|

ناگفته‌هایی از سيدمحسن هاشمي، مجری پروژه پیرایش جداره‌های شهری محورهای انقلاب – بهارستان – شهرری

زیباسازی با سنگ‌اندازی و معارضانی هميشه ناراضي

شرق: آنچه به‌عنوان طرح پیرایش و آرام‌سازی محورهای اصلی پایتخت از چند سال پیش شروع شد و هنوز هم در بخش‌هایی از شهر تهران از سوی شهرداری‌های مناطق ادامه دارد، برای اولین‌بار و با محدودیت‌های بسیاری آغاز شد. این طرح هم‌زمان به دلیل ورود به محیط کسب‌وکار و فعالیت چندین صنف و اماکن شخصی و دولتی با واکنش‌ها و اعتراضاتی نیز همراه بوده است. اگرچه الزام و اثرگذاری این پروژه به‌خصوص در محورهای تاریخی و هویتی شهر تهران بر کسی پوشیده نیست، اما نحوه اجرا و کیفیت مصالح و امکانات به کار گرفته‌شده و رعایت مسائل زیبایی‌شناختی و میراثی در جریان مرمت و بهسازی بناها، اهمیت زیادی دارد که باید مورد آسیب‌شناسی قرار گیرد. درباره این پروژه مدیران شهری در سطوح مختلفی بارها صحبت و از برنامه‌ریزی‌های خود تعریف کرده‌اند، اما سید محسن هاشمی، کسی است که به شکل مستقیم و میدانی با این پروژه در ارتباط بوده و جزئیاتی رو‌در‌رو با برخوردهای کسبه و نگاه شهروندان داشته است. او می‌گوید رساندن چند مجله در پاریس او را به جمال کامیاب، مدیرعامل سابق زیباسازی، وصل می‌کند و این آشنایی و شناخت دوطرفه او را به این پروژه متصل می‌کند.
هاشمی بر‌عکس رشته تحصیلی خود که علوم سیاسی با گرایش روابط بین‌الملل بوده، در این سال‌ها مدیریت اجرائی در بخش‌های مختلف فرهنگی و هنری همچون خانه سینما، موزه ملک، موزه امام علی و... را بر عهده داشته است. او می‌گوید در این سال‌ها پروژه‌های اجرائی مشابه دولتی یا در ارتباط با شهرداری نداشتم و به نظر می‌رسد برای چنین پروژه‌های اجرائی در سطوح میانی تجربه مدیریتی بیشتر از تحصیلات مدیریتی جوابگو خواهد بود. او به‌عنوان مدیر پروژه پیرایش و آرام‌سازی محور خیابان انقلاب - بهارستان و بعد هم شهر‌ری روایتی از شروع به کار این پروژه را مطرح کرد: «در دوره دکتری آقای کامیاب، دیداری با ایشان در پاریس داشتم و آنجا تعدادی مجله هنری «تندیس» را برای ایشان بردم و باب آشنایی ما باز شد. در سال 92 ایشان مدیرعامل سازمان زیباسازی شدند و در آن زمان از من دعوت کردند تا در سازمان به‌عنوان معاون برنامه‌ریزی همراه شوم، اما به دلایلی از‌جمله عدم تأیید از سوی مراجع امنیتی، شرایط حضور من فراهم نشد. آقای کامیاب در ادامه گفتند با ما در قالبی دیگر همکاری کنید و من گفتم هر کاری فکر می‌کنید معاونان نمی‌توانند انجام دهند، به من بسپارید. بعد از آن پیشنهاد تا مدتی خبری نبود تا اینکه اسفند 93 خواستند به دفتر ایشان بروم و دیدم چند نفر از معاونان ایشان حضور دارند و پروژه پیرایش و آرام‌سازی جداره‌های شهری و خیابان انقلاب را پیشنهاد دادند.
‌با توجه به اینکه برای این کار سابقه و نمود قبلی وجود نداشته، مراحل اجرائی از چه زمانی و با چه گروهی شروع شد؟
برای این پیشنهاد یک پروژه محدود در ناصرخسرو اجرا شده بود، اما ملاک عمل نبود و در پیشنهاد اولیه برای چهار‌راه جمالزاده تا چهارراه ولیعصر که حدود چهار هزار متر‌مربع بود، پیشنهاد اجرای پروژه را دادند. در ادامه هم مطالعاتی را که در سال 89 و 92 توسط دو نفر (خانم جاویدان و آقای منصوری) با موضوع بهسازی جداره‌های خیابان‌های انقلاب و آزادی انجام شده بود، به‌عنوان منابع مطالعاتی به ما ارائه کردند. از 5 اردیبهشت دفتری را برای این پروژه در میدان انقلاب اجاره کردند و کار ما شروع شد و دو نفر هم با ما همراه شدند. کار پیرایش خیابان انقلاب با 114 واحد ساختمانی برابر 480 مغازه - تابلو در حدود 16 ماه انجام شد. در اواخر کار پروژه میدان انقلاب بودیم که مجتبی عبداللهی، معاون خدمات شهری وقت شهرداری تهران، از ما خواست همان تیم یک‌جا به بهارستان منتقل شویم. پروژه بهارستان هم 12 ماه طول کشید و پس از آن هم بلافاصله پروژه شهرری (خیابان حرم و کاروانسرای عباسی) را شروع کردیم که آنجا هم حدود 12 ماه طول کشید.
‌برای شروع این کار همان دو مطالعه را داشتید؟ مطالعات یا نظرسنجی بیشتری وجود نداشت؟
برای انقلاب که پروژه ابتدایی بود، آن دو مطالعه را داشتیم، ولی برای بهارستان و شهرری از تجربه انقلاب استفاده کردیم. البته با توجه به سابقه تحصیلی سیاسی و تاریخی من، در محور بهارستان روی موضوعات تاریخی تأکید و بررسی بیشتری شد و در این محدوده هفت کتیبه و یک دیوارنگاره وجود داشت که حفظ و بهسازی شد و در کنار موزه مدرسه علمیه که ایجاد شد، تقریبا میدان بهارستان را تبدیل به یک موزه کردیم.
‌اقدامات مرمتی و بهسازی روی ساختمان‌ها و نمای بیرونی و بخش‌های مهم این محورهای تاریخی و هویتی با توجه به تشخیص چه فرد یا افرادی انجام شد؟
در همان ابتدای کار و پروژه‌ محور انقلاب، شورایی پنج‌نفره شامل من و آقایان حسن منوری، بهزاد سلیمانی، عیسی غفاری و مرحوم هادی صادقی تشکیل و دو هفته یک بار جلسه‌ای برگزار می‌شد که موارد مهم را در آنجا مطرح و درباره آن صحبت می‌کردیم. مسئله مهم درباره این سه راسته مهم شهری، این است که ما در این پروژه غیر از چند مورد خاص، هیچ احداث جدیدی نداشتیم و عمده کار ما بهسازی بود؛ به این معنی که روی نماها و ساختمان‌هایی که مشکلی برای فضای عمومی نداشتند، ورود نمی‌کردیم و در حوزه بهسازی متناسب با شرایط نما، ظواهر و اضافات موجود را پاک و به شکل سابق و گذشته خود برمی‌گرداندیم. تنها قسمت‌های جدید در این پروژه، تابلوهای اصناف بودند. در محور انقلاب تنها در دو بخش احداث داشتیم؛ یکی ساختمان روبه‌روی دفتر کارمان در میدان انقلاب بود که نمای کامل کامپوزیت داشت و یک مسجد روبه‌روی سینما مرکزی در میدان انقلاب که در هر دو مورد نما را کامل ساختیم. در محور بهارستان اگرچه عمده ساختمان‌ها قاجاری بود، ولی روی نما با گچ و سیمان پر شده بود و با برداشتن این گچ و سیمان و پاک‌سازی، نمای قدیمی معلوم بود. در میدان بهارستان هم تنها در دو مورد بازارچه خواجه‌نوری و نمای ساختمان علمیه به‌طور کامل احداث نما لازم بود.
‌موانع و معارضان این پروژه‌ها چه مواردی بودند؟ کسبه و مالکان با شما همکاری داشتند؟
یکی از مهم‌ترین مسائل این بود که زیرساخت حقوقی برای موضوع نما و منظر شهری نداشتیم و هنوز هم وجود ندارد. من در همه گزارش‌های ارسالی برای مقامات اجرائی، این موضوع را مطرح کردم، اما تاکنون تغییری ایجاد نشده است. در کشورهای اروپایی مثل فرانسه و اتریش که من مطالعه داشته‌ام، مالک بعد از تصویب نمای ساختمان، دیگر حق تغییر آن را ندارد و به‌عنوان حقوق شهروندان اجازه تغییر را به فرد نمی‌دهند و این بخش جزء حقوق ملکی فرد محسوب نمی‌شود. ولی در کشور ما مالکان و صاحبان ساختمان‌ها و مغازه‌ها هر کاری دلشان بخواهد با نمای ساختمان انجام می‌دهند و شاهد هستیم که پنجره را می‌پوشاند، تابلو سه‌متری نصب می‌کند، کانال کولر را از بالا تا پایین می‌کشند و... .
در جریان این سه پروژه و شکایت‌های مالکان، من هفت بار به دادگاه رفتم و قاضی هم به من می‌گفت شما حقی نداشتید تابلو مغازه را پایین بیاورید. چون زیرساخت حقوقی وجود ندارد، قاضی توضیحات و نامه‌ها و مستندات من را قبول نمی‌کرد. در نهایت هم تعدادی از اسناد بالادستی شورای عالی شهرسازی و کاتالوگی از نامه‌ها و اسناد و مدارکی از طرف شهرداری ارائه دادم تا در نهایت در تجدید‌نظر تبرئه شدم، وگرنه به‌عنوان خسارت عمدی به مال غیرکیفری می‌شدم. مسئله دیگری که در جریان‌ این پروژه با آن درگیر بودیم، آن بود که به نظر می‌رسد مردم علاقه‌ای به مشارکت در زمینه‌های عمومی ندارند. مثال این موضوع هم سرویس‌بهداشتی‌های داخل خانه و سرویس‌های رستوران‌ها و مراکز بین‌راهی و داخل شهر است که همه می‌بینند چطور کثیف است؛ یعنی مردم تلاش می‌کنند در داخل خانه خود تمیز و مرتب باشند، اما در بیرون از خانه علاقه‌ای به این نظافت و پاکیزگی ندارند. باید گفت در جریان تربیت در مدارس، مشارکت و خیر عمومی به بچه‌ها آموزش داده نمی‌شود. برای اجرای این پروژه همان سال 93 و در ابتدای کار خیابان انقلاب نزدیک به دو هزار بروشور با توضیحات مفصل درباره نما و منظر شهری منتشر کردم و همراه با دعوت‌نامه برای مالکان و کسبه ارسال کردم، ولی از میان این حدود دو هزار نامه که پیک مستقیم رساند، فقط هفت نفر به دفتر آمدند. دو هفته بعد دوباره با شناسایی املاک و ساختمان‌ها به شکلی مجزا نامه دادیم که مثلا کانال یا کولر مزاحم است و تابلو استاندارد ندارد که به این نامه‌ها هم توجهی نکردند. 20 روز بعد از این نامه‌ها دوباره نامه دادیم و اعلام کردیم که ظرف 48 ساعت اگر اقدام نکنند، شهرداری وارد عمل می‌شود و بعد از این مراحل وارد مرحله جمع‌آوری شدیم و تازه زمانی که تابلوها را برمی‌داشتیم واکنش داشتند و پای پلیس به میان می‌آمد. این همان موضوعی است که می‌گویم مردمی هستیم که به خیر عمومی و مشارکت توجهی نداریم و به دعوت‌نامه و نامه همکاری تا زمانی که برایمان خسارتی وجود نداشته باشد، توجهی نمی‌کنیم.
علاوه بر این موارد، در این پروژه با تعدد و تنوع مراکز تصمیم‌گیری روبه‌رو بودیم. در خیابان انقلاب پلیس راهور، ستاد اقامه نماز و شهرداری منطقه 11 جزء مشکلات پروژه بودند و شهرداری منطقه بدترین سنگ‌اندازی‌ها را داشت. ستاد دو هفته کار مرمت نرده‌های دانشگاه را متوقف کرد و حرفشان فقط این بود که چرا به ما نگفتید! من می‌گفتم که اینجا دانشگاه تهران است و ما با دانشگاه تهران هماهنگ کرده‌ایم و شما میهمان دانشگاه هستید. حالا جواب‌هایی که به ما دادند، بماند و من در نهایت با سابقه دوران جنگ و روابط دیگر کارمان را پیش بردم و رفع توقیف گرفتم. پلیس راهور هم هر شب عملیات اجرائی را متوقف می‌کرد و مجوز می‌خواست. می‌گفتند مجوزتان را باید به شهرداری منطقه بدهید، آنها نامه به منطقه انتظامی مربوطه بدهند و آنها هم به ما نامه بدهند. بالاخره توانستیم جلسه‌ای را با سردار حسینی هماهنگ کنیم که ایشان در ادامه یادداشت تندی نوشتند و کار راه افتاد، اما همین پروسه هشت ماه طول کشید. در پروژه محور بهارستان شهرداری منطقه با ما همراه بود، اما سپاه صاحب‌الامر نگهبان مجلس مزاحت داشت. در آنجا هم من شخصا با آشنایی همکلاسی قدیمی که مدیر اجرائی بود، صبح تماس می‌گرفتم و کار راه می‌ا‌فتاد، اما دوباره شب اختیارات تغییر می‌کرد. در شهرری چون شهرداری منطقه خودش پای کار و سفارش‌دهنده بود، از سوی شهرداری مشکلی نداشتیم و چون در محدوده‌ای محصور بودیم و خیابانی نبود که پلیس کاری به پروژه داشته باشد، مشکلی از جانب پلیس هم نداشتیم. در واقع ما در سیستمی کار می‌کنیم که همدیگر را متوقف می‌کنند، نه سیستمی که به یکدیگر پاس بدهیم!
‌با توجه به این توضیحات، امکان نداشت درباره این تغییرات در مورد تابلو و رنگ آن، کرکره و نمای ساختمان و... نظر کسبه و مالکان را هم بپرسید؟
اگر قرار بود نظر مردم را اعمال کنم، با 444 مورد در انقلاب، 290 مورد در بهارستان و 198 مورد در شهرری مواجه بودیم و در‌نظر‌گرفتن نظر همه آنها امکان‌پذیر نبود. در پروژه‌هایی در این ابعاد نمی‌توان به شکل جزئی برخورد کرد، بلکه با جامعه مدنی آن گروه و صنف که برآیند آرای آنها هستند، مذاکره می‌کنند. ما دو نامه برای انجمن کتاب‌فروشان فرستادیم تا درباره لوگو و رنگ واحد برای این راسته نظراتشان را اعلام کنند و یک جلسه هم با حضور این صنف در دفتر انقلاب برگزار کردیم، اما فکر می‌کنید نتیجه چه بود؟ گفتند نمی‌دانیم؛ هر‌کسی هر‌چه خواست! در ضمن مسئله این پروژه نظم در این راسته بود و باید تابلوها را منظم می‌کردیم که ابعاد تابلوها در اولویت بود. نمی‌شود در یک ساختمان هر پنج تابلو ‌اندازه‌های متفاوت خودشان را داشته باشند و نمی‌توان اجازه داد هر تابو ساز خودش را بزند و باید استانداردهایی را رعایت کرد. چند موضوع را هم در مورد تابلوها تأکید کردیم؛ اول اینکه در هر ساختمان تمام تابلوها یکنواخت باشد، دوم اینکه برای نمای بصری بهتر باید تراز تابلوها هم یکسان باشد. از نظر ما «تراز‌نبودن تابلوها»، «فرسودگی نما»، «اغتشاش فونت و رنگ» و «زوائد موجود در نما» از عوامل مهم اغتشاش بصری در این راسته‌های مهم شهری بودند که سعی کردیم برطرف کنیم. شاید برای شما جالب باشد بدانید که غیر از پل عابر انقلاب و تابلوهای اصناف، 24 تن نرده، تابلو ترافیکی، کیوسک و راهبند، صندوق امداد و... جمع‌آوری کردیم.
‌ انتخاب رنگ تابلوها و ترکیب آنها با فونت و موارد این‌چنینی را چطور انتخاب کردید؟
شورای پنج‌نفره‌ای که تشکیل داده بودیم، درباره این موضوعات تصمیم می‌گرفتیم و درباره ساختمان با توجه به نما و رنگ درباره رنگ، جنس و فونت تابلو تصمیم می‌گرفتیم. البته در راسته بهارستان دکتر اسکندر مختاری به ما اضافه و عیسی غفاری خارج شد. درباره این رنگ و جنس هم با نمایندگان اصناف مذاکره کردیم، اما نتیجه‌ای نگرفتیم. تنها در چند مورد تابلوها را تغییر ندادیم که کافه‌قنادی فرانسه و انتشارات سروش جزء آنها بودند.
‌یکی از اعتراضات مهم کسبه و مالکان درباره کیفیت لوازم به‌کار‌رفته، کرکره و تابلوها و جای قرار‌گرفتن لامپ‌ها و روشنایی بود!
این صحبت‌های کسبه که شما مطرح می‌کنید برای سه تا چهار سال پس از اجرای کار است؛ هر چیزی نیاز به نگهداری دارد. مسئله این است که کسبه می‌خواهند آنچه برایشان گذاشته شده تا ابد برایشان همان‌طور بماند و شهرداری خدمات بدهد، اما این‌گونه نیست. طبق ضوابط سازمان برنامه هر فعالیت پیمانکاری یک سال ضمانت اجرائی دارد و به ازای این ضمانت، 15 درصد از قرارداد باقی می‌ماند تا در پایان سال آن را دریافت کنند. تعمیرات نیمکت و نرده و مبلمان شهری وظیفه شهرداری و تعمیر تابلو و ساختمان جزء وظایف مالک است. قرار نیست چون شهرداری برای زیبایی شهر یک بار به‌طور رایگان نمای ساختمان‌ها را مرمت و نوسازی کرده، این وظیفه را تا ابد داشته باشد! به عبارتی انتظاراتی که کسبه داشتند، منطقي نبود. متأسفانه کسبه در نگهداری و حفظ این نما و تابلوها رفتار تأسف‌انگیزی داشتند و حتی به این موضوع توجه ندارند که این تابلو و نما جزئی از ملک آنهاست و باید از آن مراقبت کنند.
‌البته این خدمات رایگان هم نبوده، کسبه می‌گفتند ابتدا شهرداری گفته این کار را رایگان انجام می‌دهد و در ادامه قبضی به‌عنوان بهای خدمات آمده است.
به‌طور‌کلی چهار نوع هزینه صورت گرفته که شامل پیرایش، بهسازی، تابلو و کرکره می‌شود و کسبه فقط برای تابلو و کرکره که از آن منتفع می‌شوند، پس از دو سال هزینه می‌پردازند. این بهای خدمات در خیابان انقلاب 50 به 50 و در بهارستان 70 به 30 بوده است که با دو سال فاصله برای کسبه ارسال شده است.
‌به‌عنوان شهروند و مخاطب بیرونی که از این خیابان‌ها گذر کرده‌اید، نگاه مردم نسبت به این تغییرات چگونه بود؟ راضی بودید؟
مردم و ناظران از خلوتی و آرامش به من ابراز رضایت کردند و تنها ایراد مطرح همین بود که چرا نظرات ما اعمال نشده است. در عین حال، برای هر سه طرح سه طرح، اتاف (ارزیابی تأثیرات اجتماع و فرهنگی) برای پروژه‌ها اجرا شد و وجود دارد.
‌نگاه مدیریت شهری و شهرداران برای اجرای چنین پروژه‌هایی چقدر مؤثر بود؟ یعنی ممکن بود این پروژه در این دوره شروع شود؟
این نکته درخور توجه است که آقای قالیباف بعد از سال‌ها حضور در شهرداری تهران، رفته‌رفته به آگاهی‌ها و الزاماتی برای شهر رسیده بود. در عین‌ حال، چون یک سردار نظامی بود هم می‌توانست دیگران را کنترل کند و هم نوع تعامل نظامی‌گری را با مجموعه خود داشت و این نوع برخورد کار را راه می‌انداخت. در دوره این شهرداران اخیر، همه وقتشان به راضی‌کردن همان ناراضیان گذشت و وقتی برای کارهای دیگر باقی نماند.
شرق: آنچه به‌عنوان طرح پیرایش و آرام‌سازی محورهای اصلی پایتخت از چند سال پیش شروع شد و هنوز هم در بخش‌هایی از شهر تهران از سوی شهرداری‌های مناطق ادامه دارد، برای اولین‌بار و با محدودیت‌های بسیاری آغاز شد. این طرح هم‌زمان به دلیل ورود به محیط کسب‌وکار و فعالیت چندین صنف و اماکن شخصی و دولتی با واکنش‌ها و اعتراضاتی نیز همراه بوده است. اگرچه الزام و اثرگذاری این پروژه به‌خصوص در محورهای تاریخی و هویتی شهر تهران بر کسی پوشیده نیست، اما نحوه اجرا و کیفیت مصالح و امکانات به کار گرفته‌شده و رعایت مسائل زیبایی‌شناختی و میراثی در جریان مرمت و بهسازی بناها، اهمیت زیادی دارد که باید مورد آسیب‌شناسی قرار گیرد. درباره این پروژه مدیران شهری در سطوح مختلفی بارها صحبت و از برنامه‌ریزی‌های خود تعریف کرده‌اند، اما سید محسن هاشمی، کسی است که به شکل مستقیم و میدانی با این پروژه در ارتباط بوده و جزئیاتی رو‌در‌رو با برخوردهای کسبه و نگاه شهروندان داشته است. او می‌گوید رساندن چند مجله در پاریس او را به جمال کامیاب، مدیرعامل سابق زیباسازی، وصل می‌کند و این آشنایی و شناخت دوطرفه او را به این پروژه متصل می‌کند.
هاشمی بر‌عکس رشته تحصیلی خود که علوم سیاسی با گرایش روابط بین‌الملل بوده، در این سال‌ها مدیریت اجرائی در بخش‌های مختلف فرهنگی و هنری همچون خانه سینما، موزه ملک، موزه امام علی و... را بر عهده داشته است. او می‌گوید در این سال‌ها پروژه‌های اجرائی مشابه دولتی یا در ارتباط با شهرداری نداشتم و به نظر می‌رسد برای چنین پروژه‌های اجرائی در سطوح میانی تجربه مدیریتی بیشتر از تحصیلات مدیریتی جوابگو خواهد بود. او به‌عنوان مدیر پروژه پیرایش و آرام‌سازی محور خیابان انقلاب - بهارستان و بعد هم شهر‌ری روایتی از شروع به کار این پروژه را مطرح کرد: «در دوره دکتری آقای کامیاب، دیداری با ایشان در پاریس داشتم و آنجا تعدادی مجله هنری «تندیس» را برای ایشان بردم و باب آشنایی ما باز شد. در سال 92 ایشان مدیرعامل سازمان زیباسازی شدند و در آن زمان از من دعوت کردند تا در سازمان به‌عنوان معاون برنامه‌ریزی همراه شوم، اما به دلایلی از‌جمله عدم تأیید از سوی مراجع امنیتی، شرایط حضور من فراهم نشد. آقای کامیاب در ادامه گفتند با ما در قالبی دیگر همکاری کنید و من گفتم هر کاری فکر می‌کنید معاونان نمی‌توانند انجام دهند، به من بسپارید. بعد از آن پیشنهاد تا مدتی خبری نبود تا اینکه اسفند 93 خواستند به دفتر ایشان بروم و دیدم چند نفر از معاونان ایشان حضور دارند و پروژه پیرایش و آرام‌سازی جداره‌های شهری و خیابان انقلاب را پیشنهاد دادند.
‌با توجه به اینکه برای این کار سابقه و نمود قبلی وجود نداشته، مراحل اجرائی از چه زمانی و با چه گروهی شروع شد؟
برای این پیشنهاد یک پروژه محدود در ناصرخسرو اجرا شده بود، اما ملاک عمل نبود و در پیشنهاد اولیه برای چهار‌راه جمالزاده تا چهارراه ولیعصر که حدود چهار هزار متر‌مربع بود، پیشنهاد اجرای پروژه را دادند. در ادامه هم مطالعاتی را که در سال 89 و 92 توسط دو نفر (خانم جاویدان و آقای منصوری) با موضوع بهسازی جداره‌های خیابان‌های انقلاب و آزادی انجام شده بود، به‌عنوان منابع مطالعاتی به ما ارائه کردند. از 5 اردیبهشت دفتری را برای این پروژه در میدان انقلاب اجاره کردند و کار ما شروع شد و دو نفر هم با ما همراه شدند. کار پیرایش خیابان انقلاب با 114 واحد ساختمانی برابر 480 مغازه - تابلو در حدود 16 ماه انجام شد. در اواخر کار پروژه میدان انقلاب بودیم که مجتبی عبداللهی، معاون خدمات شهری وقت شهرداری تهران، از ما خواست همان تیم یک‌جا به بهارستان منتقل شویم. پروژه بهارستان هم 12 ماه طول کشید و پس از آن هم بلافاصله پروژه شهرری (خیابان حرم و کاروانسرای عباسی) را شروع کردیم که آنجا هم حدود 12 ماه طول کشید.
‌برای شروع این کار همان دو مطالعه را داشتید؟ مطالعات یا نظرسنجی بیشتری وجود نداشت؟
برای انقلاب که پروژه ابتدایی بود، آن دو مطالعه را داشتیم، ولی برای بهارستان و شهرری از تجربه انقلاب استفاده کردیم. البته با توجه به سابقه تحصیلی سیاسی و تاریخی من، در محور بهارستان روی موضوعات تاریخی تأکید و بررسی بیشتری شد و در این محدوده هفت کتیبه و یک دیوارنگاره وجود داشت که حفظ و بهسازی شد و در کنار موزه مدرسه علمیه که ایجاد شد، تقریبا میدان بهارستان را تبدیل به یک موزه کردیم.
‌اقدامات مرمتی و بهسازی روی ساختمان‌ها و نمای بیرونی و بخش‌های مهم این محورهای تاریخی و هویتی با توجه به تشخیص چه فرد یا افرادی انجام شد؟
در همان ابتدای کار و پروژه‌ محور انقلاب، شورایی پنج‌نفره شامل من و آقایان حسن منوری، بهزاد سلیمانی، عیسی غفاری و مرحوم هادی صادقی تشکیل و دو هفته یک بار جلسه‌ای برگزار می‌شد که موارد مهم را در آنجا مطرح و درباره آن صحبت می‌کردیم. مسئله مهم درباره این سه راسته مهم شهری، این است که ما در این پروژه غیر از چند مورد خاص، هیچ احداث جدیدی نداشتیم و عمده کار ما بهسازی بود؛ به این معنی که روی نماها و ساختمان‌هایی که مشکلی برای فضای عمومی نداشتند، ورود نمی‌کردیم و در حوزه بهسازی متناسب با شرایط نما، ظواهر و اضافات موجود را پاک و به شکل سابق و گذشته خود برمی‌گرداندیم. تنها قسمت‌های جدید در این پروژه، تابلوهای اصناف بودند. در محور انقلاب تنها در دو بخش احداث داشتیم؛ یکی ساختمان روبه‌روی دفتر کارمان در میدان انقلاب بود که نمای کامل کامپوزیت داشت و یک مسجد روبه‌روی سینما مرکزی در میدان انقلاب که در هر دو مورد نما را کامل ساختیم. در محور بهارستان اگرچه عمده ساختمان‌ها قاجاری بود، ولی روی نما با گچ و سیمان پر شده بود و با برداشتن این گچ و سیمان و پاک‌سازی، نمای قدیمی معلوم بود. در میدان بهارستان هم تنها در دو مورد بازارچه خواجه‌نوری و نمای ساختمان علمیه به‌طور کامل احداث نما لازم بود.
‌موانع و معارضان این پروژه‌ها چه مواردی بودند؟ کسبه و مالکان با شما همکاری داشتند؟
یکی از مهم‌ترین مسائل این بود که زیرساخت حقوقی برای موضوع نما و منظر شهری نداشتیم و هنوز هم وجود ندارد. من در همه گزارش‌های ارسالی برای مقامات اجرائی، این موضوع را مطرح کردم، اما تاکنون تغییری ایجاد نشده است. در کشورهای اروپایی مثل فرانسه و اتریش که من مطالعه داشته‌ام، مالک بعد از تصویب نمای ساختمان، دیگر حق تغییر آن را ندارد و به‌عنوان حقوق شهروندان اجازه تغییر را به فرد نمی‌دهند و این بخش جزء حقوق ملکی فرد محسوب نمی‌شود. ولی در کشور ما مالکان و صاحبان ساختمان‌ها و مغازه‌ها هر کاری دلشان بخواهد با نمای ساختمان انجام می‌دهند و شاهد هستیم که پنجره را می‌پوشاند، تابلو سه‌متری نصب می‌کند، کانال کولر را از بالا تا پایین می‌کشند و... .
در جریان این سه پروژه و شکایت‌های مالکان، من هفت بار به دادگاه رفتم و قاضی هم به من می‌گفت شما حقی نداشتید تابلو مغازه را پایین بیاورید. چون زیرساخت حقوقی وجود ندارد، قاضی توضیحات و نامه‌ها و مستندات من را قبول نمی‌کرد. در نهایت هم تعدادی از اسناد بالادستی شورای عالی شهرسازی و کاتالوگی از نامه‌ها و اسناد و مدارکی از طرف شهرداری ارائه دادم تا در نهایت در تجدید‌نظر تبرئه شدم، وگرنه به‌عنوان خسارت عمدی به مال غیرکیفری می‌شدم. مسئله دیگری که در جریان‌ این پروژه با آن درگیر بودیم، آن بود که به نظر می‌رسد مردم علاقه‌ای به مشارکت در زمینه‌های عمومی ندارند. مثال این موضوع هم سرویس‌بهداشتی‌های داخل خانه و سرویس‌های رستوران‌ها و مراکز بین‌راهی و داخل شهر است که همه می‌بینند چطور کثیف است؛ یعنی مردم تلاش می‌کنند در داخل خانه خود تمیز و مرتب باشند، اما در بیرون از خانه علاقه‌ای به این نظافت و پاکیزگی ندارند. باید گفت در جریان تربیت در مدارس، مشارکت و خیر عمومی به بچه‌ها آموزش داده نمی‌شود. برای اجرای این پروژه همان سال 93 و در ابتدای کار خیابان انقلاب نزدیک به دو هزار بروشور با توضیحات مفصل درباره نما و منظر شهری منتشر کردم و همراه با دعوت‌نامه برای مالکان و کسبه ارسال کردم، ولی از میان این حدود دو هزار نامه که پیک مستقیم رساند، فقط هفت نفر به دفتر آمدند. دو هفته بعد دوباره با شناسایی املاک و ساختمان‌ها به شکلی مجزا نامه دادیم که مثلا کانال یا کولر مزاحم است و تابلو استاندارد ندارد که به این نامه‌ها هم توجهی نکردند. 20 روز بعد از این نامه‌ها دوباره نامه دادیم و اعلام کردیم که ظرف 48 ساعت اگر اقدام نکنند، شهرداری وارد عمل می‌شود و بعد از این مراحل وارد مرحله جمع‌آوری شدیم و تازه زمانی که تابلوها را برمی‌داشتیم واکنش داشتند و پای پلیس به میان می‌آمد. این همان موضوعی است که می‌گویم مردمی هستیم که به خیر عمومی و مشارکت توجهی نداریم و به دعوت‌نامه و نامه همکاری تا زمانی که برایمان خسارتی وجود نداشته باشد، توجهی نمی‌کنیم.
علاوه بر این موارد، در این پروژه با تعدد و تنوع مراکز تصمیم‌گیری روبه‌رو بودیم. در خیابان انقلاب پلیس راهور، ستاد اقامه نماز و شهرداری منطقه 11 جزء مشکلات پروژه بودند و شهرداری منطقه بدترین سنگ‌اندازی‌ها را داشت. ستاد دو هفته کار مرمت نرده‌های دانشگاه را متوقف کرد و حرفشان فقط این بود که چرا به ما نگفتید! من می‌گفتم که اینجا دانشگاه تهران است و ما با دانشگاه تهران هماهنگ کرده‌ایم و شما میهمان دانشگاه هستید. حالا جواب‌هایی که به ما دادند، بماند و من در نهایت با سابقه دوران جنگ و روابط دیگر کارمان را پیش بردم و رفع توقیف گرفتم. پلیس راهور هم هر شب عملیات اجرائی را متوقف می‌کرد و مجوز می‌خواست. می‌گفتند مجوزتان را باید به شهرداری منطقه بدهید، آنها نامه به منطقه انتظامی مربوطه بدهند و آنها هم به ما نامه بدهند. بالاخره توانستیم جلسه‌ای را با سردار حسینی هماهنگ کنیم که ایشان در ادامه یادداشت تندی نوشتند و کار راه افتاد، اما همین پروسه هشت ماه طول کشید. در پروژه محور بهارستان شهرداری منطقه با ما همراه بود، اما سپاه صاحب‌الامر نگهبان مجلس مزاحت داشت. در آنجا هم من شخصا با آشنایی همکلاسی قدیمی که مدیر اجرائی بود، صبح تماس می‌گرفتم و کار راه می‌ا‌فتاد، اما دوباره شب اختیارات تغییر می‌کرد. در شهرری چون شهرداری منطقه خودش پای کار و سفارش‌دهنده بود، از سوی شهرداری مشکلی نداشتیم و چون در محدوده‌ای محصور بودیم و خیابانی نبود که پلیس کاری به پروژه داشته باشد، مشکلی از جانب پلیس هم نداشتیم. در واقع ما در سیستمی کار می‌کنیم که همدیگر را متوقف می‌کنند، نه سیستمی که به یکدیگر پاس بدهیم!
‌با توجه به این توضیحات، امکان نداشت درباره این تغییرات در مورد تابلو و رنگ آن، کرکره و نمای ساختمان و... نظر کسبه و مالکان را هم بپرسید؟
اگر قرار بود نظر مردم را اعمال کنم، با 444 مورد در انقلاب، 290 مورد در بهارستان و 198 مورد در شهرری مواجه بودیم و در‌نظر‌گرفتن نظر همه آنها امکان‌پذیر نبود. در پروژه‌هایی در این ابعاد نمی‌توان به شکل جزئی برخورد کرد، بلکه با جامعه مدنی آن گروه و صنف که برآیند آرای آنها هستند، مذاکره می‌کنند. ما دو نامه برای انجمن کتاب‌فروشان فرستادیم تا درباره لوگو و رنگ واحد برای این راسته نظراتشان را اعلام کنند و یک جلسه هم با حضور این صنف در دفتر انقلاب برگزار کردیم، اما فکر می‌کنید نتیجه چه بود؟ گفتند نمی‌دانیم؛ هر‌کسی هر‌چه خواست! در ضمن مسئله این پروژه نظم در این راسته بود و باید تابلوها را منظم می‌کردیم که ابعاد تابلوها در اولویت بود. نمی‌شود در یک ساختمان هر پنج تابلو ‌اندازه‌های متفاوت خودشان را داشته باشند و نمی‌توان اجازه داد هر تابو ساز خودش را بزند و باید استانداردهایی را رعایت کرد. چند موضوع را هم در مورد تابلوها تأکید کردیم؛ اول اینکه در هر ساختمان تمام تابلوها یکنواخت باشد، دوم اینکه برای نمای بصری بهتر باید تراز تابلوها هم یکسان باشد. از نظر ما «تراز‌نبودن تابلوها»، «فرسودگی نما»، «اغتشاش فونت و رنگ» و «زوائد موجود در نما» از عوامل مهم اغتشاش بصری در این راسته‌های مهم شهری بودند که سعی کردیم برطرف کنیم. شاید برای شما جالب باشد بدانید که غیر از پل عابر انقلاب و تابلوهای اصناف، 24 تن نرده، تابلو ترافیکی، کیوسک و راهبند، صندوق امداد و... جمع‌آوری کردیم.
‌ انتخاب رنگ تابلوها و ترکیب آنها با فونت و موارد این‌چنینی را چطور انتخاب کردید؟
شورای پنج‌نفره‌ای که تشکیل داده بودیم، درباره این موضوعات تصمیم می‌گرفتیم و درباره ساختمان با توجه به نما و رنگ درباره رنگ، جنس و فونت تابلو تصمیم می‌گرفتیم. البته در راسته بهارستان دکتر اسکندر مختاری به ما اضافه و عیسی غفاری خارج شد. درباره این رنگ و جنس هم با نمایندگان اصناف مذاکره کردیم، اما نتیجه‌ای نگرفتیم. تنها در چند مورد تابلوها را تغییر ندادیم که کافه‌قنادی فرانسه و انتشارات سروش جزء آنها بودند.
‌یکی از اعتراضات مهم کسبه و مالکان درباره کیفیت لوازم به‌کار‌رفته، کرکره و تابلوها و جای قرار‌گرفتن لامپ‌ها و روشنایی بود!
این صحبت‌های کسبه که شما مطرح می‌کنید برای سه تا چهار سال پس از اجرای کار است؛ هر چیزی نیاز به نگهداری دارد. مسئله این است که کسبه می‌خواهند آنچه برایشان گذاشته شده تا ابد برایشان همان‌طور بماند و شهرداری خدمات بدهد، اما این‌گونه نیست. طبق ضوابط سازمان برنامه هر فعالیت پیمانکاری یک سال ضمانت اجرائی دارد و به ازای این ضمانت، 15 درصد از قرارداد باقی می‌ماند تا در پایان سال آن را دریافت کنند. تعمیرات نیمکت و نرده و مبلمان شهری وظیفه شهرداری و تعمیر تابلو و ساختمان جزء وظایف مالک است. قرار نیست چون شهرداری برای زیبایی شهر یک بار به‌طور رایگان نمای ساختمان‌ها را مرمت و نوسازی کرده، این وظیفه را تا ابد داشته باشد! به عبارتی انتظاراتی که کسبه داشتند، منطقي نبود. متأسفانه کسبه در نگهداری و حفظ این نما و تابلوها رفتار تأسف‌انگیزی داشتند و حتی به این موضوع توجه ندارند که این تابلو و نما جزئی از ملک آنهاست و باید از آن مراقبت کنند.
‌البته این خدمات رایگان هم نبوده، کسبه می‌گفتند ابتدا شهرداری گفته این کار را رایگان انجام می‌دهد و در ادامه قبضی به‌عنوان بهای خدمات آمده است.
به‌طور‌کلی چهار نوع هزینه صورت گرفته که شامل پیرایش، بهسازی، تابلو و کرکره می‌شود و کسبه فقط برای تابلو و کرکره که از آن منتفع می‌شوند، پس از دو سال هزینه می‌پردازند. این بهای خدمات در خیابان انقلاب 50 به 50 و در بهارستان 70 به 30 بوده است که با دو سال فاصله برای کسبه ارسال شده است.
‌به‌عنوان شهروند و مخاطب بیرونی که از این خیابان‌ها گذر کرده‌اید، نگاه مردم نسبت به این تغییرات چگونه بود؟ راضی بودید؟
مردم و ناظران از خلوتی و آرامش به من ابراز رضایت کردند و تنها ایراد مطرح همین بود که چرا نظرات ما اعمال نشده است. در عین حال، برای هر سه طرح سه طرح، اتاف (ارزیابی تأثیرات اجتماع و فرهنگی) برای پروژه‌ها اجرا شد و وجود دارد.
‌نگاه مدیریت شهری و شهرداران برای اجرای چنین پروژه‌هایی چقدر مؤثر بود؟ یعنی ممکن بود این پروژه در این دوره شروع شود؟
این نکته درخور توجه است که آقای قالیباف بعد از سال‌ها حضور در شهرداری تهران، رفته‌رفته به آگاهی‌ها و الزاماتی برای شهر رسیده بود. در عین‌ حال، چون یک سردار نظامی بود هم می‌توانست دیگران را کنترل کند و هم نوع تعامل نظامی‌گری را با مجموعه خود داشت و این نوع برخورد کار را راه می‌انداخت. در دوره این شهرداران اخیر، همه وقتشان به راضی‌کردن همان ناراضیان گذشت و وقتی برای کارهای دیگر باقی نماند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.