|

توسعه انسانی و کووید19 با تکیه بر افزایش فقر

حجت‌الله میرزائی-عضو هیئت علمی دانشکده اقتصاد دانشگاه علامه طباطبائی

نگاهی به تأثیرات اجتماعی کووید19 حاکی از این است که این همه‌گیری با ضربه بر بخش سلامت، آموزش و درآمد، برای نخستین‌بار از سال 1990 تا سال 2020 باعث کاهش شاخص توسعه انسانی در سراسر جهان شده است. با وجود اینکه سال‌هاست گزارش‌های توسعه انسانی نشان می‌دهند بيشتر کشورها روندهای مثبتی در توسعه انسانی به ثبت رسانده‌اند، اما همیشه توصیه به احتیاط و هوشیاری می‌شود؛ زیرا پیشرفت، خطی نیست و بحران‌های طبیعی یا ساخته دست بشر می‌تواند دستاوردها را وارونه کند. بیماری همه‌گیر کووید19 نیز نه‌فقط یک بحران بهداشتی بلکه به‌عنوان یک بحران انسانی و توسعه‌ای مطرح است که تأثیرات عمیق اجتماعی، اقتصادی و سیاسی‌ای را برای سال‌های پیش‌رو به‌ویژه در کشورهایی که پيش از اين زیر بار بی‌ثباتی، فقر و درگیری قرار داشته‌اند، بر جای خواهد گذاشت.
مفاهیم آسیب‌پذیری، آمادگی و تاب‌آوری با نگاهی نه‌تنها به دستاوردها بلکه به خطرات و عدم اطمینان‌ها به رویکرد توسعه انسانی قوت می‌بخشند. نابرابری در آسیب‌پذیری در برابر برخی از وقایع یا شرایط نامطلوب مانند بیماری فراگیر فعلی آشکار است. شوک‌های بهداشتی می‌توانند به‌عنوان یکی از بی‌ثبات‌کننده‌ترین‌های خانوارها و جامعه باشند و فقر نیز بر خطرات بسيارِ ناشی از پیامدهای طولانی‌مدت این شوک‌های بهداشتی و مرگ‌ومیرها می‌افزاید. کسانی که در فقر چندبعدی زندگی می‌کنند ازجمله آسیب‌پذیرترین‌ها هستند. با وجود پیشرفت‌های اخیر در زمینه کاهش فقر، بیش از دو میلیارد نفر در فقر چندبعدی یا در قرابت با آن زندگی می‌کنند و بیش از 40 درصد از جمعیت جهانی از هیچ حمایت اجتماعی برخوردار نیستند.
براساس آنچه توسط بیماری همه‌گیر کووید19 نمایان شده است، اختلال در یک نقطه از جهان به هم پیوسته می‌تواند باعث مشکلات جدی محلی در هر جایی شود. تأثیرات وقایع این‌چنیني (بیماری کووید19) ممکن است بر مردم در کشورهایی که به‌شدت به گردشگری (مانند کشورهای جزیره‌ای کوچک در حال توسعه )، به جریان رمیتنس و به کمک رسمی توسعه وابسته هستند، آسیب برساند. بحران‌ها به‌طور مداوم با پیامدهای مخرب رخ می‌دهند. ایجاد ظرفیت‌هایی برای آمادگی در برابر فجایع و بازیابی پس از آن، بسیار حیاتی است، که جوامع را قادر می‌سازد تا در برابر شوک‌ها در وضعیت بهتری قرار گیرند و بازیابی شوند. آمادگی یک ملت برای پاسخگویی به بیماری همه‌گیر کووید19 نه‌تنها تا حد زیادی به ظرفیت سیستم مراقبت‌های بهداشتی بستگی دارد، بلکه به توانایی مؤسسات برای حفظ مؤثر خدمات عمومی ضروری، تأمین یک تور ایمنی اجتماعی برای آسیب‌پذیرین افراد، پیشبرد اقتصاد و بسیج اقدام جمعی در همه بخش‌های جامعه نیز بستگی دارد. کشورهایی که سطح بالاتری از توسعه انسانی دارند و از نابرابری کمتری برخوردارند، انسجام اجتماعی قوی‌تری را نشان می‌دهند که حاکی از اعتماد بالاتر و ظرفیت بیشتر برای خلق (آماده‌سازی) اجتماعات امن‌تر است.
در حالی‌که کووید19 در اولین مرحله همه‌گیری با سرعت بر فقر درآمدی پنج-دهک‌های پایین‌تر جمعیت تأثیر می‌گذارد، اثرات سرریز آن بر شاخص‌های فقر چندبعدی (بهداشت و تغذیه، آموزش، استانداردهای زندگی) در میان‌مدت و بلندمدت آشکار خواهد شد. بنابراین تجهیز کشورها به ظرفیت‌های مورد نیاز برای توسعه، نظارت و گزارش اقدامات در زمینه فقر چندبعدی بسیار مهم و ضروری به نظر می‌رسد.
تأثیرات این بیماری همه‌گیر در شهرها به‌ویژه برای ساکنان فقیر شهری و کسانی که در مناطق پرجمعیت زندگی می‌کنند، ویران‌کننده است. باتوجه به اینکه بیش از یک میلیارد نفر در سکونت‌گاه‌های غیررسمی و شرایط شبه زاغه‌نشینی حاشیه شهرها مانند ساکنان سکونت‌گاه‌های غیررسمی، زنان، معلولان، افراد مسن و کودکان زندگی می‌کنند، کووید19 تأثیرات مستقیمي بر امنیت غذایی، مسکن و سرپناه و دسترسی به نیازهای اساسی آنها دارد و بدون شک شیوع این بیماری همه‌گیر، آسیب‌پذیری بسیاری از چنین گروه‌های حاشیه شهری را تشدید کرده و خواهد کرد.
در شاخص فقر و به‌ویژه فقر شدید، پیش‌بینی حال حاضر فقر جهانی کار آسانی نیست و برآورد میزان افزایش فقر جهانی به دلیل بیماری کووید19 چالش‌برانگیز و با عدم اطمینان بسیاری همراه است. آخرین داده‌های پیمایش خانوارها برای 166 کشور در PovcalNet (یک ابزار آنلاین که توسط بانک جهانی برای برآورد فقر جهانی ارائه شده است) درباره چشم‌اندار اقصاد جهانی نشان می‌دهد که کووید19 احتمالا باعث افزایش فقر جهانی بعد از سال 1998-زمان رخداد بحران مالی آسیا- شده است. با پیش‌بینی‌های جدید، فقر جهانی- بخشی از جمعیت جهان که با کمتر از 1.90 دلار در روز زندگی می‌کنند- از 8.2 درصد در سال 2019 به 8.8 درصد در سال 2020 و یا از 632 میلیون نفر به 684 میلیون نفر از سال 2019 تا 2020 افزایش می‌یابند. به‌طور مطلق، برآورد می‌شود که این بیماری همه‌گیر، 71 میلیون نفر از مردم را در سال 2020 وارد فقر مطلق خواهد کرد و براساس یک سناریوی بدبینانه، در صورت شیوع طولانی‌تر از حد انتظار کووید19 که منجر به ادامه یا اتخاذ اقدامات جدید قرنطینه‌ای می‌شود، صد میلیون نفر وارد فقر خواهند شد. جهانِ در حال توسعه، کشورهایی با درآمد متوسط و پایین که اکثر مردم آنها نزدیک به خط فقر بین‌المللی زندگی می‌کنند، با بیشترین عواقب حاصل از فقر مطلق روبه‌رو خواهند شد. اگرچه جنوب صحرای آفریقا تاکنون از نظر سلامت، نسبتا آسیب کمتری از این ویروس دیده‌اند، اما پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهد که این منطقه به دلیل فقرِ مطلقِ فزاینده، سخت‌ترین ضربه را خواهد خورد. پیش‌بینی می‌شود 23 میلیون نفر از مردم که در جنوب صحرای آفریقا و 16 میلیون که در آسیای جنوبی زندگی می‌کنند، به سمت فقر سوق داده ‌شوند. مرور مطالعات حاکی از تأثیر شدید کووید19 بر برخی از شاخص‌های توسعه انسانی ازجمله فقر است.
بر این اساس و در راستاي ارتقاي شاخص توسعه انسانی و کاهش فقر و حمایت از اقشار آسیب‌پذیر و برای واکنش‌های هدفمند، جمع‌آوری، تحلیل و پردازش داده‌های شیوع کووید19 و پیامدهای آن بر همه اقشار جامعه به‌ویژه اقشار آسیب‌پذیر مورد نیاز است.
نگاهی به تأثیرات اجتماعی کووید19 حاکی از این است که این همه‌گیری با ضربه بر بخش سلامت، آموزش و درآمد، برای نخستین‌بار از سال 1990 تا سال 2020 باعث کاهش شاخص توسعه انسانی در سراسر جهان شده است. با وجود اینکه سال‌هاست گزارش‌های توسعه انسانی نشان می‌دهند بيشتر کشورها روندهای مثبتی در توسعه انسانی به ثبت رسانده‌اند، اما همیشه توصیه به احتیاط و هوشیاری می‌شود؛ زیرا پیشرفت، خطی نیست و بحران‌های طبیعی یا ساخته دست بشر می‌تواند دستاوردها را وارونه کند. بیماری همه‌گیر کووید19 نیز نه‌فقط یک بحران بهداشتی بلکه به‌عنوان یک بحران انسانی و توسعه‌ای مطرح است که تأثیرات عمیق اجتماعی، اقتصادی و سیاسی‌ای را برای سال‌های پیش‌رو به‌ویژه در کشورهایی که پيش از اين زیر بار بی‌ثباتی، فقر و درگیری قرار داشته‌اند، بر جای خواهد گذاشت.
مفاهیم آسیب‌پذیری، آمادگی و تاب‌آوری با نگاهی نه‌تنها به دستاوردها بلکه به خطرات و عدم اطمینان‌ها به رویکرد توسعه انسانی قوت می‌بخشند. نابرابری در آسیب‌پذیری در برابر برخی از وقایع یا شرایط نامطلوب مانند بیماری فراگیر فعلی آشکار است. شوک‌های بهداشتی می‌توانند به‌عنوان یکی از بی‌ثبات‌کننده‌ترین‌های خانوارها و جامعه باشند و فقر نیز بر خطرات بسيارِ ناشی از پیامدهای طولانی‌مدت این شوک‌های بهداشتی و مرگ‌ومیرها می‌افزاید. کسانی که در فقر چندبعدی زندگی می‌کنند ازجمله آسیب‌پذیرترین‌ها هستند. با وجود پیشرفت‌های اخیر در زمینه کاهش فقر، بیش از دو میلیارد نفر در فقر چندبعدی یا در قرابت با آن زندگی می‌کنند و بیش از 40 درصد از جمعیت جهانی از هیچ حمایت اجتماعی برخوردار نیستند.
براساس آنچه توسط بیماری همه‌گیر کووید19 نمایان شده است، اختلال در یک نقطه از جهان به هم پیوسته می‌تواند باعث مشکلات جدی محلی در هر جایی شود. تأثیرات وقایع این‌چنیني (بیماری کووید19) ممکن است بر مردم در کشورهایی که به‌شدت به گردشگری (مانند کشورهای جزیره‌ای کوچک در حال توسعه )، به جریان رمیتنس و به کمک رسمی توسعه وابسته هستند، آسیب برساند. بحران‌ها به‌طور مداوم با پیامدهای مخرب رخ می‌دهند. ایجاد ظرفیت‌هایی برای آمادگی در برابر فجایع و بازیابی پس از آن، بسیار حیاتی است، که جوامع را قادر می‌سازد تا در برابر شوک‌ها در وضعیت بهتری قرار گیرند و بازیابی شوند. آمادگی یک ملت برای پاسخگویی به بیماری همه‌گیر کووید19 نه‌تنها تا حد زیادی به ظرفیت سیستم مراقبت‌های بهداشتی بستگی دارد، بلکه به توانایی مؤسسات برای حفظ مؤثر خدمات عمومی ضروری، تأمین یک تور ایمنی اجتماعی برای آسیب‌پذیرین افراد، پیشبرد اقتصاد و بسیج اقدام جمعی در همه بخش‌های جامعه نیز بستگی دارد. کشورهایی که سطح بالاتری از توسعه انسانی دارند و از نابرابری کمتری برخوردارند، انسجام اجتماعی قوی‌تری را نشان می‌دهند که حاکی از اعتماد بالاتر و ظرفیت بیشتر برای خلق (آماده‌سازی) اجتماعات امن‌تر است.
در حالی‌که کووید19 در اولین مرحله همه‌گیری با سرعت بر فقر درآمدی پنج-دهک‌های پایین‌تر جمعیت تأثیر می‌گذارد، اثرات سرریز آن بر شاخص‌های فقر چندبعدی (بهداشت و تغذیه، آموزش، استانداردهای زندگی) در میان‌مدت و بلندمدت آشکار خواهد شد. بنابراین تجهیز کشورها به ظرفیت‌های مورد نیاز برای توسعه، نظارت و گزارش اقدامات در زمینه فقر چندبعدی بسیار مهم و ضروری به نظر می‌رسد.
تأثیرات این بیماری همه‌گیر در شهرها به‌ویژه برای ساکنان فقیر شهری و کسانی که در مناطق پرجمعیت زندگی می‌کنند، ویران‌کننده است. باتوجه به اینکه بیش از یک میلیارد نفر در سکونت‌گاه‌های غیررسمی و شرایط شبه زاغه‌نشینی حاشیه شهرها مانند ساکنان سکونت‌گاه‌های غیررسمی، زنان، معلولان، افراد مسن و کودکان زندگی می‌کنند، کووید19 تأثیرات مستقیمي بر امنیت غذایی، مسکن و سرپناه و دسترسی به نیازهای اساسی آنها دارد و بدون شک شیوع این بیماری همه‌گیر، آسیب‌پذیری بسیاری از چنین گروه‌های حاشیه شهری را تشدید کرده و خواهد کرد.
در شاخص فقر و به‌ویژه فقر شدید، پیش‌بینی حال حاضر فقر جهانی کار آسانی نیست و برآورد میزان افزایش فقر جهانی به دلیل بیماری کووید19 چالش‌برانگیز و با عدم اطمینان بسیاری همراه است. آخرین داده‌های پیمایش خانوارها برای 166 کشور در PovcalNet (یک ابزار آنلاین که توسط بانک جهانی برای برآورد فقر جهانی ارائه شده است) درباره چشم‌اندار اقصاد جهانی نشان می‌دهد که کووید19 احتمالا باعث افزایش فقر جهانی بعد از سال 1998-زمان رخداد بحران مالی آسیا- شده است. با پیش‌بینی‌های جدید، فقر جهانی- بخشی از جمعیت جهان که با کمتر از 1.90 دلار در روز زندگی می‌کنند- از 8.2 درصد در سال 2019 به 8.8 درصد در سال 2020 و یا از 632 میلیون نفر به 684 میلیون نفر از سال 2019 تا 2020 افزایش می‌یابند. به‌طور مطلق، برآورد می‌شود که این بیماری همه‌گیر، 71 میلیون نفر از مردم را در سال 2020 وارد فقر مطلق خواهد کرد و براساس یک سناریوی بدبینانه، در صورت شیوع طولانی‌تر از حد انتظار کووید19 که منجر به ادامه یا اتخاذ اقدامات جدید قرنطینه‌ای می‌شود، صد میلیون نفر وارد فقر خواهند شد. جهانِ در حال توسعه، کشورهایی با درآمد متوسط و پایین که اکثر مردم آنها نزدیک به خط فقر بین‌المللی زندگی می‌کنند، با بیشترین عواقب حاصل از فقر مطلق روبه‌رو خواهند شد. اگرچه جنوب صحرای آفریقا تاکنون از نظر سلامت، نسبتا آسیب کمتری از این ویروس دیده‌اند، اما پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهد که این منطقه به دلیل فقرِ مطلقِ فزاینده، سخت‌ترین ضربه را خواهد خورد. پیش‌بینی می‌شود 23 میلیون نفر از مردم که در جنوب صحرای آفریقا و 16 میلیون که در آسیای جنوبی زندگی می‌کنند، به سمت فقر سوق داده ‌شوند. مرور مطالعات حاکی از تأثیر شدید کووید19 بر برخی از شاخص‌های توسعه انسانی ازجمله فقر است.
بر این اساس و در راستاي ارتقاي شاخص توسعه انسانی و کاهش فقر و حمایت از اقشار آسیب‌پذیر و برای واکنش‌های هدفمند، جمع‌آوری، تحلیل و پردازش داده‌های شیوع کووید19 و پیامدهای آن بر همه اقشار جامعه به‌ویژه اقشار آسیب‌پذیر مورد نیاز است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.