان یا افرادی که مالکان و وارثان خانهها بودهاند، تخریب شدهاند و به عبارتی میتوان گفت در موارد زیادی خیلی دیر به داد این خانهها رسیدیم».
این عضو شورای شهر در توضیح بیشتر به برخی محلات دارای خانههای ارزشمند که رها و تبدیل به محلهایی مخروبه و پرآسیب شدهاند، اشاره کرد و گفت: «نمونههای این موارد را در محلات مرکزی و جنوبی شهر و ازجمله در محلات هرندی و دروازهغار دیدهایم که با این تغییرات، محله از اصالت و کارکردهای قبلی خود خارج و تبدیل به پناهگاهی برای افراد آسیبدیده شده است. در واقع بسیاری از خانههای ارزشمند تاریخی به دلیل همین شرایط و بیتوجهی، تبدیل به مخروبههای پرآسیب شده و بهطور کامل از بین رفتهاند. به صورت کلی، مسئله مهم درباره خانههای تاریخی و محلات قدیمی در تهران، این است که با کوچ و جابهجایی ساکنان و شهروندان قدیمی این محلات، هویت محلی از بین میرود. نمونه این مسئله را درباره خانههایی که حتی ثبت تاریخی و مرمت شدهاند نیز دیدهایم که حتی با تغییر کاربردی و ایجاد فضاهایی هنری هم جان تازه نگرفتهاند. در واقع تغییر کاربری برای خانههای تاریخی زمانی جوابگو است که هنوز زندگی در آن جریان داشته باشد و شهروندان آن را بشناسند و محلی برای برنامههای عادی مردم باشد». خلیلآبادی همچنین میگوید: «بودجهای که در این سالها برای تملک،
مرمت و نوسازی خانههای تاریخی در نظر گرفته شده، درخور توجه است؛ اما این موضوع بودجه بسیار بیشتری را میطلبد و مسئله مهمتر این است که این جریان باید خودجوش و بنا بر خواست و مطالبه مردم باشد. حساسیت و توجهی که مردم به خانههای تاریخی و تخریب آنها نشان میدهند، اهمیت زیادی در حفظ و نگهداری آنها دارد و فضای خبری و رسانهای که در چند سال اخیر در فضای مجازی برای حفظ خانههای تاریخی ایجاد شده، به این روند کمک زیادی کرده است. برای نمونه، در چند سال اخیر بسیاری از این خانههای تاریخی به صورت شخصی تبدیل به فضاهای فرهنگی و هنری، گالری و کافهها یا کتابخانههای عمومی شدهاند که حرکت ارزندهای است».
این عضو شورای شهر تهران به تملک و نوسازی برخی از خانههای معروف تهران همچون خانه سیمین و جلال یا عمارت اتحادیه اشاره کرد و گفت: شهرداری تهران این خانهها را از تیغ تخریب دور کرده و با دادن کاربردی جدید، زندگی جدیدی را برای آنها پیشبینی کرد تا بتوانند با کارکردی جدید برای مردم، زندگی جدیدی داشته باشند. البته نباید فراموش کنیم که هنوز خانههای زیادی هستند که واجد ارزش تاریخی هستند، ولی برایشان تدبیری اندیشیده نشده و در این میان مالکان و وارثان یا سودجویانی دیگر به دنبال تخریب هستند». خلیلآبادی همچنین به خلأ قانونیای که درباره خانههای تاریخی وجود دارد، اشاره کرد و گفت: «در این چند سال، بسیاری از خانههایی که ثبت تاریخی شدهاند، با شکایت مالکان و رأی دیوان عدالت اداری از ثبت میراثی خارج شده و طعمه تخریب شدهاند. در واقع قوه قضائیه موضوع حقوق مالکانه افراد را مطرح میکند که در مقابل حقوق شهر قرار میگیرد و حرف ما این است که این خانهها متعلق به شهر هم هستند و حقوق مردم شهر مهمتر از حقوق یک مالک است».
رئیس کمیته میراث فرهنگی شورای شهر میگوید: «بسیاری از رویکردهای گردشگری در دنیا و در ایران تغییر کرده و دیگر توریستها به دنبال هتلهای پنجستاره در برجهای شیک نیستند و خانههایی قدیمی با امکاناتی محلی و ساده طرفداران زیادی دارد. آشنایی با روند عادی زندگی مردم در گذشته و شرایط عادی و معمول در یک محله یا شهر، همان چیزی است که توریستها از آن سوی دنیا به خاطرش میآیند؛ اما ما در محلات تاریخی به نام طرحهای توسعه شهری، ساختار و بافت محلات بهخصوص محلات قدیمی و باارزش را بر هم زدهایم. نمونه این موضوع متأسفانه به شکلی گسترده در طرحهای توسعه شهری و پروژههای بزرگ مثل پروژه بزرگ نواب یا بزرگراههای امام علی و صیاد مشاهده شده و اثرات آن از سالهای گذشته تا امروز ادامه دارد. محلات با یک بزرگراه و اتوبان به یک جزیره جدا از هم تبدیل شدهاند و شهروندان و ساکنان آنها تعلق خاطری به محله خود ندارند».
خلیلآبادی مسئله مهم و نقص در کار را نداشتن پیوستها و مطالعات فرهنگی و اجتماعی و میراثی قبل از اجرای پروژه عنوان میکند و میگوید: «نگاه مدیریتی غالب در تهران از چند دهه قبل تاکنون، این بوده که مدرنیته و پیشرفت در شهر را با تخریب گذشته انجام میدهند و این رویکرد نفی گذشته را حتی در رفتارهای دیگر مدیران هم میتوان دید. البته در چند سال اخیر اقدام درخور توجهی درباره حفظ خانههای تاریخی شهر تهران آنطور که لازم بوده رخ نداده؛ اما نباید فراموش کرد در این دوره مدیریت شهری، شهر را با بدهی درخور توجه و به عبارتی با بحران مالی تحویل گرفتیم و با جلسات متعددی که با شهرداران و مدیران شهری در این مدت داشتهایم، بیشتر دنبال پرداخت این بدهیها و هزینههای قبلی ایجادشده بودهایم و به همین دلیل بسیاری از این موضوعات از اولویت شهرداری کنار رفت. با وجود این، در این چند سال اگرچه شرایط شروع کار جدید نبود، رویکرد حفظ و اصلاح شرایط را در پیش گرفتیم».
خلیلآبادی همچنین میگوید: «رویکرد انسانمحور و توجه به نیازهای شهروندان با اولویت توجه به محلات در دستور کار قرار گرفت و در این میان، توجه به محلات محروم و جنوبی تهران محور قرار گرفت که اتفاقا بسیاری از خانههای تاریخی هم در این محلات قرار دارند و خوشبختانه در سالهای گذشته تاکنون روندی در میان شهروندان شکل گرفته که خودشان به سمت حفظ خانههای تاریخی و تبدیل آنها به فضاهایی فرهنگی و هنری و تفریحی رفتهاند و به این ترتیب هم آثار تاریخی حفظ شدهاند و هم با ایجاد سود و منفعت، خانههای تاریخی حفظ شدهاند». خلیلآبادی به علاقه و توجهی که استادان دانشگاهی، دانشجویان معماری و هنر و حتی گروههای هنری و سینمایی و کافهنشینها برای حضور در خانههای تاریخی تغییر کاربردی داده نشان میدهند، اشاره کرد و گفت: «پایه فرهنگ باید بر اقتصاد باشد و باید برای مالکانی که خانههای تاریخی را نوسازی میکنند، امتیازاتی را در نظر گرفت؛ چراکه نمیشود مردم فیسبیلالله این خانهها را نوسازی و نگهداری کنند. همه میدانند که مرمت و نوسازی و در ادامه نگهداری این خانهها، هزینههای زیادی در بر دارد و بدون توجه به این موضوعات، در بلندمدت
نمیتوان برای خانههای تاریخی برنامهریزی کرد. بعد از تملک، نوسازی و مرمت خانههای تاریخی، روزآمدکردن ساختمان، افزایش ظرفیت متناسب با کاربری جدید و ایجاد زیرساختهای مناسب برای میزان تردد مخاطبان بیشتر، اولین موضوعات مهم در بسیاری از خانههای تاریخی است که در این سالها رعایت نشدهاند. عموما این خانهها برای مشاغل و کاربریهایی پیشبینی شدهاند که شرایط و امکانات لازم را نداشته و مجبور بودهاند بخش زیادی از فضای خانه را برای محیط اداری و کادر دفتری خود بگذارند و در برخی از موارد هم خانه تاریخی تبدیل به یک دفتر اداری و واحد دفتری شده است. به همین دلایل لازم است در تملک و تغییر کاربری خانههای تاریخی، این موضوعات مورد توجه قرار گیرند».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.