درباره آنچه بر پهنه مرکزی تهران در جریان پروژه پیرایش و آرامسازی خیابان انقلاب گذشت
حذف بقاعده برای زیبایی
شرق: تهران برای زیباشدن نیاز به اضافهکردن چیزی ندارد، بلکه باید بسیاری از اضافاتی که چهره آن را مخدوش و نازیبا کرده حذف شود. این همان جملاتی است که در این سالها بارها از سوی کارشناسان و مسئولان اجرائی شهر تهران شنیدهایم اما اینکه تا چه اندازه در عمل اجرا شده بحثی دیگر است. اگرچه این رویکرد به بخشهای مختلفی از حوزههای عملکردی شهرداری تهران و بهخصوص سازمان زیباسازی شهر تهران از جمله رنگ و نور و مبلمان شهری و... مرتبط است، اما یکی از مهمترین حوزهها اصلاح در منظر شهری است. در راستای این هدف هم در سالهای گذشته اقدامات مختلفی صورت گرفته، اما پروژه پیرایش و آرامسازی پهنه خیابان انقلاب یکی از پروژهها و برنامهریزیهایی بود که تا حد زیادی نتایج خوبی به همراه داشت. شاید به همین دلیل بود که در زمان انجام گفتوگو با معاون فنی و طرحهای شهری سازمان زیباسازی شهر تهران، بخش زیادی از صحبت به سمت تشریح ابعاد مختلف این طرح رفت. یاسر جعفری بهعنوان مدیری درگیر با پروژه و مسئول در اجرا، درباره پروژه پیرایش و آرامسازی پهنه خیابان انقلاب توضیحات مفصلي را ارائه داد و در کنار آن بسیاری از اهداف و
برنامهریزیهای مورد تأکید سازمان را هم مطرح کرد که در ادامه میخوانید.
ترغیب شهردار تهران با یک شعار انقلابی
موضوع ساماندهی نما و منظر شهری از سالها قبل وجود داشت، اما نه به شکل اجرائی و منسجم. در مورد پروژه پیرایش جدارههای شهری، شرایط متفاوت و بسیار بهتر از آن چیزی که انتظار داشتیم پیش رفت. همان ابتدای کار سه گام اجرائی و عملیاتی برداشته شد؛ من بهعنوان دبیر ستاد پیرایش انتخاب و با تأکید آقای کامیاب، مدیرعامل وقت سازمان زیباسازی، وارد کار اجرائی شدم. همزمان تعدادی دوره آموزشی برای شهرداران نواحی و رؤسای زیباسازی مناطق برگزار کردیم. هدف ما این بود که این پروژه را با یک محور بزرگ و از جایی مهم و مرکزی شروع کنیم و یکباره همه شهر تهران را زیر بار پروژه ببریم و 123 ناحیه هرکدام یک محور را حذف زوائد کنند. در عین حال محور انقلاب را هم بهعنوان الگوسازی و پیدا کردن تکنیکهای واقعی در جریان کار شروع کنیم تا مناطق ببینند که جدی و با چه شرایطی اجرائی میشود. وقتی کار تا حدی پیش رفت، آقای کامیاب پروژه را در سطح شهردار تهران بالا برد و قرار شد این پروژه را برای آقای قالیباف، شهردار وقت تهران توجیه کنیم. استراتژی ما از روز اول یک کلیدواژه داشت؛ «نهضت پیرایش شهری» که باعث شد آقای قالیباف هم این پروژه را بهعنوان یک پروژه
مهم شهری بپذیرد و اجرای آن را برای شهرداران مناطق الزامآور کند. درواقع با این شعار یک زاویه نگاه به شهردار تهران دادیم و او حس کرد و متوجه شد که واقعا قرار است انقلابی در این مسیر رخ دهد.
از همان ابتدای کار، بر رویکرد اجتماعی پروژه تأکید وجود داشت؛ قرار نبود با شهروندان وارد چالش شویم زيرا شهرداران و مدیران شهری نگران واکنشهای شهروندان بودند و اینکه مردم طرح را پس بزنند. درواقع میدانستیم فضای کارمان تحت مالکیت ما نیست و اگر مردم نباشند مشارکتی وجود ندارد. ضمن اینکه میدانستیم قوانین موجود پشتیبان و حمایتکننده نیست و بهترین و در دسترسترین قوانین در حوزه زیباسازی متعلق به سالهاي 1320 و 1346 است. این نقص در حوزه حقوقی بسیار مشهود و پرماجرا بود و در سالهای گذشته سازمان زیباسازی در موارد مختلفی با آن مواجه بود.
شناسایی و توافق با برچسبزنها اولین مورد تسهیلگری بود
قبل از ماجرای پیرایش شهری، ما یک تجربه جالب و مهم دیگر در همین شهر تهران داشتیم و آن برخورد با برچسبهای تخلیه چاه روی در و دیوار خانهها و خیابانها بود که تبدیل به یکی از محدودیتهای قانونی مشکلساز و مهمترین معضل سازمان شده بود و میتوان گفت شروع حرکتهای مشارکتی سازمان از این موضوع بود. سازمان متوجه شده بود که کندن و برداشتن این برچسبها جواب نمیدهد و یک روز بعد دوباره همانجا نصب میشود. طبق قانون هم جریمه کسی که این برچسب را نصب میکند پنج تومان است و چاره قطعکردن تلفن هم یک سیمکارت جدید بود. شهرداری محاسبه کرده بود که سالانه چند میلیارد هزینه پاکسازی دیوارها از این برچسبها ميشود و اینطور به نظر میرسید كه اگر این پول را به این افراد و شرکتها بدهد و با آنها به توافق برسد به نفع شهرداری است. در ادامه مشخص شد تمام این کار در اختیار یک گروه است که همه با هم فامیل و خانواده و متعلق به یک استان خاص هستند و مافیای سنگینی هم دارند که اجازه ورود کسی از بیرون را نمیدهند. تلاش ما این بود که با این گروه به توافق برسیم که خوشبختانه موفق شدیم و تسهیلگری جواب داد.
از ناصرخسرو شروع کردیم كه اولین خیابان تهران است
برای شروع تصمیم گرفتیم یک برنامه پایلوت را در خیابان ناصرخسرو اجرا کنیم. در نگاه اولیه تصور این بود که قرار است جدارهسازی صورت گیرد که قبلا هم در مناطقی اجرا شده بود، اما برنامه ما تنها پیرایش بود. انتخاب خیابان ناصرخسرو هم چند دلیل داشت؛ اول اینکه در بازار تهران و خیابان پانزده خرداد قبلا بخشی از پیادهراهسازی و جدارهسازی اجرا شده بود، دوم خیابان ناصرخسرو در کنار ارگ حکومتی و کاخ، اولین خیابان تهران است، نکته سوم بحث حفظ بازار تهران و جداره ارزشمند آن بود و چهارمین مسئله اهمیت تغییر کاربریها و مهمتر از همه اینکه خیابان ناصرخسرو ثبت جهانی است.
شروع این پروژه هم با چند محور و هدف مهم همراه بود؛ اول اینکه با این پروژه اولین گام خود را در نهضت پیرایش شهری برداریم و میدانستیم كه اگر از پس کسبه ناصرخسرو برآمدیم، قسمتهای دیگر شهر همراهی میکنند. البته این را هم میدانستیم که شرایط خیابان انقلاب با ناصرخسرو از نظر کالبدی تفاوت دارد؛ خیابان انقلاب ساختمانهایی چندطبقه و با ظواهری پیچیده داشت و در هر پلاک با چندین مالک و مستأجر و افراد مرتبط دیگر طرف بودیم، ولی در ناصرخسرو یک طبقه و تکواحدی بود و پیچیدگی خاصی نداشت. برای پروژه ناصرخسرو برای اولینبار تسهیلگر شهری شامل تیم جامعهشناس و روانشناس و معمار و... تشکیل شد تا مردم را قانع کنند.
پس از شروع کار به شکل همزمان روی کاربریها هم کار کردیم و با هماهنگی شرکت ساماندهی مشاغل، متوجه شدیم که 260 باب از مغازههای شیمیاییفروش در این خیابان هستند که قابلیت جابهجایی دارند و در نهایت حدود 80 شیمیاییفروش منتقل شدند و همزمان از دوستان گرافیست خواستیم تا برای تابلوها فونت اختصاصی در نظر بگیرند و به این ترتیب بود که اصلا فونتی به نام «تهران» طراحی شد.
شکست سد اول سخت بود
در ادامه این پروژه یک گام مهم در راستاي مشارکت شهروندی برداشته شد؛ بعد از اینکه شهروندان و مالکان را برای اجرای این پروژه راضی کردیم، حال موضوع پرداخت پول مطرح شد. در گام اول این نسبت 10 به 90 بود تا صرفا حدی از مشارکت را داشته باشیم؛ یعنی گفتیم کرکره و کولر و در و دیوار و... را برایتان اصلاح میکنیم و شما در قالب عوارض چندساله این 10 درصد را پرداخت کنید. بعد هم توافقنامهای طراحی و با کسبه وارد قرارداد شدیم. تمام جلسات را در دفتری که همانجا و در بازار انتخاب کرده بودیم، با کمک رئیس صنف و بزرگان بازار برگزار کردیم، طبیعی بود که برای چنین کاری با نیروی انتظامی و قاضی و دادگاه کار پیش نمیرفت.
در پروژههایی از این دست که حساسیت اجتماعی زیادی دارند، شکست سد اول و دوم خیلی سخت است و بعد کار ساده میشود. در این مورد هم حدود سه ماه طول کشید تا توانستیم اولین پلاک را شروع کنیم، چون مقاومت بسیار زیاد بود. در آن محدوده این حرف پیچیده بود که شهرداریچیها آمدهاند و میخواهند اینجا را به هم بریزند. در عین حال از آنجایی که مالکیتهای این مغازهها اکثرا پیچیده است و حتی مالک اصلا معلوم نیست، کسبه فعلی هم بهراحتی زیر بار تغییر نمیروند و پیشبینی ما این بود که کار بسیار پیچیده و سختتر پیش برود اما از جایی به بعد یک همافزایی (سینرژی) شکل گرفت که ما را برای ادامه کار ترغیب میکرد. مثلا در جریان اصلاح جداره ناصرخسرو چند جداره تاریخی و مسیرهایی را برای رفتوآمد به داخل کاخ گلستان پیدا کردیم. همه این تغییرات به مرور ما را ترغیب کرد که یک تغییر کلی و مهمتر داشته باشیم و خیابان ناصرخسرو را به پیادهراه تبدیل کنیم. درواقع این تصمیمات جزو طرح اولیه نبود ولی با این ورود تغییرات دیگر را هم اجرائی کردیم و مردم دیگر اعتراضی نداشتند و حالا دیگر تجربهای را به دست آورده بودیم که در خیابان انقلاب تا حد زیادی کاربرد
داشت.
شهر را بناها و تابلوسازها میسازند
برای اجرای پروژه انقلاب نیاز به فردی با رویکرد اجتماعی بود که مستقیما خودش بالای سر پروژه و همراه شهروندان و کسبه باشد. در عین حال میدانستیم که در جریان این پروژه کمبودها و خلأهای قانونی و اجرائی و تکنیکال زیادی وجود دارد که در این سالها کسی به آنها نپرداخته و شهرداری همواره از طریق زور یا قوانین بالادستی یا احکامی دیگر وارد عمل میشد و تعاملی با مردم نداشت. مثل وقتی که میخواستند بزرگراه امام علی را احداث کنند درحقیقت اتفاقی که افتاد این بود که دستورات و تأيیدات بالادستی گرفتند و با پول تملک کردند و جزیرههایی در شهر ایجاد شد. ما در این پروژه نحوه مشارکت و همراهی مردم را از نزدیک به صفر به سطحی رساندهایم که امروز نسبت مشارکت کسبه در پاساژ خیابان ولیعصر - چهارراه امیر اکرم (پاساژ کاشانی) به 90 به 10 برعکس رسیده است و ما فقط کار طراحی را برایشان انجام دادیم.
همیشه این نگاه در مورد زیباسازی شهر وجود داشته که باید چیزی به شهر اضافه کنند، ولی نگاه ما کم و حذفکردن بود؛ شهر زیبا است ولی طی سالیان بسيار با کارهای مختلفی آن را نازیبا کردهایم. در این سالها بدون شناخت و درک درستی از تکنولوژی و نیازهای شهر تهران هر کسی هر مدلی خواسته با بخشهای مختلف شهر عمل کرده است. در دورهای گفته شد شهر خاکستری است و دستور دادند برندهای چای و دوربین عکاسی و... برای مغازهها تابلو بزنند و قصد داشتند شهر را با این کارها رنگ کنند که متأسفانه این روند تا امروز ادامه دارد و قانون و روندی اصلاحی روی آن وجود ندارد. میتوان گفت مدیریت زیبایی شهر در بخش تجاری از گذشته تا امروز در دست تابلوسازها و نئونکارها است؛ صدها مدیر و کارشناس و استاد دانشگاه و... حرف و برنامه دارند، اما شهر را بناها و تابلوسازها میسازند! در دو، سه سال اخیر که کمیتههایی مثل کمیته نما و رنگ و... تشکیل شده، برخی امور را مدیریت میکنند اما هنوز هم فلان مدل نئون یا چلنیوم حرف اول نما و زیباسازی شهر را میزنند.
برندهای قدیمی به خیابان انقلاب برمیگردند
به نظر من روند تغییرات همراه با مطالبه مردم قوت میگیرد و وقتی این قطار به راه بیفتد، مطالبهگری هم وجود دارد، زيرا مردم متوجه ارزش افزوده نسبی این تغییرات در محیط کار و زندگی خود شدهاند. درعین حال با این تغییرات ظاهری در محورهای پیرایششده از جمله انقلاب، ارزش املاک و شرایط زندگی تغییرات گستردهای پیدا کرد. خیابان و میدان انقلاب در این سالها ارزش ملکی بسیار پایینی داشت. طبقات عمده ساختمانها غیر از طبقه همکف که کتابفروشی است، انبار کتاب هستند که ارزش ملکی بسیار پایینی دارند و ببینید این املاک چقدر کمارزش هستند که برای انبار کتاب استفاده میشوند. بسیاری از این خانهها بهعنوان خانههای کلنگی و کمارزش محاسبه میشدند، اما اكنون شرایط کمی تغییر کرده و مشخص شده برخی خانهها ارزش تاریخی دارند یا معمار آن کسی مثل وارطان است. حالا دیگر ماهیتشان تغییر کرده و تبدیل به دفتر وکالت، دفتر استارتآپ، کافیشاپ، گالری و... شدهاند. خیابان انقلاب در دهه 40، خیابان اولین برندها بود که بعد از انقلاب از این خیابان رفته بودند اما حالا دوباره ترغیب شدهاند که برگردند. علاوه بر این باید گفت که تغییرات در محور خیابان انقلاب
روی خیابانهای موازی در شمال و جنوب هم اثر داشت و از شمال تا بلوار کشاورز و از جنوب تا خیابان جمهوری تغییراتی را ایجاد کرده است که یکی از این تحولات و اثرات مهم، شروع و اجرای پهنه فرهنگی رودکی است.
پهنه رودکی را به پشتوانه پروژه انقلاب شروع کردیم
در مورد پهنه رودکی از چند دهه قبل کار مستقل و مهم زیادی انجام شده است و به نظر میرسد در نگاه نانوشته مدیران دهه 40 و 50 تصمیماتی برای تبدیل این محدوده به پهنه اختصاصی فرهنگ و هنر وجود داشته است. اینکه در تقاطع خیابان مهم ولیعصر و انقلاب یک پونز مهم فرهنگی یعنی تئاتر شهر را گذاشته و در اطراف آن چند مرکز مهم دیگر یعنی تالار وحدت و تالار رودکی و هنرستان موسیقی و... را ایجاد کردهاند، بیدلیل نبوده است. از دهه 70 هم شهرداری با همکاری شرکت توسعه فضاهای فرهنگی و وزارت ارشاد طرح جامع فضاهای فرهنگی را تهیه میکنند و چند ایده متفاوت برای این پهنه فرهنگی ارائه میشود اما کاری صورت نمیگیرد. مسئله مهم برای ما این بود که با اجرای طرح پیرایش جدارههای شهری در خیابان انقلاب، اجرای پروژه پهنه فرهنگی رودکی بعد از سه دهه بالاخره کلید خورد. در دوره جدید مدیریت شهری چون بسیاری از مدیران در شورا و شهرداری خودشان سابقههای فرهنگی و هنری داشتند، موضوع اجرای پهنه فرهنگی رودکی در کمیسیون فرهنگی شورا مطرح شد. به این ترتیب در سال 97 سازمان زیباسازی تصمیم گرفت بعد از سه دهه پروژه را خودش با پشتوانه تجربیاي که دارد، اجرا کند.
از یک جایی به بعد تکپلاک کار کردیم و مشتری خوبی هم داشت
همزمان با اجرای پهنه رودکی تصمیم گرفته شد که با توجه به تغییر رویکردها از این به بعد به شکل تکپلاک عمل کنیم. یعنی دیگر قرار نبود یک محور را با سرمایه و نیروی کار خودمان جلو ببریم بلکه برنامه را روی بخشهایی که تمایل و درخواست وجود دارد، متمرکز کنیم. براي همین موضوع هم مقاومت داشتیم، مثلا قنادی بامداد مقاومت اولیه داشت اما وقتی این پلاک را انجام دادیم، باقی پلاکهای همسایه، خودشان درخواست دادند که پروژه پیرایش برای آنها هم اجرائی شود. به این ترتیب از جایی به بعد تصمیم گرفتیم که دفاترمان در هر محور فقط خدمات مشاوره بدهند و از محور فردوسی به بعد این اتفاق افتاد و در چندین پلاک از ما فقط خدمات مشاوره تخصصی گرفتند و ما درگیر عملیات و اجرا و هزینه و... نشدیم. تلاش زیادی کردیم تا در این دوره مدیریت شهری، دفاتر خدمات تسهیلگری را بهعنوان گام مهمی در این پروژه در محورهای مختلف توسعه دهیم اما امکانپذیر نشد.
میگفتند شهرداری میخواهد چهره شهر را کمونیستی کند
حالا و پس از این تجربیات، معتقدم که در بسیاری از موضوعات و پروژهها لازم است که شهرداری حضور و دخالت داشته باشد تا کار شروع و روی غلتک بیفتد. در برخی موارد مثل خیابان انقلاب، با ساختمانهای زیادی که مالکیتهای پیچیده و مسائل حقوقی دارند یا متعلق به ارگانهای دولتی هستند مواجهیم که اجرای پروژه لزوما برایشان اهمیتی ندارد و هر مجموعهای جز شهرداری در مقابلشان قرار گیرد، ممکن است همکاری نکنند. در این چند سال تجربیات و شیوههای اجرائی به شکل پراکنده حاصل شده که هنوز در جایی ثبت و مکتوب نشدهاند و باید اراده دوبارهای شکل بگیرد تا نظاممند و عملیاتی شود و بتوان آن را در اختیار گروهها و شرکتهای دیگر قرار داد. در این حدود یک دهه ما سختترین کارها را انجام دادهایم و برخوردها و موقعیتهای متفاوتی را دیدهایم و راهکارهای خوبی به دست آوردهایم. مثلا در همان ابتدای کار گفته میشد که شهرداری دارد تابلوها را یکدست میکند و میخواهد چهره شهر را کمونیستی کند و هنوز هم این حرفها را میزنند. ما با یک انقلاب همهجانبه در تغییر خیابان روبهرو بودیم و نمیتوانستیم از همان ابتدا به کسبه بگويیم تابلویی با گرافیک فلان هنرمند
را جایگزین میکنیم! مغازهداری که 30 سال با همین تابلو فروش داشته و راضی است، نگران تغییرات جدید است. در عین حال باید به نحوی ورود میکردیم تا همزمان وحدت رویه و عدالت را هم رعایت کنیم. نگاه بسیاری از کسبه این بود که شهرداری آمده و میخواهد آنها را بدبخت کند و خصومت شخصی وجود دارد و ما باید با این نگاه منفی کار را شروع میکردیم. با این وجود از روز اول نگاه ما تسهیلگری بود و نمیخواستیم با مردم مقابله کنیم و درگیر شویم و از توان قهری و قانونی استفاده کنیم.
درباره اثرگذاری اجرای این طرح بر محیط پیرامونی خود، رضایت شهروندان و اقبال بیشتر مردم به شهر از منظر توریست، مطالعه جداگانهای وجود ندارد. قبلا مطالعاتی به نام «اتاف» انجام میشد اما الان دیگر نیست؛ اتاف (ارزیابی تأثیرات اجتماعی و فرهنگی) سه مرحله قبل، حین و بعد از اجرا داشت و محور آن بررسی رضایت شهروندان بود، اما تا مرحله اول مطالعه، اجرا و میزان رضایت محاسبه شود، پروژه به نیمه کار میرسید و در عین حال هیچگاه مرحله بعد از اجرا هم نداشت.
انقلاب مقصد سفر و گردش شده است
ارزیابی من این است که این پروژه بر زندهکردن بخشهایی از بافت این خیابان و اطراف آن تأثیر داشته است. در زمان شروع به کار این پروژه، شاید تنها چهار یا پنج کافه پراکنده در خیابان انقلاب بود، اما در حین اجرای این پروژه 13 کافه بزرگ و با ظاهری متفاوت شروع به کار کرد و حالا افراد و گروههای مختلف از مناطق دیگر شهر به قصد محدوده خیابان انقلاب و کافهها و سایر فضاهای عمومی و تفریح میآیند و نهفقط خریدن کتاب! همزمان چندین هاستل و بوتیک-هتل هم در همین محدوده فعال شدند که به حضور گردشگران کمک میکند و نشانه توجه به این منطقه است؛ نمود ملموس و موفق آن را هم در خیابان نوفللوشاتو و کوچه لولاگر دیدهایم. چشمانداز طرح پیرایش خیابان انقلاب این بود که دامنه تأثیر پروژه پیرایش 60 سانت در نما و جداره باشد اما کمکم به عمق 60 متر و 600 متر هم رسید و اتفاقات خوبی همراه آن شروع شد و در همین خیابان لولاگر خانم اتحادیه (از وارثان خانه تاریخی اتحادیه) یک خانه قدیمی را خرید و شروع به مرمت و نوسازی کرد. مسئله مهم برای ما توجه و شروع این پروسه بود که انجام و کارهای خوبی شروع شد و حالا دیگر اجرای این طرح و تغییرات، اقتصاد خوبی دارد
و ملک تاریخی دیگر ارزشمند است.
پروژه پیرایش خیابان انقلاب و محورهای دیگر، جنبه اجتماعی بسیار زیادی داشت و این اثرگذاری در جایزه معماری آقاخان مورد توجه و بحث بود و جنبههای آن را دانشگاههای مختلف بررسی کرده بودند، اما خود ما هنوز ابعاد مختلف این پروژه را نمیشناسیم. موازی پروژه پیرایش خیابان انقلاب در این جایزه جهانی، کشور بحرین پروژه مشابهی را با هزینه بسیار زیاد حکومتی اجرا کرده بود که اول شد اما همه آنها اتفاق نظر داشتند که پروژه ما کاملا مردمی است و شهرداری نقش واقعی خود را ایفا کرده است.
از نگاه ما افق نهایی این طرح راهاندازی دفاتر خدمات، پشتیبانی و نگهداشت بود که تاکنون اجرائی نشده و این حلقه هنوز کامل نشده است. موضوع نگهداری از آنچه ایجاد شده، اهمیت زیادی دارد و تا زمانی که دفتر پروژه در خیابان انقلاب فعال بود، شاهد بودیم که از این تغییرات مراقبت میکردند اما در این چند سال رها شده و برخی مغازهها برچسبها را دوباره نصب کرده و تابلوهای جدید اضافه شده است. نگهداشت و کنترل این نظم و زیبایی بهدستآمده نیازمند سازوکار مشخص در شهرداری است و پیشنهاد اصلی ما این دفاتر محلی است، اما در این یکی، دو سال اخیر شتاب این پروژه کم شد و دیگر در اولویت سیاستهای شهرداری نبود. در هر صورت این موضوع تبدیل به یک مطالبه شده که شهر درگیر آن و تقاضا هم وجود دارد، اما از اینجا به بعد دیگر وظیفه سازمان نیست که ورود کند. ذات وظایف ما الگوسازی، تدوین برخی ضوابط و استانداردها و ارائه مشورت و خدمات است و خوب است مناطق شهرداری متولی امر شوند و تجارب ما منتقل شود، اما مناطق شهرداری بدون مصوبه و ابلاغیه به شکل مستقل و داوطلبانه کار را شروع نمیکنند. آخرین گام ما تهیه یک کتابچه ضوابط و استانداردها بود که در قالب
لایحهای برای شورای شهر فرستادیم و یک لایحه برای مجلس شورای اسلامی نوشتیم تا موارد مهم و ضروری را مورد تأکید قرار دهیم. در این لوایح اعلام شده که نمای شهر جزو حقوق عمومی مردم است و هر فردی نمیتواند به این حق عمومی تعرض کند و اگر تعرضی باشد جریمه سنگین دارد.
پروژه پیادهراه میدان امام حسین و خیابان 17 شهریور برنامهها را به هم زد
از سال 88 و 89 رویکردی در شهر شکل گرفت که شهر به سمت پیادهمحوری برود. در نتیجه این رویکرد در سال 91 سازمان زیباسازی همایشی به نام «زندگی پیاده در شهر» برگزار کرد و قرار بود این شعار لوگو و دغدغه سازمان در دهه 90 باشد. اما اولین پروژه اجرائی در راستای این رویکرد یعنی پیادهراه میدان امام حسین و خیابان 17 شهریور با نقد و اثرگذاری منفی بسیار همراه بود. درواقع طرح اشتباه نبود، اما انتخاب و مدل اجرا اشتباه بود و در ادامه آن محدوده را به موضوعات آيینی ربط دادند که پشتوانه مطالعاتی و نظری نداشت. مسئله مهمتر این است که جنبههای مختلف اجرائی پروژه از جمله اقتصاد پروژه و زندگی محلات محل اجراي طرح در نظر گرفته نشده بود و همین گام اول اشتباه، مانیفست سازمان برای پیادهراهسازی را دچار سکته کرد. در جریان این رویکرد قرار بود در 50 میدان تهران بازطراحی با اولویت به پیاده داشته باشیم که برخی از آنها مثل میدان راهآهن، میدان هفت تیر، بهارستان، توپخانه و... اجرا شد.
نگاه ما صرفا حذف خودرو نبود، بلکه تلاش شد تا درصد حضور افراد پیاده را بیشتر کنیم و در ادامه هم اقدامات خوبی را مثلا در میدان مشق، خیابان سی تیر، میدان راهآهن و... اجرا کردیم. در اجرای پروژههای آرامسازی معابر و پیادهراهسازی، مسئله ترافیک و بار ترافیکی محور مورد نظر اهمیت زیادی دارد. قرار بود طرح جامع ترافیکی برای بافت تاریخی تهیه و پیشنهادهای ترافیکی برای تردد خوردها ارائه شود. اگرچه در دورهای شور پیادهمحوری مدیران شهری را در بر گرفته بود و مثلا آقای قالیباف میخواست کل خیابان ولیعصر را پیادهراه کند، اما خوشبختانه از جایی به بعد اصلاح شد و با این وجود من فکر میکنم آینده و نیاز شهر حرکت به سمت پیادهمحوری است.
بستهماندن دائمی میدان مشق یک کجسلیقگی مدیریتی است
در مورد ساخت پیادهراهها و حضور مردم در اماکن عمومی و کمشدن دسترسی خودرویی هم حساسیت امنیتی و اجتماعی وجود نداشته است. در همان اواخر دهه 80 برخی محدودیتها وجود داشت اما من هیچگاه نشنیدم که مستقیم این موضوع بهعنوان دلیل مطرح شود. در همین دوره شورای شهر تهران هم مصوبهای برای ایجاد فضاهایی جهت تجمع عمومی تصویب شد، اگرچه اقدام خاصی صورت نگرفت. تنها مسئله امنیتی که در این سالها داشتیم درباره میدان مشق از سوی وزارت امور خارجه بود. درباره این میدان بین شهردار وقت و آقای صالحی تفاهمی صورت گرفت كه آنجا را پیادهراه و سنگفرش کنند تا برای تردد عموم مردم باز شود. بعد از اتمام کار و هزینه 30 میلیارد تومانی ما تنها توانستیم دو برنامه عمومی کنسرت را در مدتی محدود آنجا برگزار کنیم. درواقع وزارت خارجه برخلاف تمام توافقها درها را بست و همزمان ماجرای سفارت عربستان رخ داد و وزارت امور خارجه اعلام کرد نیازمند ایجاد امنیت در اطراف وزارت امور خارجه است و به این ترتیب محدودیتها بیشتر شد.
به عبارتی سازوکار مسدودشدن موقت از سوی شهرداری تهران و برای حفظ امنیت وجود داشت تا همزمان شهروندان هم بتوانند از این فضا استفاده کنند و به نظر من بستهماندن دائمی میدان مشق یک کجسلیقگی مدیریتی است و اگر قاطعیتی وجود میداشت بهترین زمان همین دوره بود. بالاخره آقای ظریف سالها در آمریکا زندگی کرده، فضاهای اینچنینی را در واشنگتن دیده و میداند که بستن این میدان یعنی گرفتن حق واقعی مردم از شهر! در این محدوده تاریخی فضای فرهنگی و دانشگاهی و موزه وجود دارد، اما شهروندان و شهرداری تهران که میلیاردها پول خرج کرده حق استفاده ندارند. به هر صورت این تفاهمنامه مشترک وجود دارد و تاکنون سه بار تمدید شده، ولی هنوز ضمانت اجرائی برای برگرداندن این بخش شهر به مردم وجود ندارد.
دیدند سازمان پول و دست اجرا دارد، گفتند سرویس بهداشتی هم بسازید
از ابتدا قرار نبود سازمان زیباسازی در همه امور شهر وارد شود، اما این اختلاط وظایف در سالهای گذشته بارها وجود داشته و بارها سازمان به جای اینکه ستاد باشد، تبدیل به صف شده و همین رویکرد انتظاراتی را بین دستگاههای اجرائی و شهروندان و سایر افراد مرتبط ایجاد کرده است. تلاش ما این بود که مرز بین الگوسازی و واردشدن به کار اجرائی را نگه داریم، اما متأسفانه در دورهای دیدند سازمان پول دارد و دستش به ساختوساز هم خوب میرود گفتند مثلا سرویسهای بهداشتی شهر را هم بسازد. همین رویکرد درباره خانههای تاریخی هم وجود داشته و از همان اوایل دهه 90 که شروع به تملک و مرمت خانههای تاریخی شد، قرار بود الگوسازی کنیم تا بخش خصوصی و مردم پای کار بیایند و با پروژههای سازمان خیلیها ترسشان بریزد و پای کار بیایند. بخش خصوصی دیده که بخش حاکمیتی پای کار است و سرمایهگذاری میکند، وارد این فضا شده و حتی به شهرهای دیگر هم سرایت کرده است. این رویکرد سازمان در بخشهای مختلف برای شهرداریهای استانهای دیگر هم الگو بود و ما دفاتر مشاوره و ستادهای اجرائی را تشکیل داديم و نتیجه مطالعات را در اختیارشان گذاشتیم. در شهرهای اصفهان، مشهد، کیش،
خوزستان، لاهیجان، قم، کرج و... این مشورت در اجرای پروژهها را داشتهایم اما اینکه چقدر عملیاتی شد و چطور اجرا کردند را دقیق نمیدانم، همینکه این موارد تبدیل به دغدغه و موضوعی قابل پیگیری در شهرها شده اهمیت دارد. برای ما این مهم است که قبلا به خانههای تاریخی، «کلنگی» میگفتند اما حالا میگویند خانه تاریخی و این تغییر گفتمان قابل ارزش است. در این مسیر رسانهها و ngoها تأثیر زیادی داشتند و ارتباط ما را با حوزههای مختلف فرهنگ زیاد کرد که تأثیرات بسياری در روند کار داشته است. همواره سعی کردیم خوب گوش دهیم تا ببینیم چه راهحلی وجود دارد. مثلا درمورد خانه اتحادیه ngoها و رسانهها جلوی تخریب را گرفتند و در ادامه سازمان وارد شد، بماند که همان زمان خرید خانه اتحادیه با آن سوابق تاریخی حرف و حدیث و شرایط حقوقی زیادی داشت که هر مدیری بهراحتی این ریسک را نمیپذيرفت.
شرق: تهران برای زیباشدن نیاز به اضافهکردن چیزی ندارد، بلکه باید بسیاری از اضافاتی که چهره آن را مخدوش و نازیبا کرده حذف شود. این همان جملاتی است که در این سالها بارها از سوی کارشناسان و مسئولان اجرائی شهر تهران شنیدهایم اما اینکه تا چه اندازه در عمل اجرا شده بحثی دیگر است. اگرچه این رویکرد به بخشهای مختلفی از حوزههای عملکردی شهرداری تهران و بهخصوص سازمان زیباسازی شهر تهران از جمله رنگ و نور و مبلمان شهری و... مرتبط است، اما یکی از مهمترین حوزهها اصلاح در منظر شهری است. در راستای این هدف هم در سالهای گذشته اقدامات مختلفی صورت گرفته، اما پروژه پیرایش و آرامسازی پهنه خیابان انقلاب یکی از پروژهها و برنامهریزیهایی بود که تا حد زیادی نتایج خوبی به همراه داشت. شاید به همین دلیل بود که در زمان انجام گفتوگو با معاون فنی و طرحهای شهری سازمان زیباسازی شهر تهران، بخش زیادی از صحبت به سمت تشریح ابعاد مختلف این طرح رفت. یاسر جعفری بهعنوان مدیری درگیر با پروژه و مسئول در اجرا، درباره پروژه پیرایش و آرامسازی پهنه خیابان انقلاب توضیحات مفصلي را ارائه داد و در کنار آن بسیاری از اهداف و
برنامهریزیهای مورد تأکید سازمان را هم مطرح کرد که در ادامه میخوانید.
ترغیب شهردار تهران با یک شعار انقلابی
موضوع ساماندهی نما و منظر شهری از سالها قبل وجود داشت، اما نه به شکل اجرائی و منسجم. در مورد پروژه پیرایش جدارههای شهری، شرایط متفاوت و بسیار بهتر از آن چیزی که انتظار داشتیم پیش رفت. همان ابتدای کار سه گام اجرائی و عملیاتی برداشته شد؛ من بهعنوان دبیر ستاد پیرایش انتخاب و با تأکید آقای کامیاب، مدیرعامل وقت سازمان زیباسازی، وارد کار اجرائی شدم. همزمان تعدادی دوره آموزشی برای شهرداران نواحی و رؤسای زیباسازی مناطق برگزار کردیم. هدف ما این بود که این پروژه را با یک محور بزرگ و از جایی مهم و مرکزی شروع کنیم و یکباره همه شهر تهران را زیر بار پروژه ببریم و 123 ناحیه هرکدام یک محور را حذف زوائد کنند. در عین حال محور انقلاب را هم بهعنوان الگوسازی و پیدا کردن تکنیکهای واقعی در جریان کار شروع کنیم تا مناطق ببینند که جدی و با چه شرایطی اجرائی میشود. وقتی کار تا حدی پیش رفت، آقای کامیاب پروژه را در سطح شهردار تهران بالا برد و قرار شد این پروژه را برای آقای قالیباف، شهردار وقت تهران توجیه کنیم. استراتژی ما از روز اول یک کلیدواژه داشت؛ «نهضت پیرایش شهری» که باعث شد آقای قالیباف هم این پروژه را بهعنوان یک پروژه
مهم شهری بپذیرد و اجرای آن را برای شهرداران مناطق الزامآور کند. درواقع با این شعار یک زاویه نگاه به شهردار تهران دادیم و او حس کرد و متوجه شد که واقعا قرار است انقلابی در این مسیر رخ دهد.
از همان ابتدای کار، بر رویکرد اجتماعی پروژه تأکید وجود داشت؛ قرار نبود با شهروندان وارد چالش شویم زيرا شهرداران و مدیران شهری نگران واکنشهای شهروندان بودند و اینکه مردم طرح را پس بزنند. درواقع میدانستیم فضای کارمان تحت مالکیت ما نیست و اگر مردم نباشند مشارکتی وجود ندارد. ضمن اینکه میدانستیم قوانین موجود پشتیبان و حمایتکننده نیست و بهترین و در دسترسترین قوانین در حوزه زیباسازی متعلق به سالهاي 1320 و 1346 است. این نقص در حوزه حقوقی بسیار مشهود و پرماجرا بود و در سالهای گذشته سازمان زیباسازی در موارد مختلفی با آن مواجه بود.
شناسایی و توافق با برچسبزنها اولین مورد تسهیلگری بود
قبل از ماجرای پیرایش شهری، ما یک تجربه جالب و مهم دیگر در همین شهر تهران داشتیم و آن برخورد با برچسبهای تخلیه چاه روی در و دیوار خانهها و خیابانها بود که تبدیل به یکی از محدودیتهای قانونی مشکلساز و مهمترین معضل سازمان شده بود و میتوان گفت شروع حرکتهای مشارکتی سازمان از این موضوع بود. سازمان متوجه شده بود که کندن و برداشتن این برچسبها جواب نمیدهد و یک روز بعد دوباره همانجا نصب میشود. طبق قانون هم جریمه کسی که این برچسب را نصب میکند پنج تومان است و چاره قطعکردن تلفن هم یک سیمکارت جدید بود. شهرداری محاسبه کرده بود که سالانه چند میلیارد هزینه پاکسازی دیوارها از این برچسبها ميشود و اینطور به نظر میرسید كه اگر این پول را به این افراد و شرکتها بدهد و با آنها به توافق برسد به نفع شهرداری است. در ادامه مشخص شد تمام این کار در اختیار یک گروه است که همه با هم فامیل و خانواده و متعلق به یک استان خاص هستند و مافیای سنگینی هم دارند که اجازه ورود کسی از بیرون را نمیدهند. تلاش ما این بود که با این گروه به توافق برسیم که خوشبختانه موفق شدیم و تسهیلگری جواب داد.
از ناصرخسرو شروع کردیم كه اولین خیابان تهران است
برای شروع تصمیم گرفتیم یک برنامه پایلوت را در خیابان ناصرخسرو اجرا کنیم. در نگاه اولیه تصور این بود که قرار است جدارهسازی صورت گیرد که قبلا هم در مناطقی اجرا شده بود، اما برنامه ما تنها پیرایش بود. انتخاب خیابان ناصرخسرو هم چند دلیل داشت؛ اول اینکه در بازار تهران و خیابان پانزده خرداد قبلا بخشی از پیادهراهسازی و جدارهسازی اجرا شده بود، دوم خیابان ناصرخسرو در کنار ارگ حکومتی و کاخ، اولین خیابان تهران است، نکته سوم بحث حفظ بازار تهران و جداره ارزشمند آن بود و چهارمین مسئله اهمیت تغییر کاربریها و مهمتر از همه اینکه خیابان ناصرخسرو ثبت جهانی است.
شروع این پروژه هم با چند محور و هدف مهم همراه بود؛ اول اینکه با این پروژه اولین گام خود را در نهضت پیرایش شهری برداریم و میدانستیم كه اگر از پس کسبه ناصرخسرو برآمدیم، قسمتهای دیگر شهر همراهی میکنند. البته این را هم میدانستیم که شرایط خیابان انقلاب با ناصرخسرو از نظر کالبدی تفاوت دارد؛ خیابان انقلاب ساختمانهایی چندطبقه و با ظواهری پیچیده داشت و در هر پلاک با چندین مالک و مستأجر و افراد مرتبط دیگر طرف بودیم، ولی در ناصرخسرو یک طبقه و تکواحدی بود و پیچیدگی خاصی نداشت. برای پروژه ناصرخسرو برای اولینبار تسهیلگر شهری شامل تیم جامعهشناس و روانشناس و معمار و... تشکیل شد تا مردم را قانع کنند.
پس از شروع کار به شکل همزمان روی کاربریها هم کار کردیم و با هماهنگی شرکت ساماندهی مشاغل، متوجه شدیم که 260 باب از مغازههای شیمیاییفروش در این خیابان هستند که قابلیت جابهجایی دارند و در نهایت حدود 80 شیمیاییفروش منتقل شدند و همزمان از دوستان گرافیست خواستیم تا برای تابلوها فونت اختصاصی در نظر بگیرند و به این ترتیب بود که اصلا فونتی به نام «تهران» طراحی شد.
شکست سد اول سخت بود
در ادامه این پروژه یک گام مهم در راستاي مشارکت شهروندی برداشته شد؛ بعد از اینکه شهروندان و مالکان را برای اجرای این پروژه راضی کردیم، حال موضوع پرداخت پول مطرح شد. در گام اول این نسبت 10 به 90 بود تا صرفا حدی از مشارکت را داشته باشیم؛ یعنی گفتیم کرکره و کولر و در و دیوار و... را برایتان اصلاح میکنیم و شما در قالب عوارض چندساله این 10 درصد را پرداخت کنید. بعد هم توافقنامهای طراحی و با کسبه وارد قرارداد شدیم. تمام جلسات را در دفتری که همانجا و در بازار انتخاب کرده بودیم، با کمک رئیس صنف و بزرگان بازار برگزار کردیم، طبیعی بود که برای چنین کاری با نیروی انتظامی و قاضی و دادگاه کار پیش نمیرفت.
در پروژههایی از این دست که حساسیت اجتماعی زیادی دارند، شکست سد اول و دوم خیلی سخت است و بعد کار ساده میشود. در این مورد هم حدود سه ماه طول کشید تا توانستیم اولین پلاک را شروع کنیم، چون مقاومت بسیار زیاد بود. در آن محدوده این حرف پیچیده بود که شهرداریچیها آمدهاند و میخواهند اینجا را به هم بریزند. در عین حال از آنجایی که مالکیتهای این مغازهها اکثرا پیچیده است و حتی مالک اصلا معلوم نیست، کسبه فعلی هم بهراحتی زیر بار تغییر نمیروند و پیشبینی ما این بود که کار بسیار پیچیده و سختتر پیش برود اما از جایی به بعد یک همافزایی (سینرژی) شکل گرفت که ما را برای ادامه کار ترغیب میکرد. مثلا در جریان اصلاح جداره ناصرخسرو چند جداره تاریخی و مسیرهایی را برای رفتوآمد به داخل کاخ گلستان پیدا کردیم. همه این تغییرات به مرور ما را ترغیب کرد که یک تغییر کلی و مهمتر داشته باشیم و خیابان ناصرخسرو را به پیادهراه تبدیل کنیم. درواقع این تصمیمات جزو طرح اولیه نبود ولی با این ورود تغییرات دیگر را هم اجرائی کردیم و مردم دیگر اعتراضی نداشتند و حالا دیگر تجربهای را به دست آورده بودیم که در خیابان انقلاب تا حد زیادی کاربرد
داشت.
شهر را بناها و تابلوسازها میسازند
برای اجرای پروژه انقلاب نیاز به فردی با رویکرد اجتماعی بود که مستقیما خودش بالای سر پروژه و همراه شهروندان و کسبه باشد. در عین حال میدانستیم که در جریان این پروژه کمبودها و خلأهای قانونی و اجرائی و تکنیکال زیادی وجود دارد که در این سالها کسی به آنها نپرداخته و شهرداری همواره از طریق زور یا قوانین بالادستی یا احکامی دیگر وارد عمل میشد و تعاملی با مردم نداشت. مثل وقتی که میخواستند بزرگراه امام علی را احداث کنند درحقیقت اتفاقی که افتاد این بود که دستورات و تأيیدات بالادستی گرفتند و با پول تملک کردند و جزیرههایی در شهر ایجاد شد. ما در این پروژه نحوه مشارکت و همراهی مردم را از نزدیک به صفر به سطحی رساندهایم که امروز نسبت مشارکت کسبه در پاساژ خیابان ولیعصر - چهارراه امیر اکرم (پاساژ کاشانی) به 90 به 10 برعکس رسیده است و ما فقط کار طراحی را برایشان انجام دادیم.
همیشه این نگاه در مورد زیباسازی شهر وجود داشته که باید چیزی به شهر اضافه کنند، ولی نگاه ما کم و حذفکردن بود؛ شهر زیبا است ولی طی سالیان بسيار با کارهای مختلفی آن را نازیبا کردهایم. در این سالها بدون شناخت و درک درستی از تکنولوژی و نیازهای شهر تهران هر کسی هر مدلی خواسته با بخشهای مختلف شهر عمل کرده است. در دورهای گفته شد شهر خاکستری است و دستور دادند برندهای چای و دوربین عکاسی و... برای مغازهها تابلو بزنند و قصد داشتند شهر را با این کارها رنگ کنند که متأسفانه این روند تا امروز ادامه دارد و قانون و روندی اصلاحی روی آن وجود ندارد. میتوان گفت مدیریت زیبایی شهر در بخش تجاری از گذشته تا امروز در دست تابلوسازها و نئونکارها است؛ صدها مدیر و کارشناس و استاد دانشگاه و... حرف و برنامه دارند، اما شهر را بناها و تابلوسازها میسازند! در دو، سه سال اخیر که کمیتههایی مثل کمیته نما و رنگ و... تشکیل شده، برخی امور را مدیریت میکنند اما هنوز هم فلان مدل نئون یا چلنیوم حرف اول نما و زیباسازی شهر را میزنند.
برندهای قدیمی به خیابان انقلاب برمیگردند
به نظر من روند تغییرات همراه با مطالبه مردم قوت میگیرد و وقتی این قطار به راه بیفتد، مطالبهگری هم وجود دارد، زيرا مردم متوجه ارزش افزوده نسبی این تغییرات در محیط کار و زندگی خود شدهاند. درعین حال با این تغییرات ظاهری در محورهای پیرایششده از جمله انقلاب، ارزش املاک و شرایط زندگی تغییرات گستردهای پیدا کرد. خیابان و میدان انقلاب در این سالها ارزش ملکی بسیار پایینی داشت. طبقات عمده ساختمانها غیر از طبقه همکف که کتابفروشی است، انبار کتاب هستند که ارزش ملکی بسیار پایینی دارند و ببینید این املاک چقدر کمارزش هستند که برای انبار کتاب استفاده میشوند. بسیاری از این خانهها بهعنوان خانههای کلنگی و کمارزش محاسبه میشدند، اما اكنون شرایط کمی تغییر کرده و مشخص شده برخی خانهها ارزش تاریخی دارند یا معمار آن کسی مثل وارطان است. حالا دیگر ماهیتشان تغییر کرده و تبدیل به دفتر وکالت، دفتر استارتآپ، کافیشاپ، گالری و... شدهاند. خیابان انقلاب در دهه 40، خیابان اولین برندها بود که بعد از انقلاب از این خیابان رفته بودند اما حالا دوباره ترغیب شدهاند که برگردند. علاوه بر این باید گفت که تغییرات در محور خیابان انقلاب
روی خیابانهای موازی در شمال و جنوب هم اثر داشت و از شمال تا بلوار کشاورز و از جنوب تا خیابان جمهوری تغییراتی را ایجاد کرده است که یکی از این تحولات و اثرات مهم، شروع و اجرای پهنه فرهنگی رودکی است.
پهنه رودکی را به پشتوانه پروژه انقلاب شروع کردیم
در مورد پهنه رودکی از چند دهه قبل کار مستقل و مهم زیادی انجام شده است و به نظر میرسد در نگاه نانوشته مدیران دهه 40 و 50 تصمیماتی برای تبدیل این محدوده به پهنه اختصاصی فرهنگ و هنر وجود داشته است. اینکه در تقاطع خیابان مهم ولیعصر و انقلاب یک پونز مهم فرهنگی یعنی تئاتر شهر را گذاشته و در اطراف آن چند مرکز مهم دیگر یعنی تالار وحدت و تالار رودکی و هنرستان موسیقی و... را ایجاد کردهاند، بیدلیل نبوده است. از دهه 70 هم شهرداری با همکاری شرکت توسعه فضاهای فرهنگی و وزارت ارشاد طرح جامع فضاهای فرهنگی را تهیه میکنند و چند ایده متفاوت برای این پهنه فرهنگی ارائه میشود اما کاری صورت نمیگیرد. مسئله مهم برای ما این بود که با اجرای طرح پیرایش جدارههای شهری در خیابان انقلاب، اجرای پروژه پهنه فرهنگی رودکی بعد از سه دهه بالاخره کلید خورد. در دوره جدید مدیریت شهری چون بسیاری از مدیران در شورا و شهرداری خودشان سابقههای فرهنگی و هنری داشتند، موضوع اجرای پهنه فرهنگی رودکی در کمیسیون فرهنگی شورا مطرح شد. به این ترتیب در سال 97 سازمان زیباسازی تصمیم گرفت بعد از سه دهه پروژه را خودش با پشتوانه تجربیاي که دارد، اجرا کند.
از یک جایی به بعد تکپلاک کار کردیم و مشتری خوبی هم داشت
همزمان با اجرای پهنه رودکی تصمیم گرفته شد که با توجه به تغییر رویکردها از این به بعد به شکل تکپلاک عمل کنیم. یعنی دیگر قرار نبود یک محور را با سرمایه و نیروی کار خودمان جلو ببریم بلکه برنامه را روی بخشهایی که تمایل و درخواست وجود دارد، متمرکز کنیم. براي همین موضوع هم مقاومت داشتیم، مثلا قنادی بامداد مقاومت اولیه داشت اما وقتی این پلاک را انجام دادیم، باقی پلاکهای همسایه، خودشان درخواست دادند که پروژه پیرایش برای آنها هم اجرائی شود. به این ترتیب از جایی به بعد تصمیم گرفتیم که دفاترمان در هر محور فقط خدمات مشاوره بدهند و از محور فردوسی به بعد این اتفاق افتاد و در چندین پلاک از ما فقط خدمات مشاوره تخصصی گرفتند و ما درگیر عملیات و اجرا و هزینه و... نشدیم. تلاش زیادی کردیم تا در این دوره مدیریت شهری، دفاتر خدمات تسهیلگری را بهعنوان گام مهمی در این پروژه در محورهای مختلف توسعه دهیم اما امکانپذیر نشد.
میگفتند شهرداری میخواهد چهره شهر را کمونیستی کند
حالا و پس از این تجربیات، معتقدم که در بسیاری از موضوعات و پروژهها لازم است که شهرداری حضور و دخالت داشته باشد تا کار شروع و روی غلتک بیفتد. در برخی موارد مثل خیابان انقلاب، با ساختمانهای زیادی که مالکیتهای پیچیده و مسائل حقوقی دارند یا متعلق به ارگانهای دولتی هستند مواجهیم که اجرای پروژه لزوما برایشان اهمیتی ندارد و هر مجموعهای جز شهرداری در مقابلشان قرار گیرد، ممکن است همکاری نکنند. در این چند سال تجربیات و شیوههای اجرائی به شکل پراکنده حاصل شده که هنوز در جایی ثبت و مکتوب نشدهاند و باید اراده دوبارهای شکل بگیرد تا نظاممند و عملیاتی شود و بتوان آن را در اختیار گروهها و شرکتهای دیگر قرار داد. در این حدود یک دهه ما سختترین کارها را انجام دادهایم و برخوردها و موقعیتهای متفاوتی را دیدهایم و راهکارهای خوبی به دست آوردهایم. مثلا در همان ابتدای کار گفته میشد که شهرداری دارد تابلوها را یکدست میکند و میخواهد چهره شهر را کمونیستی کند و هنوز هم این حرفها را میزنند. ما با یک انقلاب همهجانبه در تغییر خیابان روبهرو بودیم و نمیتوانستیم از همان ابتدا به کسبه بگويیم تابلویی با گرافیک فلان هنرمند
را جایگزین میکنیم! مغازهداری که 30 سال با همین تابلو فروش داشته و راضی است، نگران تغییرات جدید است. در عین حال باید به نحوی ورود میکردیم تا همزمان وحدت رویه و عدالت را هم رعایت کنیم. نگاه بسیاری از کسبه این بود که شهرداری آمده و میخواهد آنها را بدبخت کند و خصومت شخصی وجود دارد و ما باید با این نگاه منفی کار را شروع میکردیم. با این وجود از روز اول نگاه ما تسهیلگری بود و نمیخواستیم با مردم مقابله کنیم و درگیر شویم و از توان قهری و قانونی استفاده کنیم.
درباره اثرگذاری اجرای این طرح بر محیط پیرامونی خود، رضایت شهروندان و اقبال بیشتر مردم به شهر از منظر توریست، مطالعه جداگانهای وجود ندارد. قبلا مطالعاتی به نام «اتاف» انجام میشد اما الان دیگر نیست؛ اتاف (ارزیابی تأثیرات اجتماعی و فرهنگی) سه مرحله قبل، حین و بعد از اجرا داشت و محور آن بررسی رضایت شهروندان بود، اما تا مرحله اول مطالعه، اجرا و میزان رضایت محاسبه شود، پروژه به نیمه کار میرسید و در عین حال هیچگاه مرحله بعد از اجرا هم نداشت.
انقلاب مقصد سفر و گردش شده است
ارزیابی من این است که این پروژه بر زندهکردن بخشهایی از بافت این خیابان و اطراف آن تأثیر داشته است. در زمان شروع به کار این پروژه، شاید تنها چهار یا پنج کافه پراکنده در خیابان انقلاب بود، اما در حین اجرای این پروژه 13 کافه بزرگ و با ظاهری متفاوت شروع به کار کرد و حالا افراد و گروههای مختلف از مناطق دیگر شهر به قصد محدوده خیابان انقلاب و کافهها و سایر فضاهای عمومی و تفریح میآیند و نهفقط خریدن کتاب! همزمان چندین هاستل و بوتیک-هتل هم در همین محدوده فعال شدند که به حضور گردشگران کمک میکند و نشانه توجه به این منطقه است؛ نمود ملموس و موفق آن را هم در خیابان نوفللوشاتو و کوچه لولاگر دیدهایم. چشمانداز طرح پیرایش خیابان انقلاب این بود که دامنه تأثیر پروژه پیرایش 60 سانت در نما و جداره باشد اما کمکم به عمق 60 متر و 600 متر هم رسید و اتفاقات خوبی همراه آن شروع شد و در همین خیابان لولاگر خانم اتحادیه (از وارثان خانه تاریخی اتحادیه) یک خانه قدیمی را خرید و شروع به مرمت و نوسازی کرد. مسئله مهم برای ما توجه و شروع این پروسه بود که انجام و کارهای خوبی شروع شد و حالا دیگر اجرای این طرح و تغییرات، اقتصاد خوبی دارد
و ملک تاریخی دیگر ارزشمند است.
پروژه پیرایش خیابان انقلاب و محورهای دیگر، جنبه اجتماعی بسیار زیادی داشت و این اثرگذاری در جایزه معماری آقاخان مورد توجه و بحث بود و جنبههای آن را دانشگاههای مختلف بررسی کرده بودند، اما خود ما هنوز ابعاد مختلف این پروژه را نمیشناسیم. موازی پروژه پیرایش خیابان انقلاب در این جایزه جهانی، کشور بحرین پروژه مشابهی را با هزینه بسیار زیاد حکومتی اجرا کرده بود که اول شد اما همه آنها اتفاق نظر داشتند که پروژه ما کاملا مردمی است و شهرداری نقش واقعی خود را ایفا کرده است.
از نگاه ما افق نهایی این طرح راهاندازی دفاتر خدمات، پشتیبانی و نگهداشت بود که تاکنون اجرائی نشده و این حلقه هنوز کامل نشده است. موضوع نگهداری از آنچه ایجاد شده، اهمیت زیادی دارد و تا زمانی که دفتر پروژه در خیابان انقلاب فعال بود، شاهد بودیم که از این تغییرات مراقبت میکردند اما در این چند سال رها شده و برخی مغازهها برچسبها را دوباره نصب کرده و تابلوهای جدید اضافه شده است. نگهداشت و کنترل این نظم و زیبایی بهدستآمده نیازمند سازوکار مشخص در شهرداری است و پیشنهاد اصلی ما این دفاتر محلی است، اما در این یکی، دو سال اخیر شتاب این پروژه کم شد و دیگر در اولویت سیاستهای شهرداری نبود. در هر صورت این موضوع تبدیل به یک مطالبه شده که شهر درگیر آن و تقاضا هم وجود دارد، اما از اینجا به بعد دیگر وظیفه سازمان نیست که ورود کند. ذات وظایف ما الگوسازی، تدوین برخی ضوابط و استانداردها و ارائه مشورت و خدمات است و خوب است مناطق شهرداری متولی امر شوند و تجارب ما منتقل شود، اما مناطق شهرداری بدون مصوبه و ابلاغیه به شکل مستقل و داوطلبانه کار را شروع نمیکنند. آخرین گام ما تهیه یک کتابچه ضوابط و استانداردها بود که در قالب
لایحهای برای شورای شهر فرستادیم و یک لایحه برای مجلس شورای اسلامی نوشتیم تا موارد مهم و ضروری را مورد تأکید قرار دهیم. در این لوایح اعلام شده که نمای شهر جزو حقوق عمومی مردم است و هر فردی نمیتواند به این حق عمومی تعرض کند و اگر تعرضی باشد جریمه سنگین دارد.
پروژه پیادهراه میدان امام حسین و خیابان 17 شهریور برنامهها را به هم زد
از سال 88 و 89 رویکردی در شهر شکل گرفت که شهر به سمت پیادهمحوری برود. در نتیجه این رویکرد در سال 91 سازمان زیباسازی همایشی به نام «زندگی پیاده در شهر» برگزار کرد و قرار بود این شعار لوگو و دغدغه سازمان در دهه 90 باشد. اما اولین پروژه اجرائی در راستای این رویکرد یعنی پیادهراه میدان امام حسین و خیابان 17 شهریور با نقد و اثرگذاری منفی بسیار همراه بود. درواقع طرح اشتباه نبود، اما انتخاب و مدل اجرا اشتباه بود و در ادامه آن محدوده را به موضوعات آيینی ربط دادند که پشتوانه مطالعاتی و نظری نداشت. مسئله مهمتر این است که جنبههای مختلف اجرائی پروژه از جمله اقتصاد پروژه و زندگی محلات محل اجراي طرح در نظر گرفته نشده بود و همین گام اول اشتباه، مانیفست سازمان برای پیادهراهسازی را دچار سکته کرد. در جریان این رویکرد قرار بود در 50 میدان تهران بازطراحی با اولویت به پیاده داشته باشیم که برخی از آنها مثل میدان راهآهن، میدان هفت تیر، بهارستان، توپخانه و... اجرا شد.
نگاه ما صرفا حذف خودرو نبود، بلکه تلاش شد تا درصد حضور افراد پیاده را بیشتر کنیم و در ادامه هم اقدامات خوبی را مثلا در میدان مشق، خیابان سی تیر، میدان راهآهن و... اجرا کردیم. در اجرای پروژههای آرامسازی معابر و پیادهراهسازی، مسئله ترافیک و بار ترافیکی محور مورد نظر اهمیت زیادی دارد. قرار بود طرح جامع ترافیکی برای بافت تاریخی تهیه و پیشنهادهای ترافیکی برای تردد خوردها ارائه شود. اگرچه در دورهای شور پیادهمحوری مدیران شهری را در بر گرفته بود و مثلا آقای قالیباف میخواست کل خیابان ولیعصر را پیادهراه کند، اما خوشبختانه از جایی به بعد اصلاح شد و با این وجود من فکر میکنم آینده و نیاز شهر حرکت به سمت پیادهمحوری است.
بستهماندن دائمی میدان مشق یک کجسلیقگی مدیریتی است
در مورد ساخت پیادهراهها و حضور مردم در اماکن عمومی و کمشدن دسترسی خودرویی هم حساسیت امنیتی و اجتماعی وجود نداشته است. در همان اواخر دهه 80 برخی محدودیتها وجود داشت اما من هیچگاه نشنیدم که مستقیم این موضوع بهعنوان دلیل مطرح شود. در همین دوره شورای شهر تهران هم مصوبهای برای ایجاد فضاهایی جهت تجمع عمومی تصویب شد، اگرچه اقدام خاصی صورت نگرفت. تنها مسئله امنیتی که در این سالها داشتیم درباره میدان مشق از سوی وزارت امور خارجه بود. درباره این میدان بین شهردار وقت و آقای صالحی تفاهمی صورت گرفت كه آنجا را پیادهراه و سنگفرش کنند تا برای تردد عموم مردم باز شود. بعد از اتمام کار و هزینه 30 میلیارد تومانی ما تنها توانستیم دو برنامه عمومی کنسرت را در مدتی محدود آنجا برگزار کنیم. درواقع وزارت خارجه برخلاف تمام توافقها درها را بست و همزمان ماجرای سفارت عربستان رخ داد و وزارت امور خارجه اعلام کرد نیازمند ایجاد امنیت در اطراف وزارت امور خارجه است و به این ترتیب محدودیتها بیشتر شد.
به عبارتی سازوکار مسدودشدن موقت از سوی شهرداری تهران و برای حفظ امنیت وجود داشت تا همزمان شهروندان هم بتوانند از این فضا استفاده کنند و به نظر من بستهماندن دائمی میدان مشق یک کجسلیقگی مدیریتی است و اگر قاطعیتی وجود میداشت بهترین زمان همین دوره بود. بالاخره آقای ظریف سالها در آمریکا زندگی کرده، فضاهای اینچنینی را در واشنگتن دیده و میداند که بستن این میدان یعنی گرفتن حق واقعی مردم از شهر! در این محدوده تاریخی فضای فرهنگی و دانشگاهی و موزه وجود دارد، اما شهروندان و شهرداری تهران که میلیاردها پول خرج کرده حق استفاده ندارند. به هر صورت این تفاهمنامه مشترک وجود دارد و تاکنون سه بار تمدید شده، ولی هنوز ضمانت اجرائی برای برگرداندن این بخش شهر به مردم وجود ندارد.
دیدند سازمان پول و دست اجرا دارد، گفتند سرویس بهداشتی هم بسازید
از ابتدا قرار نبود سازمان زیباسازی در همه امور شهر وارد شود، اما این اختلاط وظایف در سالهای گذشته بارها وجود داشته و بارها سازمان به جای اینکه ستاد باشد، تبدیل به صف شده و همین رویکرد انتظاراتی را بین دستگاههای اجرائی و شهروندان و سایر افراد مرتبط ایجاد کرده است. تلاش ما این بود که مرز بین الگوسازی و واردشدن به کار اجرائی را نگه داریم، اما متأسفانه در دورهای دیدند سازمان پول دارد و دستش به ساختوساز هم خوب میرود گفتند مثلا سرویسهای بهداشتی شهر را هم بسازد. همین رویکرد درباره خانههای تاریخی هم وجود داشته و از همان اوایل دهه 90 که شروع به تملک و مرمت خانههای تاریخی شد، قرار بود الگوسازی کنیم تا بخش خصوصی و مردم پای کار بیایند و با پروژههای سازمان خیلیها ترسشان بریزد و پای کار بیایند. بخش خصوصی دیده که بخش حاکمیتی پای کار است و سرمایهگذاری میکند، وارد این فضا شده و حتی به شهرهای دیگر هم سرایت کرده است. این رویکرد سازمان در بخشهای مختلف برای شهرداریهای استانهای دیگر هم الگو بود و ما دفاتر مشاوره و ستادهای اجرائی را تشکیل داديم و نتیجه مطالعات را در اختیارشان گذاشتیم. در شهرهای اصفهان، مشهد، کیش،
خوزستان، لاهیجان، قم، کرج و... این مشورت در اجرای پروژهها را داشتهایم اما اینکه چقدر عملیاتی شد و چطور اجرا کردند را دقیق نمیدانم، همینکه این موارد تبدیل به دغدغه و موضوعی قابل پیگیری در شهرها شده اهمیت دارد. برای ما این مهم است که قبلا به خانههای تاریخی، «کلنگی» میگفتند اما حالا میگویند خانه تاریخی و این تغییر گفتمان قابل ارزش است. در این مسیر رسانهها و ngoها تأثیر زیادی داشتند و ارتباط ما را با حوزههای مختلف فرهنگ زیاد کرد که تأثیرات بسياری در روند کار داشته است. همواره سعی کردیم خوب گوش دهیم تا ببینیم چه راهحلی وجود دارد. مثلا درمورد خانه اتحادیه ngoها و رسانهها جلوی تخریب را گرفتند و در ادامه سازمان وارد شد، بماند که همان زمان خرید خانه اتحادیه با آن سوابق تاریخی حرف و حدیث و شرایط حقوقی زیادی داشت که هر مدیری بهراحتی این ریسک را نمیپذيرفت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.