|

رنسانس شهری و آیینی‌شدن شهر

شهر در دنیای معاصر و مدرن تاریخ پرفرازونشیبی را طی کرده است. در هر‌یک از فرازها و فرودهایش چیزی در آن برجسته‌تر و مهم‌تر شده است. شهر گاه مظهر سیاست و تجمیع سرمایه‌های سیاسی، گاه مظهر اقتصاد و تراکم سرمایه‌های مادی و گاه نیز مرکز جمعیت بوده است. اما اکنون شهر در فرایند چرخشی فرهنگی است که تبدیل به مرکز تجمیع و تجلی فرهنگ شود. در دنیای امروز رنسانس شهری در حال شکل‌گیری است و این رنسانس شهری ابعاد وسیعی دارد. یکی از ابعاد آن فرهنگی‌شدن شهر است. در تمام شهرهای بزرگ و کوچک جهان در چند دهه‌ اخیر برگزاری جشنواره‌های هنری، ورزشی، طبیعی، تاریخی و به‌طور کلی فرهنگی، خط‌مشی مهمی در فرایند ساختن و توسعه‌ی شهری شده است. شهرها در تکاپو هستند تا لحظه‌ای تاریخی، یا میراثی مادی و معنوی یا هر چیزی را که قابلیت آیینی‌‌شدن دارد، به جشنواره و رسم و آیین شهری بدل کنند و از این راه اقتصاد و جامعه و فرهنگ را به هم گره بزنند و نشاط و مدنیتی تازه در رگ‌های شهر و شهروندان بدمند. فرهنگی‌کردن شهر، زنده‌کردن آیین‌هاست. آیین‌هایی که بتواند نه برای ستایش قدرت، بلکه برای پیوند‌‌زدن انسان‌ها و پاسداشت مقام انسان و انسانیت باشد؛ آیین‌هایی که انسان‌ورزی و مهربانی را رونق بخشد.
رنسانس شهری تازه، روندی است که تلاش می‌کند تا تنوعات فرهنگی مانند تنوعات زبانی، قومی، دینی، جنسیتی، نژادی و اجتماعی در شهرها را گرامی بدارد و برای احترام‌گذاشتن به همه‌ گروه‌ها و شهروندان، آیین‌های آنها را همچون آیین شهر برگزار کند. رنسانس شهری تازه، احیای آیین‌ها و گاه ابداع سنت‌هاست تا از این راه شهر در برابر مقام انسان سر تعظیم فرود آورد و شهر را در خدمت با‌هم‌بودن و با‌هم‌زیستن شهروندان از هر دین، زبان، قوم و نژاد قرار دهد. شهرها در دنیای مدرن که از «شهر صنعتی» آغاز شد با طی دو قرن مسیر تاریخ اما در ایستگاه تازه تاریخی خود به شهر فرهنگی نزدیک شده است. شهر صنعتی اگرچه زرق‌و‌برق و آسایش تکنولوژیکی به ارمغان آورد، اما در عین حال در نهایت به آلود‌گی زیست‌محیطی، نابرابری‌های بزرگ اجتماعی و طبقاتی، فقر شهری، سکونتگاه‌های غیررسمی، خشونت شهری، فراموشی تاریخ، هویت‌زدایی و فرهنگ‌زدایی منجر شد. اکنون رنسانس شهری روندی است در توسعه‌ شهری که تلاش می‌کند تا «شهرهایی خلاق» بسازد و با تکیه بر قابلیت‌ها و سرمایه‌های مادی، طبیعی، تاریخی، فرهنگی و آیینی، جان فرهنگ در شهر را زنده کند و روح شهر را طراوت و تازگی بخشد. آیین‌های شهری در این رنسانس از جایگاه برجسته‌ای برخوردار است. تهران و شهرهای دیگر ایران نیز در دهه‌های اخیر به سوی رونق‌بخشیدن به آیین‌ها در حرکت بوده و هستند. فارغ از جنبه‌ انتقادی که می‌توان در این زمینه داشت، باید این جهت‌گیری به سوی آیین‌های شهری، به‌ویژه آیین‌های فرهنگی مانند آیین‌های نوروزی، جشنواره‌های غذایی، هنری، ورزشی و محلی و قومی را پاس داشت و برای رونق آن کوشید. آیین شهر و شهر آیین‌دار، نسخه‌ شفابخشی است که می‌توان برای تهران و بسیاری از شهرها تجویز کرد. انسان‌ها برای زندگی در شهر نیاز به حافظه و خاطره دارند و کاری که آیین می‌کند، ساختن حافظه‌ و خاطره‌ است.
جین جیکوبز که به خاطر تأثیرش بر مطالعات شهری شناخته‌شده است، در سال 1960 در کتاب «زندگی و مرگ شهرهای بزرگ آمریکایی» می‌گفت شهرها زمانی به شهرهای امن انسانی تبدیل می‌شوند که امکان زندگی کودکان، نوجوانان، زنان، معلولان، گروه‌های آسیب‌پذیر و همه‌ شهروندان در فضای شهری فراهم باشد. او خواهان گسترش پیاده‌راه‌ها و فراهم‌کردن حضور گسترده‌تر انسان در فضاهای شهری بود. از آن زمان ایده‌ شهر انسانی شکل گرفت و یکی از راهبردها برای انسانی کردن شهر، گسترش آیین‌ها در شهرهاست.
آیین‌های گوناگونی که می‌توانند سیاسی، ملی، حکومتی، عمومی و تفریحی باشند. آیین‌ها امروز مهم‌ترین راهبرد مدیریت شهرها شده است و این راهبرد نه‌فقط برای هدف‌های تجاری و رونق‌دادن شهر، بلکه برای ارتقای امنیت اجتماعی شهر و گسترش مشارکت شهروندان در فضاهای شهری است. آیین، مفهوم مهمی برای توسعه‌ی شهری است؛ چون آیین‌ها هستند که تبدیل سرمایه‌ها در بافت فضای شهری را به یکدیگر تسهیل می‌کنند. آیین‌ها فقط باورهایی در ذهن نیستند، بلکه آیین‌ها کنش‌ها و رفتارهایی هستند که در مکان‌هایی وقوع پیدا می‌کنند. مکان‌ها، محیط برگزاری آیین‌ها نیستند و عکس آن درست است. آیین‌ها، مکان‌ها را می‌سازند و تبدیل به مکان می‌کنند. مکان به ساختمان گچ و آهنی نمی‌گویند، بلکه مکان جایی است که آیین در آن اتفاق می‌افتد. آیین کنش جمعی و آن معنای مشترکی است که در رفتار ما آدم‌ها به‌عنوان شهروند و در فضاهایی که ما می‌سازیم عینیت پیدا می‌کند.
همیشه تاریخ این‌چنین بوده و این‌بار در این رنسانس شهری که در ایران در حال اتفاق افتادن است آیین از حالت ناخودآگاه تا سازمان‌یافته به امری خودآگاه و سازمان‌یافته تبدیل می‌شود. ما در عصر سازمان‌های بزرگ زندگی می‌کنیم و سازمان‌ها هستند که زندگی و آدم‌ها را می‌سازند.
صدها جشنواره در شهرهای ایران و جهان برگزار می‌شوند که به معنای آیین‌دار‌بودن یک شهر است. بحث آیینی‌شدن شهر و نسبت شهر و آیین یکی از بحث‌هایی است که ما به کمک آن می‌توانیم هم شهر را بهتر بفهمیم و هم راهبردهای مدیریت و برنامه‌ریزی شهری را به‌ویژه در سال‌های اخیر انسجام ببخشیم. برای فهم‌پذیر‌کردن تجربه‌ای که در تهران و بسیاری از شهرهای ایران اتفاق می‌افتد، باید گفت چه نسبتی میان آیین و شهر، به‌ویژه در شهرهایی وجود دارد که پایتخت هستند.
شهرها را امروزه نه ماشین‌های بزرگ و نه خودروهای غول‌پیکر، بلکه آیین‌ها و جشنواره‌های برگزار‌شده در آن معنا می‌بخشند. جشنواره گلاب‌گیری کاشان، آیین‌های زیارت در مشهد، آیین خاص عزاداری در تبریز مثال‌هایی از این دست است که نشان می‌دهد چطور شهرها به کمک آیین جان‌ بخشیده می‌شوند.
برای توسعه‌ شهر باید آیین را بفهمیم. آیین‌ها تنها و تنها در صورتی می‌توانند شهر را انسانی و معنادار کنند که حس آزادی و مدنیت و عمل بر اساس اختیار و مشارکت شهروندان به معنای اصیل کلمه در ذات این آیین نهفته باشد. به همین دلیل باید دقت کرد این آیین‌ها را به گروه‌هایی واگذار کنیم که در شهرها زندگی می‌کنند همچون هنرمندان، دانشجویان و قومیت‌هایی که در تهران زندگی می‌کنند.
آیین امروزه واژه دیگری برای شهر است و معنای مدیریت شهری تفاوت بنیانی پیدا کرده و در واقع شهر زمانی شهر است که فضایی برای خلق معناها ایجاد کند. سازمانی مثل مدیریت شهری سازمان عظیمی است که زندگی از آن سازمان شکل می‌گیرد و ما نیاز داریم عملکرد این سازمان را بازاندیشی کنیم.
سازمان باید به فعالیت خود آشنایی پیدا کند و از شهر و از عملکرد خود به‌عنوان سازمان شهر آشنایی‌زدایی بکند. امروزه مدیریت شهری و توسعه‌ شهری معنای 50 سال پیش خود را نداشته و به معنای مدیریت فنی و اقتصادی شهر نیست و عکس آن درست است؛ مدیریت فنی و اقتصادی شهر مدیریت آیینی و فرهنگی است. امروزه معنای توسعه شهری به‌عنوان مهم‌ترین آرمان و مأموریت شهر در حال عوض‌شدن است.
توسعه‌ شهری زمانی اتفاق می‌افتد که امکان تبدیل سرمایه‌ها به یکدیگر تسهیل شود. سرمایه‌های اقتصادی در شهر باید بتوانند سرمایه‌های فرهنگی شوند. سرمایه‌های فرهنگی بتوانند سرمایه‌های اجتماعی شوند و سرمایه‌های اجتماعی و فرهنگی بتوانند سرمایه سیاسی شوند و بالعکس؛ روند توسعه‌ شهری یعنی روند تسهیل تبدیل سرمایه‌ها به یکدیگر. مدیریت شهری برای ایجاد امنیت نیاز دارد که آیین‌ها را در شهرها گسترش دهد تا مردم بتوانند در خیابان‌ها زندگی کنند.
پروفسور «یان گل» یکی از برجسته‌ترین طراحان شهری به ما توضیح می‌دهد که زندگی شهری در میان ساختمان‌ها تحقق می‌یابد. شهر یعنی زیستن در میان ساختمان‌ها و ما باید بدانیم چطور فضاها با خالی‌شدن از انسان‌ها، پرمخاطره می‌شوند و چطور ما باید میدان‌ها، خیابان‌ها و ساختمان‌ها را با انسان آشتی دهیم. اگر زیست در میان ساختمان‌ها را توسعه دهیم، شهر امن‌تر و اخلاقی‌تر می‌شود. آیین‌های شهری کمک می‌کنند تا این زیست میان ساختمان‌ها ممکن و امن و انسانی‌تر شود.
مطالعات نشان می‌دهد بیشترین موقعیت‌های مخاطره‌آمیز جاهایی است که حضور انسان‌ها کمتر است یا در میان انسان‌ها آیینی وجود ندارد. آیین‌ها شهر را می‌سازند؛ شهر را کنترل امن، انسانی و اخلاقی می‌کنند. آیین‌ها مانع انواع گسست‌ها می‌شوند و بزرگ‌ترین بحرانی که در شهرهای بزرگ همچون تهران با آن مواجه بوده‌ایم، گسست تاریخی بوده است. شهرها روزبه‌روز که توسعه پیدا می‌کنند از میراث فرهنگی و حافظه‌ تاریخی فاصله می‌گیرند و آیین‌ها این گسست و شکاف را می‌پوشانند. آیین‌ها به ما کمک می‌کنند تا حافظه شهری شکل بگیرد؛ چرا‌که شهروندان برای زندگی در شهر فقط به پول و درآمد بیشتر نیاز ندارند.
بسیاری از شهرهای جهانی به واسطه آیین‌داشتن شهر شده‌‌اند و خیلی از شهرها معنای خود را به واسطه‌ آیین‌هایشان یافته‌اند. مشهد، شهر تاریخ و شهادتگاه عالم می‌شود و به واسطه آیین هویت می‌یابد. چندین سال پیش یک ژاپنی درخت گیلاسی را به شهر واشنگتن هدیه می‌دهد و از آنجا که شهر باید آیین داشته باشد، کم‌کم این عمل نه‌چندان مهم به آیین شهر واشنگتن تبدیل شده و هر‌ساله جشنواره شکوفه‌های گیلاس برگزار می‌شود. در واقع این کاخ سفید نیست که به واشنگتن معنا می‌دهد، بلکه جشنواره‌ شکوفه گیلاس روح شهر واشنگتن است و واشنگتن به‌مثابه‌ شهر با جشنواره‌ هانامی تعریف می‌شود.
لندن، کلن، ریودوژانیرو و بسیاری از شهرها به واسطه‌ آیین‌هایشان معنا پیدا می‌کنند. شهر ریودوژانیرو در کشور برزیل با بزرگ‌ترین کارناوال شهری کره زمین شناخته می‌شود و کوچک‌ترین شهر جهان در کرواسی هم به ‌خاطر آیین اسم شهر یافته است. شهر «نیک‌پی» در استان زنجان نیز به خاطر آنکه توانسته کاروانسرای عباسی خود را سرپا نگاه دارد، توانسته با 500 نفر جمعیت اسم شهر داشته باشد. روزی بود که جمعیت‌ها، شهرها را می‌ساختند و امروزه آیین‌ها شهر را می‌سازند. طی این سال‌ها برای آیین‌دارشدن تهران و شهرهای دیگر ایران تلاش‌های بسیاری صورت گرفته است.
مثال اخیر خط‌مشی آیینی‌شدن شهر، ایجاد نوروزگاه‌هاست؛ نوروزگاه‌ها که در چند سال اخیر در تهران و برخی شهرهای دیگر شکل گرفته‌اند، به آیینی‌‌شدن شهر کمک می‌کنند. به ‌واسطه همین نوروزگاه‌ها مشاغل بسیاری ایجاد شده و کارآفرینی در نوروزگاه به سرمایه‌ اجتماعی و همبستگی شهری منجر شده است. آفرینش‌های ادبی و آیینی در نوروزگاه‌ها به آفرینش‌های اقتصادی و بازار تبدیل می‌شود و در واقع آیین‌ها پول رایج شهر می‌شوند. همچنین می‌بینیم چطور نوآوری‌های بازار به نوآوری‌های اجتماعی و اخلاقی تبدیل می‌شوند.
در فضای فرهنگی‌شدن، آنچه که تهران و هر شهر دیگری را شهر می‌کند همین آیین‌های متنوعی است که انجام می‌شود و روز به روز گسترش بیشتری پیدا می‌کند. شهر زمانی شهر می‌شود که حضورپذیری شهروندان در شهر بیشتر باشد. زیرگذرها و روگذرها نشانه‌ شهر نیستند و تنها زمانی می‌توانند جزء شهر باشند که با معنا و آیینی درآمیخته باشند. وجود بزرگراه‌هایی که امکان حضور ساکنانش هست اما انسان‌ها نیست، افتخاری برای شهر محسوب نمی‌شود. باید امکان تجربه‌ اخلاقی، همزیستی و حضورپذیری وجود داشته باشد.
آیینی‌شدن شهر و شهرهای آیینی، چالش‌ها و تنش‌های بزرگی نیز می‌توانند ایجاد می‌کنند. ما ضمن نیاز به آیین‌های شهری، باید مراقب باشیم که آیینی‌شدن موجب محدودشدن تنفس فرهنگی، گروه‌های قومی و فردیت شهروندان نشود که خود می‌تواند تنش‌های دیگر ایجاد کند. آیینی‌شدن شهر نباید به معنای گسترش مصرف و دامن‌زدن به ناپایداری شهر شود. آیین‌ها می‌توانند در امتداد بازار قرار گیرند، اما اگر لجام‌گسیخته باشند و ابعاد تازه‌ای از شهر مصرفی را دامن بزنند، خطراتش بیشتر است. آیین‌ها می‌توانند شهر را بسازند یا ویران کنند و اگر آیین‌ها به‌مثابه‌ امر مدنی تلقی نشوند و فقط به معنای رسوم سیاسی و فضا و جای شهر باشند، نه‌تنها معنا را تولید نمی‌کنند، بلکه به عکس معنازدایی می‌کنند.
منابع
جیکوبز، جین (1396) ، مرگ و زندگی شهرهای بزرگ آمریکائی، مترجمان: حمیدرضا پارسی و آرزو افلاطونی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران
گل، یان (1387) ، زندگی در فضای میان ساختمان‌ها، مترجم شیما شصتی، تهران: نشر سازمان انتشارات جهاد دانشگاهی
شهر در دنیای معاصر و مدرن تاریخ پرفرازونشیبی را طی کرده است. در هر‌یک از فرازها و فرودهایش چیزی در آن برجسته‌تر و مهم‌تر شده است. شهر گاه مظهر سیاست و تجمیع سرمایه‌های سیاسی، گاه مظهر اقتصاد و تراکم سرمایه‌های مادی و گاه نیز مرکز جمعیت بوده است. اما اکنون شهر در فرایند چرخشی فرهنگی است که تبدیل به مرکز تجمیع و تجلی فرهنگ شود. در دنیای امروز رنسانس شهری در حال شکل‌گیری است و این رنسانس شهری ابعاد وسیعی دارد. یکی از ابعاد آن فرهنگی‌شدن شهر است. در تمام شهرهای بزرگ و کوچک جهان در چند دهه‌ اخیر برگزاری جشنواره‌های هنری، ورزشی، طبیعی، تاریخی و به‌طور کلی فرهنگی، خط‌مشی مهمی در فرایند ساختن و توسعه‌ی شهری شده است. شهرها در تکاپو هستند تا لحظه‌ای تاریخی، یا میراثی مادی و معنوی یا هر چیزی را که قابلیت آیینی‌‌شدن دارد، به جشنواره و رسم و آیین شهری بدل کنند و از این راه اقتصاد و جامعه و فرهنگ را به هم گره بزنند و نشاط و مدنیتی تازه در رگ‌های شهر و شهروندان بدمند. فرهنگی‌کردن شهر، زنده‌کردن آیین‌هاست. آیین‌هایی که بتواند نه برای ستایش قدرت، بلکه برای پیوند‌‌زدن انسان‌ها و پاسداشت مقام انسان و انسانیت باشد؛ آیین‌هایی که انسان‌ورزی و مهربانی را رونق بخشد.
رنسانس شهری تازه، روندی است که تلاش می‌کند تا تنوعات فرهنگی مانند تنوعات زبانی، قومی، دینی، جنسیتی، نژادی و اجتماعی در شهرها را گرامی بدارد و برای احترام‌گذاشتن به همه‌ گروه‌ها و شهروندان، آیین‌های آنها را همچون آیین شهر برگزار کند. رنسانس شهری تازه، احیای آیین‌ها و گاه ابداع سنت‌هاست تا از این راه شهر در برابر مقام انسان سر تعظیم فرود آورد و شهر را در خدمت با‌هم‌بودن و با‌هم‌زیستن شهروندان از هر دین، زبان، قوم و نژاد قرار دهد. شهرها در دنیای مدرن که از «شهر صنعتی» آغاز شد با طی دو قرن مسیر تاریخ اما در ایستگاه تازه تاریخی خود به شهر فرهنگی نزدیک شده است. شهر صنعتی اگرچه زرق‌و‌برق و آسایش تکنولوژیکی به ارمغان آورد، اما در عین حال در نهایت به آلود‌گی زیست‌محیطی، نابرابری‌های بزرگ اجتماعی و طبقاتی، فقر شهری، سکونتگاه‌های غیررسمی، خشونت شهری، فراموشی تاریخ، هویت‌زدایی و فرهنگ‌زدایی منجر شد. اکنون رنسانس شهری روندی است در توسعه‌ شهری که تلاش می‌کند تا «شهرهایی خلاق» بسازد و با تکیه بر قابلیت‌ها و سرمایه‌های مادی، طبیعی، تاریخی، فرهنگی و آیینی، جان فرهنگ در شهر را زنده کند و روح شهر را طراوت و تازگی بخشد. آیین‌های شهری در این رنسانس از جایگاه برجسته‌ای برخوردار است. تهران و شهرهای دیگر ایران نیز در دهه‌های اخیر به سوی رونق‌بخشیدن به آیین‌ها در حرکت بوده و هستند. فارغ از جنبه‌ انتقادی که می‌توان در این زمینه داشت، باید این جهت‌گیری به سوی آیین‌های شهری، به‌ویژه آیین‌های فرهنگی مانند آیین‌های نوروزی، جشنواره‌های غذایی، هنری، ورزشی و محلی و قومی را پاس داشت و برای رونق آن کوشید. آیین شهر و شهر آیین‌دار، نسخه‌ شفابخشی است که می‌توان برای تهران و بسیاری از شهرها تجویز کرد. انسان‌ها برای زندگی در شهر نیاز به حافظه و خاطره دارند و کاری که آیین می‌کند، ساختن حافظه‌ و خاطره‌ است.
جین جیکوبز که به خاطر تأثیرش بر مطالعات شهری شناخته‌شده است، در سال 1960 در کتاب «زندگی و مرگ شهرهای بزرگ آمریکایی» می‌گفت شهرها زمانی به شهرهای امن انسانی تبدیل می‌شوند که امکان زندگی کودکان، نوجوانان، زنان، معلولان، گروه‌های آسیب‌پذیر و همه‌ شهروندان در فضای شهری فراهم باشد. او خواهان گسترش پیاده‌راه‌ها و فراهم‌کردن حضور گسترده‌تر انسان در فضاهای شهری بود. از آن زمان ایده‌ شهر انسانی شکل گرفت و یکی از راهبردها برای انسانی کردن شهر، گسترش آیین‌ها در شهرهاست.
آیین‌های گوناگونی که می‌توانند سیاسی، ملی، حکومتی، عمومی و تفریحی باشند. آیین‌ها امروز مهم‌ترین راهبرد مدیریت شهرها شده است و این راهبرد نه‌فقط برای هدف‌های تجاری و رونق‌دادن شهر، بلکه برای ارتقای امنیت اجتماعی شهر و گسترش مشارکت شهروندان در فضاهای شهری است. آیین، مفهوم مهمی برای توسعه‌ی شهری است؛ چون آیین‌ها هستند که تبدیل سرمایه‌ها در بافت فضای شهری را به یکدیگر تسهیل می‌کنند. آیین‌ها فقط باورهایی در ذهن نیستند، بلکه آیین‌ها کنش‌ها و رفتارهایی هستند که در مکان‌هایی وقوع پیدا می‌کنند. مکان‌ها، محیط برگزاری آیین‌ها نیستند و عکس آن درست است. آیین‌ها، مکان‌ها را می‌سازند و تبدیل به مکان می‌کنند. مکان به ساختمان گچ و آهنی نمی‌گویند، بلکه مکان جایی است که آیین در آن اتفاق می‌افتد. آیین کنش جمعی و آن معنای مشترکی است که در رفتار ما آدم‌ها به‌عنوان شهروند و در فضاهایی که ما می‌سازیم عینیت پیدا می‌کند.
همیشه تاریخ این‌چنین بوده و این‌بار در این رنسانس شهری که در ایران در حال اتفاق افتادن است آیین از حالت ناخودآگاه تا سازمان‌یافته به امری خودآگاه و سازمان‌یافته تبدیل می‌شود. ما در عصر سازمان‌های بزرگ زندگی می‌کنیم و سازمان‌ها هستند که زندگی و آدم‌ها را می‌سازند.
صدها جشنواره در شهرهای ایران و جهان برگزار می‌شوند که به معنای آیین‌دار‌بودن یک شهر است. بحث آیینی‌شدن شهر و نسبت شهر و آیین یکی از بحث‌هایی است که ما به کمک آن می‌توانیم هم شهر را بهتر بفهمیم و هم راهبردهای مدیریت و برنامه‌ریزی شهری را به‌ویژه در سال‌های اخیر انسجام ببخشیم. برای فهم‌پذیر‌کردن تجربه‌ای که در تهران و بسیاری از شهرهای ایران اتفاق می‌افتد، باید گفت چه نسبتی میان آیین و شهر، به‌ویژه در شهرهایی وجود دارد که پایتخت هستند.
شهرها را امروزه نه ماشین‌های بزرگ و نه خودروهای غول‌پیکر، بلکه آیین‌ها و جشنواره‌های برگزار‌شده در آن معنا می‌بخشند. جشنواره گلاب‌گیری کاشان، آیین‌های زیارت در مشهد، آیین خاص عزاداری در تبریز مثال‌هایی از این دست است که نشان می‌دهد چطور شهرها به کمک آیین جان‌ بخشیده می‌شوند.
برای توسعه‌ شهر باید آیین را بفهمیم. آیین‌ها تنها و تنها در صورتی می‌توانند شهر را انسانی و معنادار کنند که حس آزادی و مدنیت و عمل بر اساس اختیار و مشارکت شهروندان به معنای اصیل کلمه در ذات این آیین نهفته باشد. به همین دلیل باید دقت کرد این آیین‌ها را به گروه‌هایی واگذار کنیم که در شهرها زندگی می‌کنند همچون هنرمندان، دانشجویان و قومیت‌هایی که در تهران زندگی می‌کنند.
آیین امروزه واژه دیگری برای شهر است و معنای مدیریت شهری تفاوت بنیانی پیدا کرده و در واقع شهر زمانی شهر است که فضایی برای خلق معناها ایجاد کند. سازمانی مثل مدیریت شهری سازمان عظیمی است که زندگی از آن سازمان شکل می‌گیرد و ما نیاز داریم عملکرد این سازمان را بازاندیشی کنیم.
سازمان باید به فعالیت خود آشنایی پیدا کند و از شهر و از عملکرد خود به‌عنوان سازمان شهر آشنایی‌زدایی بکند. امروزه مدیریت شهری و توسعه‌ شهری معنای 50 سال پیش خود را نداشته و به معنای مدیریت فنی و اقتصادی شهر نیست و عکس آن درست است؛ مدیریت فنی و اقتصادی شهر مدیریت آیینی و فرهنگی است. امروزه معنای توسعه شهری به‌عنوان مهم‌ترین آرمان و مأموریت شهر در حال عوض‌شدن است.
توسعه‌ شهری زمانی اتفاق می‌افتد که امکان تبدیل سرمایه‌ها به یکدیگر تسهیل شود. سرمایه‌های اقتصادی در شهر باید بتوانند سرمایه‌های فرهنگی شوند. سرمایه‌های فرهنگی بتوانند سرمایه‌های اجتماعی شوند و سرمایه‌های اجتماعی و فرهنگی بتوانند سرمایه سیاسی شوند و بالعکس؛ روند توسعه‌ شهری یعنی روند تسهیل تبدیل سرمایه‌ها به یکدیگر. مدیریت شهری برای ایجاد امنیت نیاز دارد که آیین‌ها را در شهرها گسترش دهد تا مردم بتوانند در خیابان‌ها زندگی کنند.
پروفسور «یان گل» یکی از برجسته‌ترین طراحان شهری به ما توضیح می‌دهد که زندگی شهری در میان ساختمان‌ها تحقق می‌یابد. شهر یعنی زیستن در میان ساختمان‌ها و ما باید بدانیم چطور فضاها با خالی‌شدن از انسان‌ها، پرمخاطره می‌شوند و چطور ما باید میدان‌ها، خیابان‌ها و ساختمان‌ها را با انسان آشتی دهیم. اگر زیست در میان ساختمان‌ها را توسعه دهیم، شهر امن‌تر و اخلاقی‌تر می‌شود. آیین‌های شهری کمک می‌کنند تا این زیست میان ساختمان‌ها ممکن و امن و انسانی‌تر شود.
مطالعات نشان می‌دهد بیشترین موقعیت‌های مخاطره‌آمیز جاهایی است که حضور انسان‌ها کمتر است یا در میان انسان‌ها آیینی وجود ندارد. آیین‌ها شهر را می‌سازند؛ شهر را کنترل امن، انسانی و اخلاقی می‌کنند. آیین‌ها مانع انواع گسست‌ها می‌شوند و بزرگ‌ترین بحرانی که در شهرهای بزرگ همچون تهران با آن مواجه بوده‌ایم، گسست تاریخی بوده است. شهرها روزبه‌روز که توسعه پیدا می‌کنند از میراث فرهنگی و حافظه‌ تاریخی فاصله می‌گیرند و آیین‌ها این گسست و شکاف را می‌پوشانند. آیین‌ها به ما کمک می‌کنند تا حافظه شهری شکل بگیرد؛ چرا‌که شهروندان برای زندگی در شهر فقط به پول و درآمد بیشتر نیاز ندارند.
بسیاری از شهرهای جهانی به واسطه آیین‌داشتن شهر شده‌‌اند و خیلی از شهرها معنای خود را به واسطه‌ آیین‌هایشان یافته‌اند. مشهد، شهر تاریخ و شهادتگاه عالم می‌شود و به واسطه آیین هویت می‌یابد. چندین سال پیش یک ژاپنی درخت گیلاسی را به شهر واشنگتن هدیه می‌دهد و از آنجا که شهر باید آیین داشته باشد، کم‌کم این عمل نه‌چندان مهم به آیین شهر واشنگتن تبدیل شده و هر‌ساله جشنواره شکوفه‌های گیلاس برگزار می‌شود. در واقع این کاخ سفید نیست که به واشنگتن معنا می‌دهد، بلکه جشنواره‌ شکوفه گیلاس روح شهر واشنگتن است و واشنگتن به‌مثابه‌ شهر با جشنواره‌ هانامی تعریف می‌شود.
لندن، کلن، ریودوژانیرو و بسیاری از شهرها به واسطه‌ آیین‌هایشان معنا پیدا می‌کنند. شهر ریودوژانیرو در کشور برزیل با بزرگ‌ترین کارناوال شهری کره زمین شناخته می‌شود و کوچک‌ترین شهر جهان در کرواسی هم به ‌خاطر آیین اسم شهر یافته است. شهر «نیک‌پی» در استان زنجان نیز به خاطر آنکه توانسته کاروانسرای عباسی خود را سرپا نگاه دارد، توانسته با 500 نفر جمعیت اسم شهر داشته باشد. روزی بود که جمعیت‌ها، شهرها را می‌ساختند و امروزه آیین‌ها شهر را می‌سازند. طی این سال‌ها برای آیین‌دارشدن تهران و شهرهای دیگر ایران تلاش‌های بسیاری صورت گرفته است.
مثال اخیر خط‌مشی آیینی‌شدن شهر، ایجاد نوروزگاه‌هاست؛ نوروزگاه‌ها که در چند سال اخیر در تهران و برخی شهرهای دیگر شکل گرفته‌اند، به آیینی‌‌شدن شهر کمک می‌کنند. به ‌واسطه همین نوروزگاه‌ها مشاغل بسیاری ایجاد شده و کارآفرینی در نوروزگاه به سرمایه‌ اجتماعی و همبستگی شهری منجر شده است. آفرینش‌های ادبی و آیینی در نوروزگاه‌ها به آفرینش‌های اقتصادی و بازار تبدیل می‌شود و در واقع آیین‌ها پول رایج شهر می‌شوند. همچنین می‌بینیم چطور نوآوری‌های بازار به نوآوری‌های اجتماعی و اخلاقی تبدیل می‌شوند.
در فضای فرهنگی‌شدن، آنچه که تهران و هر شهر دیگری را شهر می‌کند همین آیین‌های متنوعی است که انجام می‌شود و روز به روز گسترش بیشتری پیدا می‌کند. شهر زمانی شهر می‌شود که حضورپذیری شهروندان در شهر بیشتر باشد. زیرگذرها و روگذرها نشانه‌ شهر نیستند و تنها زمانی می‌توانند جزء شهر باشند که با معنا و آیینی درآمیخته باشند. وجود بزرگراه‌هایی که امکان حضور ساکنانش هست اما انسان‌ها نیست، افتخاری برای شهر محسوب نمی‌شود. باید امکان تجربه‌ اخلاقی، همزیستی و حضورپذیری وجود داشته باشد.
آیینی‌شدن شهر و شهرهای آیینی، چالش‌ها و تنش‌های بزرگی نیز می‌توانند ایجاد می‌کنند. ما ضمن نیاز به آیین‌های شهری، باید مراقب باشیم که آیینی‌شدن موجب محدودشدن تنفس فرهنگی، گروه‌های قومی و فردیت شهروندان نشود که خود می‌تواند تنش‌های دیگر ایجاد کند. آیینی‌شدن شهر نباید به معنای گسترش مصرف و دامن‌زدن به ناپایداری شهر شود. آیین‌ها می‌توانند در امتداد بازار قرار گیرند، اما اگر لجام‌گسیخته باشند و ابعاد تازه‌ای از شهر مصرفی را دامن بزنند، خطراتش بیشتر است. آیین‌ها می‌توانند شهر را بسازند یا ویران کنند و اگر آیین‌ها به‌مثابه‌ امر مدنی تلقی نشوند و فقط به معنای رسوم سیاسی و فضا و جای شهر باشند، نه‌تنها معنا را تولید نمی‌کنند، بلکه به عکس معنازدایی می‌کنند.
منابع
جیکوبز، جین (1396) ، مرگ و زندگی شهرهای بزرگ آمریکائی، مترجمان: حمیدرضا پارسی و آرزو افلاطونی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران
گل، یان (1387) ، زندگی در فضای میان ساختمان‌ها، مترجم شیما شصتی، تهران: نشر سازمان انتشارات جهاد دانشگاهی

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.