|

خاطره‌بازی با عبدالله انوار درباره زیبایی‌های ازدست‌رفته تهران؛

خانه و باغ‌های زیبا برای مردم نبود

شرق: با اینکه از 96 گذشته و در تنهایی زندگی را تا امروز گذرانده و حتی غیر از دوران کرونایی ماه به ماه هم از در خانه‌اش بیرون نمی‌آید، باز هم نسبت به بسیاری از موضوعات تهران و شرایط زندگی مردم حساس است و درباره اتفاقات جدید سؤال می‌پرسد. می‌گوید شرایط زندگی مردم در شهر اهمیت زیادی دارد و باید مديران با کفایت امور مردم را مدیریت کنند تا مردم احساس رضایت داشته باشند. می‌گوید مردم تعیین می‌کنند که مدیرانشان چه چیزایی را ایجاد کنند و باید فضای طوری باشد که نسبت به شهرشان حساس باشند. خانه‌اش مملو از کتاب است و از پشت میزی که وسط آشپزخانه‌اش گذاشته و کتابی را ترجمه می‌کند، می‌آید و در قسمت پذیرایی خانه که شبیه دژی از کتابخانه و کتاب‌ها است، می‌نشیند تا درباره زیبایی‌های تهران قدیم حرف بزنیم.
‌‌تهرانی که شما می‌شناسید و به خاطر دارید، هنوز زنده است؟ نگرانی درباره آن ندارید؟
از 1308 که خندق‌های تهران پر شد، دیگر محدوده تهران و خارج و داخل شهر مشخص نبود و هر‌کسی از راه رسید، ساخت‌‌و‌سازی ایجاد کرد و تهران بزرگ شد و گفته شده که پهنه تهران جزء بزرگ‌ترین پهنه‌های شهری است که وضع این شهر را نگران‌کننده می‌کند. خانه‌ها عموما ظاهری هندسی دارد و برج‌هایی شبیه به هم هستند و زیبایی خانه‌های قدیمی را دیگر ندارند.
در 1200 هجری که تهران پایتخت شد، محدوده بسیار کوچک و زیبایی بود که شاه‌ طهماسب در مسیر خود به قزوین آن را دیده بود و از آن خوشش آمد و تصمیم گرفتند دور آن را در حدود شمال و جنوب و شرق و غرب خندق بکشند و در این حدود باغ‌های زیادی بود و در اطراف تهران هم دهکده‌هایی و زمین‌های آزادی وجود داشت که در سال‌های بعد خانه‌ها و محلاتی به آن اضافه شد. 1284 قمری ناصرالدین‌شاه در یک روز مشخص در میدان توپخانه در مراسمی تصمیم گرفت حد تهران را بزرگ‌تر کند (هزارو 500 قدم از شمال و جنوب و هزار قدم از شرق و غرب) این تغییرات در نقشه 1309 قمری حاج نجم‌الدوله آمده و بسیار هم دقیق است. در آن زمان خندق‌های قبلی را پر کردند و خندق‌های جدید را حفر کردند و تا دوره پهلوی همین شرایط بود و در آن دوره خندق‌ها را پر کردند و بعد از آن دیگر تا همین امروز تهران حریم ندارد و حدود تهران از چهار طرف دیگر انتها ندارد.
در زمانی که تهران خندق داشت، دروازه‌هایی هم ایجاد کرده بودند که علاوه بر ایجاد حریم، زیبایی شهر را هم زیاد می‌کرد؛ اما با برداشتن خندق‌ها، دروازه‌ها هم خراب شدند و بر اثر این گسترش بی‌جا، تمام دهات‌های اطراف تهران جزء تهران و محلات آن شد. به یاد دارم که جایی به نام «وحیدیه» مردمش کشت‌و‌کار و گاوداری داشتند و نیازی به شهر نداشتند؛ اما حالا فقط اسم‌هایی از آنها باقی مانده است. مثلا اسم تهرانپارس که حالا دیگر مثل قبل نیست، در 1315 «مجیدآباد» بود و من به یاد دارم که از آنجا تا میدان ژاله را که نیروی هوایی است، ما پیشاهنگ‌ها در زمین خالی رژه می‌رفتیم. جایی بالای همان محدود تهرانپارس، باغ بزرگی بود که درخت‌های انار زیادی داشت (پارک پلیس امروز) و از آنجا فرودگاه نیروی هوایی را در میدان ژاله می‌دیدیم، چون فضا و محیط شهری انباشته نبود.
شرایط و جمعیت تهران امروز با آن روزها فرق دارد و این جمعیت زیاد فقط دنبال کمیت است و دیگر نمی‌تواند دنبال کیفیت برود و نشانه‌های این رفتار را امروز در تهران می‌بینید و در بسیاری از موارد انبوهی جمعیت الزاماتی را برای مدیران ایجاد می‌کند. بسیاری از این محلات و خانه‌ها را خراب می‌کنند، چون با نیاز امروز که تردد و حمل‌و‌نقل است، نمی‌خواند و اولین کار خراب‌کردن و حذف کوچه‌های تنگ قدیمی است که ماشین نمی‌تواند در آنها تردد داشته باشد. تکنولوژی تأثیر زیادی در گسترش شهر داشته است؛ قبلا با دروشکه راه دوری نمی‌رفتند، اما بعدها که اتومبیل آمد، الزامات دیگری داشت و مردم هم می‌توانستند مسافت‌های بیشتری را طی کنند. مردم تهران الان سهمی در فضای شهری ندارند! چون تمام شهر برای سکونت و برج‌سازی استفاده شده و ارزش زمین باعث اولویت به ساخت شده است. برای تهران امروز دیگر زمین یک کالا شده و کالا‌شدن زمین باعث سوء‌استفاده می‌شود. در این شرایط، دیگر تصمیمات در سطح باقی نمی‌ماند و به‌جای هر کاری احجام را بالا می‌برند تا نیازمندی انسان‌ها را برآورده کنند؛ اما خسارت‌هایی به شهر وارد شده که باید درباره آنها هشدار داد. باید درباره تأمین نیازهای مهم شهر مثل آب های زیر‌زمینی اظهار نگرانی کرد؛ در بسیاری از نقاط با کشیده‌شدن آب‌ها، زمین پوک شده و حفره‌های زیرزمینی ایجاد شده است.
‌‌از زیبایی‌های تهران چیزی هم باقی مانده؟
نه؛ تهران با گسترشی که پیدا کرده دیگر زیبایی ندارد. تهران امروز دیگر شهر زیبایی برای سکونت نیست، چون فاکتورهای زیبایی برای شهر و مسکن که محل زندگی مردم است، بسیار کم شده. زمانی برای شناسایی تهران روزی 30 کیلومتر پیاده می‌رفتم و از همه مناطق خاطرات زیادی دارم؛ اما دیگر آن بخش‌های جذاب قدیمی وجود ندارند. تهران در بخش‌های مختلف خود به‌خصوص از دوره پهلوی به شکلی تقلیدی جلو رفته و سعی داشتند نقشه‌های اروپایی را در محلات، باغ‌ها و خانه‌ها پیاده کنند.
چیتگر قدیم یک زمین خالی بود، حالا می‌گویند یک دریاچه آنجا زده‌اند و برج‌هایی دارد که اثبات همین حرف من است که زمین تبدیل به یک کالا شده است.
تهران علاوه بر مشکلات ساختاری، مشکل فرهنگ را هم دارد و آپارتمان‌نشینی به‌عنوان نوع جدیدی از زندگی هنوز رعایت نمی‌شود. این‌گونه نیست که مدل خانه‌ها و زندگی غرب را گرفت و فکر کرد که همه چیز یکباره تبدیل می‌شود و باید فرهنگ را یاد بگیرند.
‌‌خانه‌های قدیمی و باغ‌ها جزء جاذبه‌های اصلی تهران قدیم بوده‌اند که بخش کوچکی از آنها باقی مانده‌اند. این خانه‌های قدیمی چه سهمی از تهران را داشتند؟
مسئله مهم این است که در گذشته و در مورد خانه‌های قدیمی، روی کیفیت کار می‌کردند، نه کیفیت. آن زمان خانه علاوه بر رفع نیاز زندگی، زیبایی‌ها را هم داشت، ولی حالا برای اجاره بیشتر، آپارتمان‌هایی ساخته‌اند که زیبایی ندارد. خانه‌ها به مرحله انبوهی و توجه به کمیت رسیده‌اند و حاصل‌ضرب کمیت در کیفیت، مقدار واحد است. خانه‌های آن زمان فقط برای رفع نیاز مسکن نبود و در خانه دنبال آرامش و زیبایی هم بودند؛ برای همین در خانه‌ها کچ‌بری، آینه‌کاری و نقاشی دیواری را داشتیم. اما امروز خانه یک احتیاج است و مردم دنبال جایی فقط برای خوابیدن و رفع حاجت در موضوع مکان هستند. در عین حال، برعکس خانه‌های قدیمی که عمر زیادی داشتند اما از آنها نگهداری نکردیم، خانه‌های جدید عمر کوتاهی دارند. در لندن من خانه‌ای با 700 سال قدمت دیدم. در فرنگستان خانه‌ها را که می‌خواهند مرمت کنند، باید شکل و نمای آن حفظ شود و حتی شهرداری‌ها برای این نگهداری ساختمان قدیمی پول هم می‌دهند.
‌‌کدام قسمت از تهران قدیم زیبایی بیشتری داشت و مردم برای تفریح آنجا می‌رفتند؟
درست است که تهران باغ‌ها و خانه‌های قدیمی و کاخ‌های زیبایی داشته، ولی بسیاری از این باغ‌ها برای عامه مردم نبود و آنها سهمی در این باغ‌ها نداشتند. مردم در تهران قدیم مثل امروز فضاهایی برای جمع‌شدن نداشتند، فقط زمان‌های خاصی مثل سیزده‌بدر بود که از شهر بیرون می‌رفتند و به دهات‌هایی اطراف تهران می‌رفتند. برای گشت‌و‌گذار هم چند منطقه مثل «دولاب» را داشتیم که بزرگ‌ترین دهکده اطراف تهران بود که دیگر از بین رفته و جالیزهای خیار این منطقه بسیار معروف بود.
علاوه بر کاخ‌هایی مثل کاخ گلستان، خانه پدر قوام‌السلطنه در خیابان ری، عمارت مسعودیه متعلق به ظل‌السلطان (به این دلیل در طول سالیان خراب نشد که تا زمان پهلوی دوم محل وزارت معارف بود) یا خانه امین‌الضرب که خوشبختانه سالم باقی مانده است، جزء جاذبه‌های زیبای تهران قدیم بودند.
از این خانه‌های قدیمی که دیگر چیزی از آنها باقی نمانده زیاد است؛ مثلا در خیابان ایران، باغ عین‌الدوله بود که امروز دیگر بخش کوچکی از آن باقی مانده است. یکی از ناحیه‌های زیبای تهران، عودلاجان بود که خانه‌های زیبایی داشت، اما دیگر چیزی از آنها باقی نمانده است.
در محل خیابان لاله‌زار قدیم، یک باغ قدیمی وجود داشت که مردم برای گشت‌و‌گذار به آنجا می‌رفتند، اما ناصرالدین‌شاه که تحت تأثیر سفرهای خارجی بود، این باغ را تبدیل به خیابان لاله‌‌زار کرد و در همین خیابان لاله‌زار سینماهای زیادی وجود داشت. البته سال‌های بعد کمی بالاتر همین خیابان جمهوری محل گشت‌وگذار مردم بود و بعدها در خیابان شاه‌رضا (انقلاب) و بالاتر از آن که گسترش پیدا کرد، محل‌هایی برای تفریح بود دیگر این محلات جنوب شهر حساب می‌شدند.
در تهران قدیم، خانه امین‌الدوله را که صدرالاعظم ایران بود، در خیابان دروازه شمیران و جلوی مجلس شورا داشتیم که ساختمان‌های زیبایی داشت، ولی چیزی دیگر باقی نمانده است. در جنوب غربی چهارراه آبسردار هم خانه‌ای برای مجدالملک بود که گویا هنوز هست و به مدرسه‌ای داده‌اند، ولی نگهداری خوبی نمی‌شود. خانه‌های زیادی هم مثل خانه نصیرالدوله در عودلاجان یا خانه باغ زیبای مستوفی‌الممالک در کوچه مستوفی در محدوده بازار بود که چیز زیادی از آنها باقی نمانده است. قدیم‌ها از محدوده زندان قصر به سمت پایین که نگاه می‌کردیم، می‌توانستیم مسجد سپهسالار را ببینیم و چیزی جلوی دید ما را نمی‌گرفت.
دیگر خانه قدیمی نمانده و کسی هم روی این خانه‌های قدیمی سرمایه‌گذاری نمی‌کند، چون زمین کالا شده و کسی به این بناهای قدیمی ارزشی نمی‌دهد. جیمز موریه، نویسنده کتاب سرگذست حاجی‌بابای اصفهانی، نویسنده‌ای انگلیسی در زمان فتحعلی‌شاه، جزء سفارت انگلیس بود. او در کتابش نوشته بود که آن زمان تهرانی‌ها دو باغ زیبا دارند؛ یکی باغ نگارستان (باغ نگارستان امروز) که باغ سلطنتی بود و قائم‌مقام فراهانی را هم در همین باغ کشتند و یک باغ دیگر هم در خیابان معلم و روی یک تپه بسیار زیبا بود، اما امروز دیگر اثری از آن نمانده است.
قدیم‌ها به همراه دوستانمان کاخ گلستان را می‌دیدیم که بسیار زیباست و خوشبختانه خوب هم باقی مانده است. آن‌‌وقت‌ها برای پیاده‌روی و هواخوری سمت شمرون می‌رفتیم که هوای خوبی داشت، ولی دیگر هوای تهران هم خوب نیست. زیبایی‌های تهران خانه‌های تاریخی با باغ‌هایش بود و صاحبخانه استعداد هنری‌اش را با هنر در خانه نشان می‌داد. بسیاری از باغ‌ها در محل قنات‌ها بود و نمونه آن خانه اتحادیه یا باغ سفارت روس بود. این باغ هم خیلی بزرگ و با‌ارزش بود و هم قنات‌های بزرگی هم داشت. تعداد زیادی از سفارت‌ها در تهران باغ‌های با‌ارزشی داشتند. در پهلوی دوم بسیاری از خیابان‌ها تغییر کرد و کافه‌هایی مدرن مثل نادری را داشتیم و بعد هم تالار وحدت و پارک روبه‌روی آن را ساختند که به پارک بلدیه (پارک دانشجوی فعلی) معروف بود و من شنیدم حالا فضای خوبی ندارد.
زیبایی‌های تهران قدیم برای خانه‌های افراد خاص و درباری بود و برای نشان‌دادن فخر و ثروت‌؛ عمومی نبود که برای مردم ساخته شوند. مثلا همین «پارک شهر»؛ در محله سنگلج در زمان ناصرالدین‌شاه دو باغ بود که می‌خواستند در آن خانه‌هایی به سبک جدید بسازند، اما تا سال‌ها کاری در آن نکردند و خرابه‌ای ماند و بعد همان را تبدیل به پارک شهر کردند. یا همین «پارک لاله» قبلا در زمین‌هایی به نام «جلالیه» متعلق به پسر ظل‌السلطان بود؛ یک زمین خالی بود که ما (ارتش) چند بار جلوی رضاشاه در همین زمین‌ها در سوم اسفند رژه رفتیم و بعدها که تهران بزرگ شد، این پارک راه هم ساختند.
شرق: با اینکه از 96 گذشته و در تنهایی زندگی را تا امروز گذرانده و حتی غیر از دوران کرونایی ماه به ماه هم از در خانه‌اش بیرون نمی‌آید، باز هم نسبت به بسیاری از موضوعات تهران و شرایط زندگی مردم حساس است و درباره اتفاقات جدید سؤال می‌پرسد. می‌گوید شرایط زندگی مردم در شهر اهمیت زیادی دارد و باید مديران با کفایت امور مردم را مدیریت کنند تا مردم احساس رضایت داشته باشند. می‌گوید مردم تعیین می‌کنند که مدیرانشان چه چیزایی را ایجاد کنند و باید فضای طوری باشد که نسبت به شهرشان حساس باشند. خانه‌اش مملو از کتاب است و از پشت میزی که وسط آشپزخانه‌اش گذاشته و کتابی را ترجمه می‌کند، می‌آید و در قسمت پذیرایی خانه که شبیه دژی از کتابخانه و کتاب‌ها است، می‌نشیند تا درباره زیبایی‌های تهران قدیم حرف بزنیم.
‌‌تهرانی که شما می‌شناسید و به خاطر دارید، هنوز زنده است؟ نگرانی درباره آن ندارید؟
از 1308 که خندق‌های تهران پر شد، دیگر محدوده تهران و خارج و داخل شهر مشخص نبود و هر‌کسی از راه رسید، ساخت‌‌و‌سازی ایجاد کرد و تهران بزرگ شد و گفته شده که پهنه تهران جزء بزرگ‌ترین پهنه‌های شهری است که وضع این شهر را نگران‌کننده می‌کند. خانه‌ها عموما ظاهری هندسی دارد و برج‌هایی شبیه به هم هستند و زیبایی خانه‌های قدیمی را دیگر ندارند.
در 1200 هجری که تهران پایتخت شد، محدوده بسیار کوچک و زیبایی بود که شاه‌ طهماسب در مسیر خود به قزوین آن را دیده بود و از آن خوشش آمد و تصمیم گرفتند دور آن را در حدود شمال و جنوب و شرق و غرب خندق بکشند و در این حدود باغ‌های زیادی بود و در اطراف تهران هم دهکده‌هایی و زمین‌های آزادی وجود داشت که در سال‌های بعد خانه‌ها و محلاتی به آن اضافه شد. 1284 قمری ناصرالدین‌شاه در یک روز مشخص در میدان توپخانه در مراسمی تصمیم گرفت حد تهران را بزرگ‌تر کند (هزارو 500 قدم از شمال و جنوب و هزار قدم از شرق و غرب) این تغییرات در نقشه 1309 قمری حاج نجم‌الدوله آمده و بسیار هم دقیق است. در آن زمان خندق‌های قبلی را پر کردند و خندق‌های جدید را حفر کردند و تا دوره پهلوی همین شرایط بود و در آن دوره خندق‌ها را پر کردند و بعد از آن دیگر تا همین امروز تهران حریم ندارد و حدود تهران از چهار طرف دیگر انتها ندارد.
در زمانی که تهران خندق داشت، دروازه‌هایی هم ایجاد کرده بودند که علاوه بر ایجاد حریم، زیبایی شهر را هم زیاد می‌کرد؛ اما با برداشتن خندق‌ها، دروازه‌ها هم خراب شدند و بر اثر این گسترش بی‌جا، تمام دهات‌های اطراف تهران جزء تهران و محلات آن شد. به یاد دارم که جایی به نام «وحیدیه» مردمش کشت‌و‌کار و گاوداری داشتند و نیازی به شهر نداشتند؛ اما حالا فقط اسم‌هایی از آنها باقی مانده است. مثلا اسم تهرانپارس که حالا دیگر مثل قبل نیست، در 1315 «مجیدآباد» بود و من به یاد دارم که از آنجا تا میدان ژاله را که نیروی هوایی است، ما پیشاهنگ‌ها در زمین خالی رژه می‌رفتیم. جایی بالای همان محدود تهرانپارس، باغ بزرگی بود که درخت‌های انار زیادی داشت (پارک پلیس امروز) و از آنجا فرودگاه نیروی هوایی را در میدان ژاله می‌دیدیم، چون فضا و محیط شهری انباشته نبود.
شرایط و جمعیت تهران امروز با آن روزها فرق دارد و این جمعیت زیاد فقط دنبال کمیت است و دیگر نمی‌تواند دنبال کیفیت برود و نشانه‌های این رفتار را امروز در تهران می‌بینید و در بسیاری از موارد انبوهی جمعیت الزاماتی را برای مدیران ایجاد می‌کند. بسیاری از این محلات و خانه‌ها را خراب می‌کنند، چون با نیاز امروز که تردد و حمل‌و‌نقل است، نمی‌خواند و اولین کار خراب‌کردن و حذف کوچه‌های تنگ قدیمی است که ماشین نمی‌تواند در آنها تردد داشته باشد. تکنولوژی تأثیر زیادی در گسترش شهر داشته است؛ قبلا با دروشکه راه دوری نمی‌رفتند، اما بعدها که اتومبیل آمد، الزامات دیگری داشت و مردم هم می‌توانستند مسافت‌های بیشتری را طی کنند. مردم تهران الان سهمی در فضای شهری ندارند! چون تمام شهر برای سکونت و برج‌سازی استفاده شده و ارزش زمین باعث اولویت به ساخت شده است. برای تهران امروز دیگر زمین یک کالا شده و کالا‌شدن زمین باعث سوء‌استفاده می‌شود. در این شرایط، دیگر تصمیمات در سطح باقی نمی‌ماند و به‌جای هر کاری احجام را بالا می‌برند تا نیازمندی انسان‌ها را برآورده کنند؛ اما خسارت‌هایی به شهر وارد شده که باید درباره آنها هشدار داد. باید درباره تأمین نیازهای مهم شهر مثل آب های زیر‌زمینی اظهار نگرانی کرد؛ در بسیاری از نقاط با کشیده‌شدن آب‌ها، زمین پوک شده و حفره‌های زیرزمینی ایجاد شده است.
‌‌از زیبایی‌های تهران چیزی هم باقی مانده؟
نه؛ تهران با گسترشی که پیدا کرده دیگر زیبایی ندارد. تهران امروز دیگر شهر زیبایی برای سکونت نیست، چون فاکتورهای زیبایی برای شهر و مسکن که محل زندگی مردم است، بسیار کم شده. زمانی برای شناسایی تهران روزی 30 کیلومتر پیاده می‌رفتم و از همه مناطق خاطرات زیادی دارم؛ اما دیگر آن بخش‌های جذاب قدیمی وجود ندارند. تهران در بخش‌های مختلف خود به‌خصوص از دوره پهلوی به شکلی تقلیدی جلو رفته و سعی داشتند نقشه‌های اروپایی را در محلات، باغ‌ها و خانه‌ها پیاده کنند.
چیتگر قدیم یک زمین خالی بود، حالا می‌گویند یک دریاچه آنجا زده‌اند و برج‌هایی دارد که اثبات همین حرف من است که زمین تبدیل به یک کالا شده است.
تهران علاوه بر مشکلات ساختاری، مشکل فرهنگ را هم دارد و آپارتمان‌نشینی به‌عنوان نوع جدیدی از زندگی هنوز رعایت نمی‌شود. این‌گونه نیست که مدل خانه‌ها و زندگی غرب را گرفت و فکر کرد که همه چیز یکباره تبدیل می‌شود و باید فرهنگ را یاد بگیرند.
‌‌خانه‌های قدیمی و باغ‌ها جزء جاذبه‌های اصلی تهران قدیم بوده‌اند که بخش کوچکی از آنها باقی مانده‌اند. این خانه‌های قدیمی چه سهمی از تهران را داشتند؟
مسئله مهم این است که در گذشته و در مورد خانه‌های قدیمی، روی کیفیت کار می‌کردند، نه کیفیت. آن زمان خانه علاوه بر رفع نیاز زندگی، زیبایی‌ها را هم داشت، ولی حالا برای اجاره بیشتر، آپارتمان‌هایی ساخته‌اند که زیبایی ندارد. خانه‌ها به مرحله انبوهی و توجه به کمیت رسیده‌اند و حاصل‌ضرب کمیت در کیفیت، مقدار واحد است. خانه‌های آن زمان فقط برای رفع نیاز مسکن نبود و در خانه دنبال آرامش و زیبایی هم بودند؛ برای همین در خانه‌ها کچ‌بری، آینه‌کاری و نقاشی دیواری را داشتیم. اما امروز خانه یک احتیاج است و مردم دنبال جایی فقط برای خوابیدن و رفع حاجت در موضوع مکان هستند. در عین حال، برعکس خانه‌های قدیمی که عمر زیادی داشتند اما از آنها نگهداری نکردیم، خانه‌های جدید عمر کوتاهی دارند. در لندن من خانه‌ای با 700 سال قدمت دیدم. در فرنگستان خانه‌ها را که می‌خواهند مرمت کنند، باید شکل و نمای آن حفظ شود و حتی شهرداری‌ها برای این نگهداری ساختمان قدیمی پول هم می‌دهند.
‌‌کدام قسمت از تهران قدیم زیبایی بیشتری داشت و مردم برای تفریح آنجا می‌رفتند؟
درست است که تهران باغ‌ها و خانه‌های قدیمی و کاخ‌های زیبایی داشته، ولی بسیاری از این باغ‌ها برای عامه مردم نبود و آنها سهمی در این باغ‌ها نداشتند. مردم در تهران قدیم مثل امروز فضاهایی برای جمع‌شدن نداشتند، فقط زمان‌های خاصی مثل سیزده‌بدر بود که از شهر بیرون می‌رفتند و به دهات‌هایی اطراف تهران می‌رفتند. برای گشت‌و‌گذار هم چند منطقه مثل «دولاب» را داشتیم که بزرگ‌ترین دهکده اطراف تهران بود که دیگر از بین رفته و جالیزهای خیار این منطقه بسیار معروف بود.
علاوه بر کاخ‌هایی مثل کاخ گلستان، خانه پدر قوام‌السلطنه در خیابان ری، عمارت مسعودیه متعلق به ظل‌السلطان (به این دلیل در طول سالیان خراب نشد که تا زمان پهلوی دوم محل وزارت معارف بود) یا خانه امین‌الضرب که خوشبختانه سالم باقی مانده است، جزء جاذبه‌های زیبای تهران قدیم بودند.
از این خانه‌های قدیمی که دیگر چیزی از آنها باقی نمانده زیاد است؛ مثلا در خیابان ایران، باغ عین‌الدوله بود که امروز دیگر بخش کوچکی از آن باقی مانده است. یکی از ناحیه‌های زیبای تهران، عودلاجان بود که خانه‌های زیبایی داشت، اما دیگر چیزی از آنها باقی نمانده است.
در محل خیابان لاله‌زار قدیم، یک باغ قدیمی وجود داشت که مردم برای گشت‌و‌گذار به آنجا می‌رفتند، اما ناصرالدین‌شاه که تحت تأثیر سفرهای خارجی بود، این باغ را تبدیل به خیابان لاله‌‌زار کرد و در همین خیابان لاله‌زار سینماهای زیادی وجود داشت. البته سال‌های بعد کمی بالاتر همین خیابان جمهوری محل گشت‌وگذار مردم بود و بعدها در خیابان شاه‌رضا (انقلاب) و بالاتر از آن که گسترش پیدا کرد، محل‌هایی برای تفریح بود دیگر این محلات جنوب شهر حساب می‌شدند.
در تهران قدیم، خانه امین‌الدوله را که صدرالاعظم ایران بود، در خیابان دروازه شمیران و جلوی مجلس شورا داشتیم که ساختمان‌های زیبایی داشت، ولی چیزی دیگر باقی نمانده است. در جنوب غربی چهارراه آبسردار هم خانه‌ای برای مجدالملک بود که گویا هنوز هست و به مدرسه‌ای داده‌اند، ولی نگهداری خوبی نمی‌شود. خانه‌های زیادی هم مثل خانه نصیرالدوله در عودلاجان یا خانه باغ زیبای مستوفی‌الممالک در کوچه مستوفی در محدوده بازار بود که چیز زیادی از آنها باقی نمانده است. قدیم‌ها از محدوده زندان قصر به سمت پایین که نگاه می‌کردیم، می‌توانستیم مسجد سپهسالار را ببینیم و چیزی جلوی دید ما را نمی‌گرفت.
دیگر خانه قدیمی نمانده و کسی هم روی این خانه‌های قدیمی سرمایه‌گذاری نمی‌کند، چون زمین کالا شده و کسی به این بناهای قدیمی ارزشی نمی‌دهد. جیمز موریه، نویسنده کتاب سرگذست حاجی‌بابای اصفهانی، نویسنده‌ای انگلیسی در زمان فتحعلی‌شاه، جزء سفارت انگلیس بود. او در کتابش نوشته بود که آن زمان تهرانی‌ها دو باغ زیبا دارند؛ یکی باغ نگارستان (باغ نگارستان امروز) که باغ سلطنتی بود و قائم‌مقام فراهانی را هم در همین باغ کشتند و یک باغ دیگر هم در خیابان معلم و روی یک تپه بسیار زیبا بود، اما امروز دیگر اثری از آن نمانده است.
قدیم‌ها به همراه دوستانمان کاخ گلستان را می‌دیدیم که بسیار زیباست و خوشبختانه خوب هم باقی مانده است. آن‌‌وقت‌ها برای پیاده‌روی و هواخوری سمت شمرون می‌رفتیم که هوای خوبی داشت، ولی دیگر هوای تهران هم خوب نیست. زیبایی‌های تهران خانه‌های تاریخی با باغ‌هایش بود و صاحبخانه استعداد هنری‌اش را با هنر در خانه نشان می‌داد. بسیاری از باغ‌ها در محل قنات‌ها بود و نمونه آن خانه اتحادیه یا باغ سفارت روس بود. این باغ هم خیلی بزرگ و با‌ارزش بود و هم قنات‌های بزرگی هم داشت. تعداد زیادی از سفارت‌ها در تهران باغ‌های با‌ارزشی داشتند. در پهلوی دوم بسیاری از خیابان‌ها تغییر کرد و کافه‌هایی مدرن مثل نادری را داشتیم و بعد هم تالار وحدت و پارک روبه‌روی آن را ساختند که به پارک بلدیه (پارک دانشجوی فعلی) معروف بود و من شنیدم حالا فضای خوبی ندارد.
زیبایی‌های تهران قدیم برای خانه‌های افراد خاص و درباری بود و برای نشان‌دادن فخر و ثروت‌؛ عمومی نبود که برای مردم ساخته شوند. مثلا همین «پارک شهر»؛ در محله سنگلج در زمان ناصرالدین‌شاه دو باغ بود که می‌خواستند در آن خانه‌هایی به سبک جدید بسازند، اما تا سال‌ها کاری در آن نکردند و خرابه‌ای ماند و بعد همان را تبدیل به پارک شهر کردند. یا همین «پارک لاله» قبلا در زمین‌هایی به نام «جلالیه» متعلق به پسر ظل‌السلطان بود؛ یک زمین خالی بود که ما (ارتش) چند بار جلوی رضاشاه در همین زمین‌ها در سوم اسفند رژه رفتیم و بعدها که تهران بزرگ شد، این پارک راه هم ساختند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.