معماری شهری چگونه میتواند بر عملکرد شناختی شهروندان اثر بگذارد؟
روحاله شهابی.عضو هیئتعلمی گروه روانشناسی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
منظر شهری میتواند بر عملکرد شناختی شهروندان و متعاقب آن بر الگوهای رفتاری آنان تأثیر بگذارد. این موضوع اگرچه در طول چند دهه گذشته در قالب «روانشناسی محیط» مورد توجه بوده است، اما امروزه با توسعه علومی مانند روانشناسی شناختی و علوم اعصابشناختی اهمیت زیادی یافته است؛ بهگونهای که از یک سو با سهولت بیشتری میتوان در مورد چگونگی ادراک، تصور، تفسیر و پاسخدهی انسانها به سازههای محیط شهری سخن گفت و از سوی دیگر به فهم دقیقی از اثرگذاری این محیط بر نظام شناختی انسان دست یافت. در این یادداشت، بیش از پرداختهای نظری، تلاش میشود نمونههایی از اثرگذاری طراحی شهری بر عملکرد شناختی شهروندان ذکر شود و دلالتهای کاربردی آن به روشنی گفته شود:
1) در محیطهای شهری، به دلیل ازدیاد محرکهای جلبکننده توجه، مانند تابلوهای تبلیغاتی، اتومبیلها، ساختمانها، آدمهای پیرامون و مانند آن، نظام حسی انسان با مقداری از اطلاعات دیداری مواجه میشود که بسیار بیشتر از آن چیزی است که قادر به پردازش همزمان آنهاست. در چنین فضایی، بر اساس ترکیبی از عوامل مربوط به مشاهدهکننده (که در اینجا شهروند است) مانند اهداف و انتظارات او و عوامل مربوط به طراحی شهری (برای مثال تغییر در درخشندگی تابلو)، اولویت توجهی فرد مشخص میشود و وی ضمن نادیدهگرفتن محرک نامناسب، آن دسته از محرک موجود در محیط شهری را که دارای اولویت هستند، مورد توجه قرار میدهد. این فرایند، اگرچه به شکل خودکار انجام میشود، اما در آن مقدار بسیار زیادی از توجه به کار گرفته میشود و بالطبع موجب خستگی توجهی میشود. این خستگی توجهی میتواند پیامدهای بسیاری برای شهروندان داشته باشد که از آن جمله میتوان به افزایش احتمال گمکردن وسایل شخصی یا تصادف با وسایل نقلیه عبوری اشاره کرد. پیامدهای خستگی توجهی برای شهروندان تا حدی است که حتی برخی از متخصصان علوم اعصابشناختی، دوره کوتاه توجه را در هنگام حضور در خیابانهای
شلوغ شهری، سازگارتر دانستهاند و معتقد هستند توجه زیاد به محرکهای جذاب اما زودگذر محیطهای شهری، میتواند باعث شود حتی برای مثال اتومبیل بزرگی که در خیابان در حال حرکت است، دیده نشود. برای مواجهه با خستگی توجهی، طراحی محیطهای بازیابیکننده یا ترمیمکننده توجه توصیه شده است. محیطهای طبیعی به واسطه برخورداری از ویژگی جذابیت ذاتی، میتوانند خاصیت ترمیمی داشته باشند و توجه تحلیلرفته را ریکاوری کنند. مطالعات نشان دادند نهتنها حضور در محیطهای طبیعی، بلکه تماشای طبیعت یا حتی نگاه به تصاویر و فیلمهایی از مناظر طبیعی نیز میتواند اثر جبرانی داشته باشد و خستگی توجهی را از بین ببرد. ازاینرو، در طراحی شهری، تعبیه محیطهای طبیعی در فواصل مشخص میتواند یک راهحل مهم برای کاهش خستگی توجهی در نظر گرفته شود. این موضوع، مورد تأیید تجربی نیز قرار گرفته است. برای مثال والدین کودکانی که دارای اختلال نقایص توجه هستند، گزارش کردند که فرزندشان در محیطهای طبیعی بیرون از خانه در مقایسه با سایر محیطها، نشانههای اختلال کمتری را نشان میدهند. برای محیطهای طبیعی ترمیمکننده توجه، چهار ویژگی شامل جذابیت (fascination)، وسعت
(extent)، دوربودن (being away) و سازگاری (compatibility) در نظر گرفته شده است که در طراحی این محیطها میبایست مورد توجه قرار گیرند. جذابیت، به ظرفیت محیط در جلب توجه به صورت خودکار و بدون تلاش شناختی اشاره دارد. این ویژگی دارای وجه دیداری است و میتواند در منابع بصری مختلفی مانند یک محوطه پر از گل، گروه مجتمعی از پرندگان یا یک آب رونده خود را نشان دهد. وسعت به معنای احساس راحتی عمیق و آسایش در محیطی است که هیچ ویژگی غیرمعمول و غیرمنتظرهای ندارد و افراد در آن احساس ناراحتی و غریبگی نمیکنند. بر این اساس، در طراحی محیط ترمیمکننده توجه، حداکثر شباهت آنها به محیطهایی که افراد در آن احساس آرامش دارند، میبایست مورد توجه قرار گیرد. دوربودن، به احساس جدابودن و دوری از افکار و نگرانیهای معمول اشاره دارد. برای تجربه چنین حسی، اگرچه محیط فیزیکی بهتنهایی کفایت نمیکند، اما میتواند تا حد زیادی مفید باشد. سرانجام، محیط برای آنکه ترمیمکننده شناختی باشد، میبایست ترجیح شخصی افراد باشد و آن را با انگیزه درونی انتخاب کنند. (سازگاری) محیطِ سازگار که ترمیمکننده شناختی است، ویژگیهای زیر را دارد: الف) در آن افراد
نیاز به جستوجوی اطلاعات ندارند و تمامی اطلاعات لازم برای درک و لذتبردن از محیط به سهولت در دسترس است؛ ب) افراد احساس نمیکنند از روی ناچاری و ضرورت وارد آن محیط شدهاند، بلکه تمایل به لذتبردن و ترمیم شناختی موجب ورود آنها به محیط شده است. ج) محرکهای پرتکننده حواس یا ایجادکننده خطر در محیط وجود ندارد و افراد برای لذتبردن به تلاش کمی نیاز دارند.
2) در مراحل ابتدایی پردازش تصویری مناظر شهری توسط شهروندان، رقابت شدیدی بین تابلوهای تبلیغاتی متراکم، وسایل نقلیه متنوع، افراد با ظاهر و پوشش بسیار متفاوت، ساختمانهای ناهمگن و سایر محرکهای موجود در محیط شهری وجود دارد. در این رقابت، پردازش اشیای بزرگتر و برجستهتر در مقایسه با اشیای کوچکتر، با سهولت بیشتری انجام میشود. در نتیجه اگرچه در محیطهای شهری، کلیت منظر به سرعت درک میشود، اما امکان ناتوانی در درک و شناسایی اشیای کوچکتر حتی هنگامی که همین اشیا نیز مورد انتظار هستند، وجود دارد. این خطا، هنگامی که افراد تحت بار شناختی زیادی هستند، بدتر شده و موجب دشواری در تشخیص اجسام کوچکتر میشود. برای مثال، در برخی شهروندان، این موضوع باعث میشود در پیداکردن مکانهای مدنظر دچار اشتباه شوند یا هنگام رانندگی از تشخیص عابران پیاده یا دوچرخهسواران و موتورسواران ناتوان باشند. برای مواجهه با چنین پدیدهای، اقداماتی مانند پرهیز از بینظمی شهری، حذف عناصر زائد، رعایت تناسب در اندازه تابلوها و مانند آن پیشنهاد میشود.
3) در کودکان، بازی یک فعالیت ضروری برای رشد اجتماعی، هیجانی و شناختی است؛ بااینحال، بازی به صورت خودکار روی نمیدهد، بلکه به وسیله محیط و فرصتهای دیگری که آن را فراهم میکنند، تحت تأثیر قرار میگیرد. یک طراحی شهری ایدئال، فرصتهای بیشتر بازی برای کودکان فراهم میکند که در واقع منجر به یادگیری و رشد شناختی عمیقتر میشود. برای مثال طراحی شهری علاوه بر تعبیه زمینهای بازی مناسب، از طریق فاصله بین سنگهای روی چمن میتواند بازیهای عملکردی مانند دویدن یا پریدن را فراخوانی کند. نکته حائز اهمیت آن است که در طراحیهای شهری، نهفقط بازیهای عملکردی مانند آنچه گفته شد، بلکه سایر انواع بازیها نیز میبایست مورد توجه قرار گیرد. برای مثال کودکان بهطور طبیعی کنجکاو هستند و غریزه کاوشگری آنها وقتی تحریک میشود که با اشیائی مبهم روبهرو شوند. ازاینرو طراحی فضاهای شهری که احتمالا محل تجمع کودکان بوده و بیم خستگی آنها وجود دارد میبایست میل به کشف را هم در کودک و هم در بزرگسال همراه آنها فراخوانی کند. چنانچه طراحی برای بزرگسالان واضح و روشن باشد، ترغیب کودکان به کشف اتفاق نخواهد افتاد. یا آنکه قرارگرفتن تعداد
بیشتری تاب در کنار یکدیگر و حرکت هماهنگ آنها، علاوه بر توسعه روابط اجتماعی، میتواند مهارتهای شناختی مانند هماهنگی و انطباق را تقویت کند.
سالمندان، گروه سنی دیگری هستند که برخی از ویژگیهای طراحی شهری مانند نحوه اتصال خیابانها به یکدیگر، کاربریهای چندگانه محیط و در دسترسبودن فضاهای طبیعی میتواند بهعنوان عوامل حمایتکننده یا خطر برای نقصانشناختی یا دمانس در آنها باشد. نقصانشناختی، درک و پردازش موقعیتهای فضایی و مکانها را برای سالمندان دشوار میسازد و موجب مشکلاتی مانند فراموشی مسیر منزل حتی در سالمندان بهنجار میشود. ویژگیهای محیط شهر، از طریق اثرگذاریای که بر فعالیتهای فیزیکی، وضعیت سلامتی روانی و تعاملات اجتماعی دارند، به صورت غیرمستقیم نیز بر کارکرد شناختی سالمندان اثر میگذارد. طراحیهای شهری که در آن عناصر معماری سنتی مانند ساعتهای سردر، هلال تزیینی، ایوان جلویی و مانند آن وجود داشته باشد، میتواند احساس راحتی را در افراد مسن افزایش داده و موجب تسهیل در پردازش مکانها شود. همچنین شواهد پژوهشی بسیاری نیز وجود دارد که نشان میدهد روابط اجتماعی گسترده میتواند برای سالمندان مفید بوده و خطر نقصان شناختی را در آنها تا حد زیادی، کاهش دهد. ازاینرو، ساخت و توسعه مکانهایی که تعامل اجتماعی را تشویق کنند، یکی از مهمترین فرصتها
برای پیشگیری از دمانس در سالمندان شهری است. ازجمله طراحیهای شهری که ارتباطات انسانی را امکانپذیر و معاشرت را تسهیل میکنند، میتوان به ساخت نیمکتهای خیابانی یا میزهایی مشابه میز کنفرانس در محلهای احتمالی تجمع سالمندان اشاره کرد.
4) یکی دیگر از مسیرهایی که طراحی شهری میتواند بر عملکرد شناختی انسان اثر بگذارد، سهمی است که در سلامتی روانی شهروندان ایفا میکند. شواهد پژوهشی بسیاری وجود دارد که نشان میدهد ویژگیهای محیطی مانند منظر شهری و سیمای خیابانها میتوانند تعیینکننده سلامت روان شهروندان باشند. علاوه بر احساس تنهایی و انزوا، برخی شواهد پژوهشی نشان میدهد ساکنان مناطق شهری پرجمعیت، افسردگی و اضطراب بیشتری دارند. پژوهشهای علومشناختی با اشاره به نقش طراحی شهری در شکلگیری اضطراب و افسردگی، معتقد هستند عواملی مانند سهولت در استفاده از خدمات شهری، احساس راحتی در فضای شهری، سهولت در نحوه رفتوآمد، محیطهای شهری تقویتکننده تعاملات اجتماعی و محلههای بههممتصل که توسعهدهنده روابط اجتماعی و حسن همجواری هستند، میتوانند آسیبشناختی ناشی از اضطراب و افسردگی را بهشدت کاهش دهند. در این خصوص اگرچه افراد ممکن است ساکن در محلههایی باشند که از فضای سبز و طبیعی کمتری برخوردار هستند، اما با تعبیه چنین فضاهایی در مسیرهای منتهی به محلههای اداری و مرکز شهر که افراد روزانه در آن تردد میکنند، میتوان اثرات روانشناختی مثبت ایجاد کرد.
5) اهمیت نور طبیعی در طراحی شهری و فضاهای داخلی بارها مورد تأیید پژوهشی قرار گرفته است. عدم مواجهه با نور طبیعی تا حد زیادی میتواند بر کیفیت خواب و وضعیت روانی افراد اثر بگذارد. قرارگرفتن در معرض نور روزانه، همواره یکی از تکنیکهای درمانی برای مواجهه با افسردگیهای فصلی بوده است. مطالعات اخیر نشان دادند مکانیسمی که در رابطه بین نور خورشید و خلقوخو وجود دارد، در شناخت نیز مؤثر است و عملکرد شناختی میتواند تحت تأثیر نور قرار گیرد. به عبارت دیگر، افراد مستعد اختلالات خلقی مرتبط با نور خورشید میتوانند مستعد مشکلات شناختی مربوط به نور خورشید نیز باشند. با توجه به اهمیت قرارگیری در معرض نور طبیعی، ضرورت دارد در طراحی شهری، این نکته مورد توجه قرار گیرد. برخورداری از نور طبیعی برای آن دسته از فضاهای شهری که در آن افراد نیازمند توجه متمرکز بیشتری هستند (مانند بیمارستانها و مراکز آموزشی)، دارای اهمیت بیشتری است.
آنچه در اینجا مرور شد، محدود به اثرگذاری منظر شهری بر عملکرد شناختی بود، این در حالی است ک مشابه این اثرگذاری و البته به شکلی وسیعتر را میتوان برای سلامتی جسمانی و روانی نیز قائل بود. در مورد عملکرد شناختی نیز عامل اثرگذار مهم دیگری که در این یادداشت مورد توجه قرار نگرفت، سموم محیطی موجود در شهرهای بزرگ است. تأثیر سموم محیطی بر مغز و سیستم عصبی، بهطور گسترده، مطالعه و مستند شده است. اثر مخرب فلزات سنگین مانند سرب، جیوه و ترکیبات شیمیایی آلی بر هوش و عملکرد عقلانی کودکان، به عنوان یک نگرانی جدی، در نظر گرفته شده است.
بر اساس آنچه گفته شد، به منظور درک جامع تعامل انسان و محیط و کاربست آن در طراحی شهری، مشارکت متخصصینی مانند جامعهشناسان، انسانشناسان، روانشناسان شناختی و متخصصان علوم اعصاب ضرورت اساسی دارد. بهعنوان نتیجهگیری پایانی میتوان ادعای مشهور وینستون چرچیل را بازگو کرد که در مورد بازسازی مجلس عوام پس از جنگ ایراد کرده بود: «ما بناها را میسازیم، سپس آنها ما را».
منظر شهری میتواند بر عملکرد شناختی شهروندان و متعاقب آن بر الگوهای رفتاری آنان تأثیر بگذارد. این موضوع اگرچه در طول چند دهه گذشته در قالب «روانشناسی محیط» مورد توجه بوده است، اما امروزه با توسعه علومی مانند روانشناسی شناختی و علوم اعصابشناختی اهمیت زیادی یافته است؛ بهگونهای که از یک سو با سهولت بیشتری میتوان در مورد چگونگی ادراک، تصور، تفسیر و پاسخدهی انسانها به سازههای محیط شهری سخن گفت و از سوی دیگر به فهم دقیقی از اثرگذاری این محیط بر نظام شناختی انسان دست یافت. در این یادداشت، بیش از پرداختهای نظری، تلاش میشود نمونههایی از اثرگذاری طراحی شهری بر عملکرد شناختی شهروندان ذکر شود و دلالتهای کاربردی آن به روشنی گفته شود:
1) در محیطهای شهری، به دلیل ازدیاد محرکهای جلبکننده توجه، مانند تابلوهای تبلیغاتی، اتومبیلها، ساختمانها، آدمهای پیرامون و مانند آن، نظام حسی انسان با مقداری از اطلاعات دیداری مواجه میشود که بسیار بیشتر از آن چیزی است که قادر به پردازش همزمان آنهاست. در چنین فضایی، بر اساس ترکیبی از عوامل مربوط به مشاهدهکننده (که در اینجا شهروند است) مانند اهداف و انتظارات او و عوامل مربوط به طراحی شهری (برای مثال تغییر در درخشندگی تابلو)، اولویت توجهی فرد مشخص میشود و وی ضمن نادیدهگرفتن محرک نامناسب، آن دسته از محرک موجود در محیط شهری را که دارای اولویت هستند، مورد توجه قرار میدهد. این فرایند، اگرچه به شکل خودکار انجام میشود، اما در آن مقدار بسیار زیادی از توجه به کار گرفته میشود و بالطبع موجب خستگی توجهی میشود. این خستگی توجهی میتواند پیامدهای بسیاری برای شهروندان داشته باشد که از آن جمله میتوان به افزایش احتمال گمکردن وسایل شخصی یا تصادف با وسایل نقلیه عبوری اشاره کرد. پیامدهای خستگی توجهی برای شهروندان تا حدی است که حتی برخی از متخصصان علوم اعصابشناختی، دوره کوتاه توجه را در هنگام حضور در خیابانهای
شلوغ شهری، سازگارتر دانستهاند و معتقد هستند توجه زیاد به محرکهای جذاب اما زودگذر محیطهای شهری، میتواند باعث شود حتی برای مثال اتومبیل بزرگی که در خیابان در حال حرکت است، دیده نشود. برای مواجهه با خستگی توجهی، طراحی محیطهای بازیابیکننده یا ترمیمکننده توجه توصیه شده است. محیطهای طبیعی به واسطه برخورداری از ویژگی جذابیت ذاتی، میتوانند خاصیت ترمیمی داشته باشند و توجه تحلیلرفته را ریکاوری کنند. مطالعات نشان دادند نهتنها حضور در محیطهای طبیعی، بلکه تماشای طبیعت یا حتی نگاه به تصاویر و فیلمهایی از مناظر طبیعی نیز میتواند اثر جبرانی داشته باشد و خستگی توجهی را از بین ببرد. ازاینرو، در طراحی شهری، تعبیه محیطهای طبیعی در فواصل مشخص میتواند یک راهحل مهم برای کاهش خستگی توجهی در نظر گرفته شود. این موضوع، مورد تأیید تجربی نیز قرار گرفته است. برای مثال والدین کودکانی که دارای اختلال نقایص توجه هستند، گزارش کردند که فرزندشان در محیطهای طبیعی بیرون از خانه در مقایسه با سایر محیطها، نشانههای اختلال کمتری را نشان میدهند. برای محیطهای طبیعی ترمیمکننده توجه، چهار ویژگی شامل جذابیت (fascination)، وسعت
(extent)، دوربودن (being away) و سازگاری (compatibility) در نظر گرفته شده است که در طراحی این محیطها میبایست مورد توجه قرار گیرند. جذابیت، به ظرفیت محیط در جلب توجه به صورت خودکار و بدون تلاش شناختی اشاره دارد. این ویژگی دارای وجه دیداری است و میتواند در منابع بصری مختلفی مانند یک محوطه پر از گل، گروه مجتمعی از پرندگان یا یک آب رونده خود را نشان دهد. وسعت به معنای احساس راحتی عمیق و آسایش در محیطی است که هیچ ویژگی غیرمعمول و غیرمنتظرهای ندارد و افراد در آن احساس ناراحتی و غریبگی نمیکنند. بر این اساس، در طراحی محیط ترمیمکننده توجه، حداکثر شباهت آنها به محیطهایی که افراد در آن احساس آرامش دارند، میبایست مورد توجه قرار گیرد. دوربودن، به احساس جدابودن و دوری از افکار و نگرانیهای معمول اشاره دارد. برای تجربه چنین حسی، اگرچه محیط فیزیکی بهتنهایی کفایت نمیکند، اما میتواند تا حد زیادی مفید باشد. سرانجام، محیط برای آنکه ترمیمکننده شناختی باشد، میبایست ترجیح شخصی افراد باشد و آن را با انگیزه درونی انتخاب کنند. (سازگاری) محیطِ سازگار که ترمیمکننده شناختی است، ویژگیهای زیر را دارد: الف) در آن افراد
نیاز به جستوجوی اطلاعات ندارند و تمامی اطلاعات لازم برای درک و لذتبردن از محیط به سهولت در دسترس است؛ ب) افراد احساس نمیکنند از روی ناچاری و ضرورت وارد آن محیط شدهاند، بلکه تمایل به لذتبردن و ترمیم شناختی موجب ورود آنها به محیط شده است. ج) محرکهای پرتکننده حواس یا ایجادکننده خطر در محیط وجود ندارد و افراد برای لذتبردن به تلاش کمی نیاز دارند.
2) در مراحل ابتدایی پردازش تصویری مناظر شهری توسط شهروندان، رقابت شدیدی بین تابلوهای تبلیغاتی متراکم، وسایل نقلیه متنوع، افراد با ظاهر و پوشش بسیار متفاوت، ساختمانهای ناهمگن و سایر محرکهای موجود در محیط شهری وجود دارد. در این رقابت، پردازش اشیای بزرگتر و برجستهتر در مقایسه با اشیای کوچکتر، با سهولت بیشتری انجام میشود. در نتیجه اگرچه در محیطهای شهری، کلیت منظر به سرعت درک میشود، اما امکان ناتوانی در درک و شناسایی اشیای کوچکتر حتی هنگامی که همین اشیا نیز مورد انتظار هستند، وجود دارد. این خطا، هنگامی که افراد تحت بار شناختی زیادی هستند، بدتر شده و موجب دشواری در تشخیص اجسام کوچکتر میشود. برای مثال، در برخی شهروندان، این موضوع باعث میشود در پیداکردن مکانهای مدنظر دچار اشتباه شوند یا هنگام رانندگی از تشخیص عابران پیاده یا دوچرخهسواران و موتورسواران ناتوان باشند. برای مواجهه با چنین پدیدهای، اقداماتی مانند پرهیز از بینظمی شهری، حذف عناصر زائد، رعایت تناسب در اندازه تابلوها و مانند آن پیشنهاد میشود.
3) در کودکان، بازی یک فعالیت ضروری برای رشد اجتماعی، هیجانی و شناختی است؛ بااینحال، بازی به صورت خودکار روی نمیدهد، بلکه به وسیله محیط و فرصتهای دیگری که آن را فراهم میکنند، تحت تأثیر قرار میگیرد. یک طراحی شهری ایدئال، فرصتهای بیشتر بازی برای کودکان فراهم میکند که در واقع منجر به یادگیری و رشد شناختی عمیقتر میشود. برای مثال طراحی شهری علاوه بر تعبیه زمینهای بازی مناسب، از طریق فاصله بین سنگهای روی چمن میتواند بازیهای عملکردی مانند دویدن یا پریدن را فراخوانی کند. نکته حائز اهمیت آن است که در طراحیهای شهری، نهفقط بازیهای عملکردی مانند آنچه گفته شد، بلکه سایر انواع بازیها نیز میبایست مورد توجه قرار گیرد. برای مثال کودکان بهطور طبیعی کنجکاو هستند و غریزه کاوشگری آنها وقتی تحریک میشود که با اشیائی مبهم روبهرو شوند. ازاینرو طراحی فضاهای شهری که احتمالا محل تجمع کودکان بوده و بیم خستگی آنها وجود دارد میبایست میل به کشف را هم در کودک و هم در بزرگسال همراه آنها فراخوانی کند. چنانچه طراحی برای بزرگسالان واضح و روشن باشد، ترغیب کودکان به کشف اتفاق نخواهد افتاد. یا آنکه قرارگرفتن تعداد
بیشتری تاب در کنار یکدیگر و حرکت هماهنگ آنها، علاوه بر توسعه روابط اجتماعی، میتواند مهارتهای شناختی مانند هماهنگی و انطباق را تقویت کند.
سالمندان، گروه سنی دیگری هستند که برخی از ویژگیهای طراحی شهری مانند نحوه اتصال خیابانها به یکدیگر، کاربریهای چندگانه محیط و در دسترسبودن فضاهای طبیعی میتواند بهعنوان عوامل حمایتکننده یا خطر برای نقصانشناختی یا دمانس در آنها باشد. نقصانشناختی، درک و پردازش موقعیتهای فضایی و مکانها را برای سالمندان دشوار میسازد و موجب مشکلاتی مانند فراموشی مسیر منزل حتی در سالمندان بهنجار میشود. ویژگیهای محیط شهر، از طریق اثرگذاریای که بر فعالیتهای فیزیکی، وضعیت سلامتی روانی و تعاملات اجتماعی دارند، به صورت غیرمستقیم نیز بر کارکرد شناختی سالمندان اثر میگذارد. طراحیهای شهری که در آن عناصر معماری سنتی مانند ساعتهای سردر، هلال تزیینی، ایوان جلویی و مانند آن وجود داشته باشد، میتواند احساس راحتی را در افراد مسن افزایش داده و موجب تسهیل در پردازش مکانها شود. همچنین شواهد پژوهشی بسیاری نیز وجود دارد که نشان میدهد روابط اجتماعی گسترده میتواند برای سالمندان مفید بوده و خطر نقصان شناختی را در آنها تا حد زیادی، کاهش دهد. ازاینرو، ساخت و توسعه مکانهایی که تعامل اجتماعی را تشویق کنند، یکی از مهمترین فرصتها
برای پیشگیری از دمانس در سالمندان شهری است. ازجمله طراحیهای شهری که ارتباطات انسانی را امکانپذیر و معاشرت را تسهیل میکنند، میتوان به ساخت نیمکتهای خیابانی یا میزهایی مشابه میز کنفرانس در محلهای احتمالی تجمع سالمندان اشاره کرد.
4) یکی دیگر از مسیرهایی که طراحی شهری میتواند بر عملکرد شناختی انسان اثر بگذارد، سهمی است که در سلامتی روانی شهروندان ایفا میکند. شواهد پژوهشی بسیاری وجود دارد که نشان میدهد ویژگیهای محیطی مانند منظر شهری و سیمای خیابانها میتوانند تعیینکننده سلامت روان شهروندان باشند. علاوه بر احساس تنهایی و انزوا، برخی شواهد پژوهشی نشان میدهد ساکنان مناطق شهری پرجمعیت، افسردگی و اضطراب بیشتری دارند. پژوهشهای علومشناختی با اشاره به نقش طراحی شهری در شکلگیری اضطراب و افسردگی، معتقد هستند عواملی مانند سهولت در استفاده از خدمات شهری، احساس راحتی در فضای شهری، سهولت در نحوه رفتوآمد، محیطهای شهری تقویتکننده تعاملات اجتماعی و محلههای بههممتصل که توسعهدهنده روابط اجتماعی و حسن همجواری هستند، میتوانند آسیبشناختی ناشی از اضطراب و افسردگی را بهشدت کاهش دهند. در این خصوص اگرچه افراد ممکن است ساکن در محلههایی باشند که از فضای سبز و طبیعی کمتری برخوردار هستند، اما با تعبیه چنین فضاهایی در مسیرهای منتهی به محلههای اداری و مرکز شهر که افراد روزانه در آن تردد میکنند، میتوان اثرات روانشناختی مثبت ایجاد کرد.
5) اهمیت نور طبیعی در طراحی شهری و فضاهای داخلی بارها مورد تأیید پژوهشی قرار گرفته است. عدم مواجهه با نور طبیعی تا حد زیادی میتواند بر کیفیت خواب و وضعیت روانی افراد اثر بگذارد. قرارگرفتن در معرض نور روزانه، همواره یکی از تکنیکهای درمانی برای مواجهه با افسردگیهای فصلی بوده است. مطالعات اخیر نشان دادند مکانیسمی که در رابطه بین نور خورشید و خلقوخو وجود دارد، در شناخت نیز مؤثر است و عملکرد شناختی میتواند تحت تأثیر نور قرار گیرد. به عبارت دیگر، افراد مستعد اختلالات خلقی مرتبط با نور خورشید میتوانند مستعد مشکلات شناختی مربوط به نور خورشید نیز باشند. با توجه به اهمیت قرارگیری در معرض نور طبیعی، ضرورت دارد در طراحی شهری، این نکته مورد توجه قرار گیرد. برخورداری از نور طبیعی برای آن دسته از فضاهای شهری که در آن افراد نیازمند توجه متمرکز بیشتری هستند (مانند بیمارستانها و مراکز آموزشی)، دارای اهمیت بیشتری است.
آنچه در اینجا مرور شد، محدود به اثرگذاری منظر شهری بر عملکرد شناختی بود، این در حالی است ک مشابه این اثرگذاری و البته به شکلی وسیعتر را میتوان برای سلامتی جسمانی و روانی نیز قائل بود. در مورد عملکرد شناختی نیز عامل اثرگذار مهم دیگری که در این یادداشت مورد توجه قرار نگرفت، سموم محیطی موجود در شهرهای بزرگ است. تأثیر سموم محیطی بر مغز و سیستم عصبی، بهطور گسترده، مطالعه و مستند شده است. اثر مخرب فلزات سنگین مانند سرب، جیوه و ترکیبات شیمیایی آلی بر هوش و عملکرد عقلانی کودکان، به عنوان یک نگرانی جدی، در نظر گرفته شده است.
بر اساس آنچه گفته شد، به منظور درک جامع تعامل انسان و محیط و کاربست آن در طراحی شهری، مشارکت متخصصینی مانند جامعهشناسان، انسانشناسان، روانشناسان شناختی و متخصصان علوم اعصاب ضرورت اساسی دارد. بهعنوان نتیجهگیری پایانی میتوان ادعای مشهور وینستون چرچیل را بازگو کرد که در مورد بازسازی مجلس عوام پس از جنگ ایراد کرده بود: «ما بناها را میسازیم، سپس آنها ما را».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.