|

تأثیر رفاهی کووید‌19 بر افراد و خانوار چگونه است؟

مکانیسم‌های اثرگذار کرونا بر فقر

يكتا آشوري.کارشناس رفاه وسیاست‌گذاری اجتماعی

‌ویروسی که در روزهایی ابتدایی عادل خوانده می‌شد، دیری نپایید که عدالتش را از دست داد و بی‌عدالتی هم در سرایت، هم در درمان و مهم‌تر از همه هم در شرایط اقتصادی اقشار و طبقات مختلف آشکار شد. اگرچه کرونا در ابتدا به‌عنوان ویروسی شناخته می‌شد که فقیر و غنی، زن و مرد، سیاه و سفید، بی‌کار و شاغل، بی‌سواد و باسواد، مقام مسئول و شهروند عادی را تمییز نمی‌دهد و بدون در‌نظرگرفتن طبقه اجتماعی و اقتصادی در جوامع شیوع پیدا می‌کند، اما گذر زمان نشان داد نحوه اثرگذاری و تبعات آن برخلاف شیوع آن، بر کل جامعه یکسان نخواهد بود. با وجود همه‌گیر‌شدن این ویروس، اقشار فقیر و کم‌درآمد، گروه‌های حاشیه‌نشین، مهاجران و به‌طور‌کلی گروه‌های آسیب‌پذیر در صدر فهرست آسیب‌دیدگان و متضرران این بحران قرار گرفتند و این روند همچنان هم ادامه دارد. حالا و پس از گذشت حدود یک‌ سال از سر برآوردن این ویروس، می‌توان گفت علاوه بر دو فاکتور سن و بیماری‌های پیش‌زمینه‌ای، وضعیت اجتماعی- اقتصادی افراد نیز ریسک ابتلای آنان به این ویروس را افزایش می‌دهد که البته با لحاظ‌کردن این معیار، آسیب‌پذیری بیشتر اقشار فرودست آشکار می‌شود. یادداشت پیش‌رو، با محوریت گزارشی از بانک جهانی با عنوان «فقر و اثرات توزیعی کووید‌19: مکانیسم‌های بالقوه اثرگذاری و سیاست‌های جبرانی» تدوین شده است،

کرونا چگونه فقر انسان را شدیدتر می‌کند؟
ویروس کرونا و بیماری عالم‌گیر کووید۱۹ شوکی بزرگ بر اقتصاد دنیا بوده‌ که البته هنوز این کابوس به پایان نرسیده است. تأثیر شوک‌های متعدد مانند شوک بزرگ کرونا، بر رفاه و بهزیستی خانواده و فرد را می‌توان در چهار مورد کلی دسته‌بندی کرد: ۱- تأثیر بر درآمد ناشی از کار، ۲- تأثیر بر درآمد از محل‌های غیرکاری، ۳- تأثیر مستقیم بر مصرف و ۴- اختلال در خدمات. هرکدام از این موارد خود به زیرمجموعه‌هایی هم تقسیم می‌شود؛ تأثیر بر درآمد ناشی از کار به دو شکل مستقیم و غیرمستقیم بروز می‌کند. تأثیر مستقیم درآمد می‌تواند به دلیل بیماری فرد یا نیاز به مراقبت از اعضای بیمار خانوار باشد و تأثیر غیرمستقیم شوک بر درآمد و اشتغال، ناشی از کاهش تقاضای کل و اختلال در عرضه است. این تأثیرات می‌تواند در قالب یک یا چند نوع از اشــکال زیر بروز کند: الف) کاهش کمیت کار، میزان ســاعت یا میزان اشتغال. ب) کاهش دستمزد که برای کارگران شاغل در کوتاه‌مدت بعید نیست، اما ممکن است به مرور زمان به دلیل مرخصی از سوی برخی کارفرمایان برای جلوگیری از اخراج از کار اتفاق بیفتد. ج) کاهش درآمد افراد شاغل به دلیل دســتمزد کاهش فعالیت اقتصادی (فروش و تولید) در بنگاه‌های خرد و کوچک به دلیل کاهش تقاضا و اختلال در عرضه نهاده‌ها یا به دلیل محدودیت‌های تحرک، به‌ویژه برای مهاجران مشغول به کار کشاورزی فصلی. درباره اولین موردی که نشان از تأثیر کرونا بر افزایش فقر انسان است، گزارش‌های بین‌المللی که از سوی سازمان‌ها و صندوق‌های معتبر جهان منتشر شده‌اند، از آثار و تبعات شیوع این ویروس بر وضعیت نیروی کار حکایت دارند. بر اساس برآورد سازمان بین‌المللی کار در سه‌ماهه اول سال 2020، حدود 4. 5 درصد از ساعات کاری جهانی، معادل ۱۵۵میلیون شغل تمام‌وقت، نسبت به سه‌ماهه چهارم سال 2019 کاهش یافته است. با توجه به شیوع این ویروس در چین و سایر کشورهای آسیا و اقیانوس آرام، جای شگفتی نیست اگر اذعان شود که این منطقه تقریبا 80 درصد سهم کاهش ساعات کاری جهانی را در این مدت به خود اختصاص داده است.
کرونا و کاهش درآمد غیرشغلی
یکی دیگر از آثار منفی ویروس کرونا بر زندگی انسان‌ها و تأثیرش بر افزایش فقر، ناشی از اثر این بیماری عالم‌گیر بر کاهش درآمدهای غیرشغلی است. به‌طور خلاصه، تأثیر بر درآمد غیرشغلی به دو دلیل زیر ایجاد می‌شود: ۱- کاهش حواله‌های (رمیتنس) بین‌المللی و داخلی به دلیل اثرات اقتصادی این بحران در مکان‌هایی که مهاجران در آن اشتغال دارند و کاهش در نقل‌و‌انتقالات خصوصی به دلیل فشار اقتصادی که می‌تواند از انتقال پول بین خانوارها یا حمایت‌های مالی/خیرخواهانه بکاهد. در واقع محدودیت‌های حاصل از شیوع کرونا‌ویروس منجر به تعدیل یا کاهش ساعت کاری شده که این امر مستقیما بر حجم حواله‌های داخلی و بین‌المللی اثر کاهنده داشته است. ۲- در‌صورتی‌که دولت‌ها در جهت کاهش تأثیرات شوک گام بردارند، میزان انتقالات عمومی افزایش می‌یابد. این در حالی است که اگر محدودیت‌های مالی و اقتصادی کشورها را مجبور کند بین حمایت اجتماعی موجود و مراقبت‌های بهداشتی انتخاب کنند، بالطبع این میزان انتقالات کاهش می‌یابد. در توضیح این دو مورد باید اضافه کرد که بر اساس پیش‌بینی‌های بانک جهانی، شیوع کرونا‌ویروس منجر به کاهش 19. 7‌درصدی ارسال حواله‌های بین‌المللی به کشورهای کم‌درآمد و متوسط خواهد شد. این میزان معادل کاهش اعتبار از 554 میلیارد دلار به 445 میلیارد دلار است (CLP,2020)‌. نکته حائز اهمیت آن است که این کاهش درخور تأمل در حجم ارسال حواله‌ها از خسارت جبران‌ناپذیر بر اقتصاد خانوارهای آسیب‌پذیر دریافت‌کننده و همچنین ازدست‌رفتن یک دوره حیات مالی مهم برای آنها حکایت دارد؛ چرا‌که منبع مهمی برای درآمد بسیاری از کشورهای در‌‌حال‌توسعه به شمار می‌روند. حواله‌ها به خانواده‌ها کمک می‌کنند تا غذا، مراقبت‌های بهداشتی و نیازهای اساسی را تأمین کنند. مرور اجمالی حجم مبالغ ارسال‌شده از طریق این حواله‌ها، میزان اهمیت آنها را در گردش اقتصادی کشورها نشان می‌دهد. در سال 2019، حدود 200 میلیون کارگر مهاجر، 715 میلیارد دلار را از طریق پرداخت حواله به کشورهای خود در سطح جهان منتقل کردند و در این میان حواله‌های ارسال‌شده از سوی مهاجران برخی کشورها مانند جنوب صحرای آفریقا، در دو دهه اخیر 10 برابر شده است (از 4.8 میلیارد دلار در سال 2000 به 48 میلیارد دلار در سال 2018). این نکته از آن جهت برجسته است که میزان اعتبار حواله‌های بین‌المللی با میزان سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی قابل قیاس است. برای مثال، در کشوری مانند نیجریه، حواله‌ها در سال 2018 به 25 میلیارد دلار رسید که این میزان تقریبا چهار برابر بیشتر از سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی و کمک‌های رسمی برای توسعه به شمار می‌رود.
تأثیر مستقیم ویروس کرونا بر مصرف
مورد سوم هم «تأثیر مستقیم بر مصرف» است؛ به این معنا که ویروس کرونا و بیماری کووید۱۹ با تأثیر بر مصرف انسان‌، باعث افزایش فقر شده است. این تأثیر بر مصرف را می‌توان به سه دسته کلی تقسیم کرد: ۱- مورد اول اینکه ویروس کرونا باعث تغییر در قیمت‌ها و کمبود کالاهای اساســی مصرفی و ملزومات آن از‌جمله مواد غذایی و دارویی شده‌ است. این تأثیر و افزایش هم به دلیل اختلال در عملکرد بازار، از کاهش تجارت از‌جمله محدودیت واردات یا صادرات یا افت تولید داخلی ناشــی شده ‌است. این مهم افزون بر تأثیر رفاهی غیرمستقیم، هرگونه افزایش در قیمت نهاده‌های تولیدی را نیز در‌ بر می‌گیرد که می‌تواند بر هزینه تولید و درآمد نیروی کار تأثیر بگذارد. ۲- افزایش هزینه‌های مراقبت‌های بهداشتی و پرداخت از جیب. می‌دانیم که پس‌انداز برای افرادی که به‌طور مستقیم در معرض بیماری همه‌گیر قرار دارند، ممکن است باعث کاهش تقاضای سایر نیازها در بین خانوارهای کم‌برخوردار شود. توجه به این مهم از آن جهت شایان تأمل است که هزینه‌های مراقبت‌های بهداشتی بر خانوارهای کم‌درآمد با ضریب اهمیت بیشتری تأثیرگذار خواهد بود. در ایران البته هزینه درمان بیماری کرونا تا حد زیادی از سوی دولت و نهادهای تأمین اجتماعی پرداخت شده‌ است. بر اساس اخبار رسمی و مصاحبه معاون وزیر بهداشت 90 درصد هزینه درمان برای افرادی که تحت پوشــش هستند، از سوی بیمه پرداخت می‌شود و فقط پرداخت ۱۰ درصد کل این هزینه بر عهده فرد بیمار است. مبلغ این ۱۰ درصد برای مبتلایان کرونایی که در تخت عادی بستری شده باشند، ۱۵۰ تا ۴۵۰ هزار تومان و برای آنها که در بخش ‌آی‌سی‌یو بستری شده‌اند، حدود یک میلیون تومان است. این در حالی است که اگر بیماری توان پرداخت این رقم را هم نداشــته باشد، ۱۰ درصد سهم بیمار از سوی مددکاری بیمارستان پرداخته می‌شود و بیماران کم‌بضاعت رایگان ترخیص می‌شوند. همچنین مدیرکل درمان مستقیم سازمان تأمین اجتماعی نیز اذعان کرده است هزینه‌های درمانی بیماران مبتلا به کرونا تحت پوشش سازمان، در مراکز درمانی تأمین اجتماعی صددرصد رایگان است. ۳- مورد سوم هم تأثیر ویروس کرونا بر قیمت نفت است. می‌دانیم که در برخی از کشورها مانند آمریکای لاتین، فشارهای تورمی به دلیل پایین‌آمدن قیمت نفت و سایر کالاها کاهش می‌یابد. در این خصوص می‌توان اشــاره کرد که شــیوع کووید19 بیشترین تأثیر اقتصادی را در بازار نفت خام داشته است. در واقع قیمت‌ نفت خام برنت از 20 ژانویه 2020 (اولین زمانی که انتقال انسان به انسان این ویروس مورد تأیید قرار گرفت)، ۷۰ درصد کاهش یافته است. درباره ایران نیز می‌توان گفت که اقتصاد ایران مانند اکثر کشورهای صادرکننده نفت، با تغییرات ناگهانی قیمت نفت، تأثیرات معناداری را بر تولید، تورم و حجم پول در کشــور تجربه می‌کند. در واقع با توجه به ســهم عمده پرداخت‌های انتقالی دولت در جامعه، در صورت بروز هرگونه اختلال در قیمت نفت، نظر به سهم کم‌درآمدهای مالیاتی، دولت مجبور به خلق حجم درخور توجهی پول در اقتصاد می‌شود که در نهایت منجر به بالارفتن تورم می‌شود. در این میان، نقش افزایش قیمت‌ها و تورم از طریق اثرگذاری بر تغییر ارزش درآمد حقیقی، پرداخت‌های انتقالی دولت و دارایی‌ها در کاهش قدرت خرید مردم شایان توجه اســت. با استناد به گزارش مؤسسه عالی پژوهش تأمین اجتماعی در سال ۹۷، به ازای یک درصد تورم در بین خانوار گروه‌های پایین درآمدی (دهک اول تا چهارم) 200 هزار تومان، در بین گروه متوسط درآمدی (دهک پنجم تا هفتم) 270 هزار تومان و در بین گروه‌های بالای درآمدی (دهک هشتم تا دهم) 400 هزار تومان خسارت وارد می‌شود. علاوه ‌بر این و بر اساس درصد تغییرات شاخص قیمت کالاها و خدمات مصرفی در سه‌ماهه اول سال 1399 و اطلاعات مرکز آمار ایران، می‌توان برآورد کرد در فصل بهار سال 1399 کاهش رفاه برای یک خانوار در گروه پایین درآمدی حدود 13 میلیون تومان، برای یک خانوار در گروه متوسط درآمدی 17 میلیون تومان و برای یک خانوار در گروه بالای درآمدی حدود 25 میلیون تومان بوده است. نکته مهم در مطالعه فوق، آن است که یک تومان خسارت برای خانوارهای با درآمد پایین، ارزش به‌مراتب بالاتری نسبت به خانوارهای در گروه بالای درآمدی دارد و بنابراین تورم بر خانوارهای فقیرتر بیشتر خسارت وارد می‌کند. این مهم بر میزان آسیب‌پذیری بالای این خانوارها تأکید دارد.
اختلال در خدمات؛ از ترک تحصیل تا افزایش انزوای اجتماعی کودکان
چهارمین مورد از «آثار رفاهی کووید‌19 بر افراد و خانوار»، به تأثیر این ویروس و بیماری همه‌گیر بر گروه و اقشار مهم و حساس می‌پردازد؛ کودکان و نوجوانان. می‌دانیم که تعلیق کلاس‌ها و برنامه‌های تغذیه در مدارس، منجر به تأثیر بر مراقبت، یادگیری و تغذیه دانش‌آموزان می‌شود. بر اساس آخرین آمار اعلام‌شده در یونسکو (تا تاریخ 14/7/2020، 24 تیرماه 1399)، یک‌میلیارد‌‌و‌۵۸میلیون‌و‌۸۹۷‌هزار‌و ۷۷۹ دانش‌آموز، معادل 60.‌5 درصد از کل ثبت‌نام‌شدگان، به دلیل تعطیلی موقت مؤسسات آموزشی و مدارس که به‌منظور کاهش سرعت انتشار ویروس انجام شده است، تحت تأثیر شرایط موجود قرار گرفته‌اند. آن‌طور که یونسکو در گزارشی اعلام کرد، ویروس کرونا آموزش بیش از 500 میلیون کودک و نوجوان را مختل کرد که این آمار به‌خوبی نشان می‌دهد چه میزان از کودکان و نوجوانان در سراسر جهان، تحت تأثیر هزینه‌های اجتماعی و اقتصادی ناشی از تعطیلی مدارس قرار می‌گیرند. در واقع، اعمال محدودیت‌ها به‌‌منظور جلوگیری از شیوع کووید‌19، از آنجایی که با چالش‌هایی همچون قطع فرصت یادگیری، از‌دست‌رفتن فرصت تغذیه کودکان با وعده‌های رایگان و سالم توزیع‌شده در مدارس، افزایش هزینه‌های اقتصادی تحمیل‌شده به والدین شاغل به‌منظور مراقبت از فرزندان، دسترسی نابرابر به پورتال‌های دیجیتالی برای آموزش که با گرایش فزاینده به ترک تحصیل و افزایش انزوای اجتماعی کودکان و نوجوانان همراه است، تأثیرات جبران‌ناپذیری بر وضعیت حال و آینده آنان خواهد گذاشت. در کنار این موضوع و تأثیر این ویروس بر سلامت روانی کودکان، اختلال در خدمات دوران کرونا، دیگر اقشار را نیز در بر می‌گیرد. برای مثال، اشباع بالقوه سیستم بهداشت و درمان در کشورهایی که با میزان بالایی از شیوع کووید‌19مواجه هستند، منجر به مراقبت ناکافی از بیماری‌های غیر‌واگیر می‌شود. همچنین اختلال در تحرک، به دلیل قرنطینه‌ها و سایر محدودیت‌ها، ممکن است خدمات حمل‌و‌نقل عمومی و خصوصی را به‌شدت کاهش دهد. آنچه در این گزارش محل بررسی قرار گرفت، مکانیسم‌های اثرگذاری کووید‌19 بر فقر است که البته این مکانیسم‌ها اثرات کوتاه‌مدت این بیماری بر رفاه را نشان می‌دهند.

‌ویروسی که در روزهایی ابتدایی عادل خوانده می‌شد، دیری نپایید که عدالتش را از دست داد و بی‌عدالتی هم در سرایت، هم در درمان و مهم‌تر از همه هم در شرایط اقتصادی اقشار و طبقات مختلف آشکار شد. اگرچه کرونا در ابتدا به‌عنوان ویروسی شناخته می‌شد که فقیر و غنی، زن و مرد، سیاه و سفید، بی‌کار و شاغل، بی‌سواد و باسواد، مقام مسئول و شهروند عادی را تمییز نمی‌دهد و بدون در‌نظرگرفتن طبقه اجتماعی و اقتصادی در جوامع شیوع پیدا می‌کند، اما گذر زمان نشان داد نحوه اثرگذاری و تبعات آن برخلاف شیوع آن، بر کل جامعه یکسان نخواهد بود. با وجود همه‌گیر‌شدن این ویروس، اقشار فقیر و کم‌درآمد، گروه‌های حاشیه‌نشین، مهاجران و به‌طور‌کلی گروه‌های آسیب‌پذیر در صدر فهرست آسیب‌دیدگان و متضرران این بحران قرار گرفتند و این روند همچنان هم ادامه دارد. حالا و پس از گذشت حدود یک‌ سال از سر برآوردن این ویروس، می‌توان گفت علاوه بر دو فاکتور سن و بیماری‌های پیش‌زمینه‌ای، وضعیت اجتماعی- اقتصادی افراد نیز ریسک ابتلای آنان به این ویروس را افزایش می‌دهد که البته با لحاظ‌کردن این معیار، آسیب‌پذیری بیشتر اقشار فرودست آشکار می‌شود. یادداشت پیش‌رو، با محوریت گزارشی از بانک جهانی با عنوان «فقر و اثرات توزیعی کووید‌19: مکانیسم‌های بالقوه اثرگذاری و سیاست‌های جبرانی» تدوین شده است،

کرونا چگونه فقر انسان را شدیدتر می‌کند؟
ویروس کرونا و بیماری عالم‌گیر کووید۱۹ شوکی بزرگ بر اقتصاد دنیا بوده‌ که البته هنوز این کابوس به پایان نرسیده است. تأثیر شوک‌های متعدد مانند شوک بزرگ کرونا، بر رفاه و بهزیستی خانواده و فرد را می‌توان در چهار مورد کلی دسته‌بندی کرد: ۱- تأثیر بر درآمد ناشی از کار، ۲- تأثیر بر درآمد از محل‌های غیرکاری، ۳- تأثیر مستقیم بر مصرف و ۴- اختلال در خدمات. هرکدام از این موارد خود به زیرمجموعه‌هایی هم تقسیم می‌شود؛ تأثیر بر درآمد ناشی از کار به دو شکل مستقیم و غیرمستقیم بروز می‌کند. تأثیر مستقیم درآمد می‌تواند به دلیل بیماری فرد یا نیاز به مراقبت از اعضای بیمار خانوار باشد و تأثیر غیرمستقیم شوک بر درآمد و اشتغال، ناشی از کاهش تقاضای کل و اختلال در عرضه است. این تأثیرات می‌تواند در قالب یک یا چند نوع از اشــکال زیر بروز کند: الف) کاهش کمیت کار، میزان ســاعت یا میزان اشتغال. ب) کاهش دستمزد که برای کارگران شاغل در کوتاه‌مدت بعید نیست، اما ممکن است به مرور زمان به دلیل مرخصی از سوی برخی کارفرمایان برای جلوگیری از اخراج از کار اتفاق بیفتد. ج) کاهش درآمد افراد شاغل به دلیل دســتمزد کاهش فعالیت اقتصادی (فروش و تولید) در بنگاه‌های خرد و کوچک به دلیل کاهش تقاضا و اختلال در عرضه نهاده‌ها یا به دلیل محدودیت‌های تحرک، به‌ویژه برای مهاجران مشغول به کار کشاورزی فصلی. درباره اولین موردی که نشان از تأثیر کرونا بر افزایش فقر انسان است، گزارش‌های بین‌المللی که از سوی سازمان‌ها و صندوق‌های معتبر جهان منتشر شده‌اند، از آثار و تبعات شیوع این ویروس بر وضعیت نیروی کار حکایت دارند. بر اساس برآورد سازمان بین‌المللی کار در سه‌ماهه اول سال 2020، حدود 4. 5 درصد از ساعات کاری جهانی، معادل ۱۵۵میلیون شغل تمام‌وقت، نسبت به سه‌ماهه چهارم سال 2019 کاهش یافته است. با توجه به شیوع این ویروس در چین و سایر کشورهای آسیا و اقیانوس آرام، جای شگفتی نیست اگر اذعان شود که این منطقه تقریبا 80 درصد سهم کاهش ساعات کاری جهانی را در این مدت به خود اختصاص داده است.
کرونا و کاهش درآمد غیرشغلی
یکی دیگر از آثار منفی ویروس کرونا بر زندگی انسان‌ها و تأثیرش بر افزایش فقر، ناشی از اثر این بیماری عالم‌گیر بر کاهش درآمدهای غیرشغلی است. به‌طور خلاصه، تأثیر بر درآمد غیرشغلی به دو دلیل زیر ایجاد می‌شود: ۱- کاهش حواله‌های (رمیتنس) بین‌المللی و داخلی به دلیل اثرات اقتصادی این بحران در مکان‌هایی که مهاجران در آن اشتغال دارند و کاهش در نقل‌و‌انتقالات خصوصی به دلیل فشار اقتصادی که می‌تواند از انتقال پول بین خانوارها یا حمایت‌های مالی/خیرخواهانه بکاهد. در واقع محدودیت‌های حاصل از شیوع کرونا‌ویروس منجر به تعدیل یا کاهش ساعت کاری شده که این امر مستقیما بر حجم حواله‌های داخلی و بین‌المللی اثر کاهنده داشته است. ۲- در‌صورتی‌که دولت‌ها در جهت کاهش تأثیرات شوک گام بردارند، میزان انتقالات عمومی افزایش می‌یابد. این در حالی است که اگر محدودیت‌های مالی و اقتصادی کشورها را مجبور کند بین حمایت اجتماعی موجود و مراقبت‌های بهداشتی انتخاب کنند، بالطبع این میزان انتقالات کاهش می‌یابد. در توضیح این دو مورد باید اضافه کرد که بر اساس پیش‌بینی‌های بانک جهانی، شیوع کرونا‌ویروس منجر به کاهش 19. 7‌درصدی ارسال حواله‌های بین‌المللی به کشورهای کم‌درآمد و متوسط خواهد شد. این میزان معادل کاهش اعتبار از 554 میلیارد دلار به 445 میلیارد دلار است (CLP,2020)‌. نکته حائز اهمیت آن است که این کاهش درخور تأمل در حجم ارسال حواله‌ها از خسارت جبران‌ناپذیر بر اقتصاد خانوارهای آسیب‌پذیر دریافت‌کننده و همچنین ازدست‌رفتن یک دوره حیات مالی مهم برای آنها حکایت دارد؛ چرا‌که منبع مهمی برای درآمد بسیاری از کشورهای در‌‌حال‌توسعه به شمار می‌روند. حواله‌ها به خانواده‌ها کمک می‌کنند تا غذا، مراقبت‌های بهداشتی و نیازهای اساسی را تأمین کنند. مرور اجمالی حجم مبالغ ارسال‌شده از طریق این حواله‌ها، میزان اهمیت آنها را در گردش اقتصادی کشورها نشان می‌دهد. در سال 2019، حدود 200 میلیون کارگر مهاجر، 715 میلیارد دلار را از طریق پرداخت حواله به کشورهای خود در سطح جهان منتقل کردند و در این میان حواله‌های ارسال‌شده از سوی مهاجران برخی کشورها مانند جنوب صحرای آفریقا، در دو دهه اخیر 10 برابر شده است (از 4.8 میلیارد دلار در سال 2000 به 48 میلیارد دلار در سال 2018). این نکته از آن جهت برجسته است که میزان اعتبار حواله‌های بین‌المللی با میزان سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی قابل قیاس است. برای مثال، در کشوری مانند نیجریه، حواله‌ها در سال 2018 به 25 میلیارد دلار رسید که این میزان تقریبا چهار برابر بیشتر از سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی و کمک‌های رسمی برای توسعه به شمار می‌رود.
تأثیر مستقیم ویروس کرونا بر مصرف
مورد سوم هم «تأثیر مستقیم بر مصرف» است؛ به این معنا که ویروس کرونا و بیماری کووید۱۹ با تأثیر بر مصرف انسان‌، باعث افزایش فقر شده است. این تأثیر بر مصرف را می‌توان به سه دسته کلی تقسیم کرد: ۱- مورد اول اینکه ویروس کرونا باعث تغییر در قیمت‌ها و کمبود کالاهای اساســی مصرفی و ملزومات آن از‌جمله مواد غذایی و دارویی شده‌ است. این تأثیر و افزایش هم به دلیل اختلال در عملکرد بازار، از کاهش تجارت از‌جمله محدودیت واردات یا صادرات یا افت تولید داخلی ناشــی شده ‌است. این مهم افزون بر تأثیر رفاهی غیرمستقیم، هرگونه افزایش در قیمت نهاده‌های تولیدی را نیز در‌ بر می‌گیرد که می‌تواند بر هزینه تولید و درآمد نیروی کار تأثیر بگذارد. ۲- افزایش هزینه‌های مراقبت‌های بهداشتی و پرداخت از جیب. می‌دانیم که پس‌انداز برای افرادی که به‌طور مستقیم در معرض بیماری همه‌گیر قرار دارند، ممکن است باعث کاهش تقاضای سایر نیازها در بین خانوارهای کم‌برخوردار شود. توجه به این مهم از آن جهت شایان تأمل است که هزینه‌های مراقبت‌های بهداشتی بر خانوارهای کم‌درآمد با ضریب اهمیت بیشتری تأثیرگذار خواهد بود. در ایران البته هزینه درمان بیماری کرونا تا حد زیادی از سوی دولت و نهادهای تأمین اجتماعی پرداخت شده‌ است. بر اساس اخبار رسمی و مصاحبه معاون وزیر بهداشت 90 درصد هزینه درمان برای افرادی که تحت پوشــش هستند، از سوی بیمه پرداخت می‌شود و فقط پرداخت ۱۰ درصد کل این هزینه بر عهده فرد بیمار است. مبلغ این ۱۰ درصد برای مبتلایان کرونایی که در تخت عادی بستری شده باشند، ۱۵۰ تا ۴۵۰ هزار تومان و برای آنها که در بخش ‌آی‌سی‌یو بستری شده‌اند، حدود یک میلیون تومان است. این در حالی است که اگر بیماری توان پرداخت این رقم را هم نداشــته باشد، ۱۰ درصد سهم بیمار از سوی مددکاری بیمارستان پرداخته می‌شود و بیماران کم‌بضاعت رایگان ترخیص می‌شوند. همچنین مدیرکل درمان مستقیم سازمان تأمین اجتماعی نیز اذعان کرده است هزینه‌های درمانی بیماران مبتلا به کرونا تحت پوشش سازمان، در مراکز درمانی تأمین اجتماعی صددرصد رایگان است. ۳- مورد سوم هم تأثیر ویروس کرونا بر قیمت نفت است. می‌دانیم که در برخی از کشورها مانند آمریکای لاتین، فشارهای تورمی به دلیل پایین‌آمدن قیمت نفت و سایر کالاها کاهش می‌یابد. در این خصوص می‌توان اشــاره کرد که شــیوع کووید19 بیشترین تأثیر اقتصادی را در بازار نفت خام داشته است. در واقع قیمت‌ نفت خام برنت از 20 ژانویه 2020 (اولین زمانی که انتقال انسان به انسان این ویروس مورد تأیید قرار گرفت)، ۷۰ درصد کاهش یافته است. درباره ایران نیز می‌توان گفت که اقتصاد ایران مانند اکثر کشورهای صادرکننده نفت، با تغییرات ناگهانی قیمت نفت، تأثیرات معناداری را بر تولید، تورم و حجم پول در کشــور تجربه می‌کند. در واقع با توجه به ســهم عمده پرداخت‌های انتقالی دولت در جامعه، در صورت بروز هرگونه اختلال در قیمت نفت، نظر به سهم کم‌درآمدهای مالیاتی، دولت مجبور به خلق حجم درخور توجهی پول در اقتصاد می‌شود که در نهایت منجر به بالارفتن تورم می‌شود. در این میان، نقش افزایش قیمت‌ها و تورم از طریق اثرگذاری بر تغییر ارزش درآمد حقیقی، پرداخت‌های انتقالی دولت و دارایی‌ها در کاهش قدرت خرید مردم شایان توجه اســت. با استناد به گزارش مؤسسه عالی پژوهش تأمین اجتماعی در سال ۹۷، به ازای یک درصد تورم در بین خانوار گروه‌های پایین درآمدی (دهک اول تا چهارم) 200 هزار تومان، در بین گروه متوسط درآمدی (دهک پنجم تا هفتم) 270 هزار تومان و در بین گروه‌های بالای درآمدی (دهک هشتم تا دهم) 400 هزار تومان خسارت وارد می‌شود. علاوه ‌بر این و بر اساس درصد تغییرات شاخص قیمت کالاها و خدمات مصرفی در سه‌ماهه اول سال 1399 و اطلاعات مرکز آمار ایران، می‌توان برآورد کرد در فصل بهار سال 1399 کاهش رفاه برای یک خانوار در گروه پایین درآمدی حدود 13 میلیون تومان، برای یک خانوار در گروه متوسط درآمدی 17 میلیون تومان و برای یک خانوار در گروه بالای درآمدی حدود 25 میلیون تومان بوده است. نکته مهم در مطالعه فوق، آن است که یک تومان خسارت برای خانوارهای با درآمد پایین، ارزش به‌مراتب بالاتری نسبت به خانوارهای در گروه بالای درآمدی دارد و بنابراین تورم بر خانوارهای فقیرتر بیشتر خسارت وارد می‌کند. این مهم بر میزان آسیب‌پذیری بالای این خانوارها تأکید دارد.
اختلال در خدمات؛ از ترک تحصیل تا افزایش انزوای اجتماعی کودکان
چهارمین مورد از «آثار رفاهی کووید‌19 بر افراد و خانوار»، به تأثیر این ویروس و بیماری همه‌گیر بر گروه و اقشار مهم و حساس می‌پردازد؛ کودکان و نوجوانان. می‌دانیم که تعلیق کلاس‌ها و برنامه‌های تغذیه در مدارس، منجر به تأثیر بر مراقبت، یادگیری و تغذیه دانش‌آموزان می‌شود. بر اساس آخرین آمار اعلام‌شده در یونسکو (تا تاریخ 14/7/2020، 24 تیرماه 1399)، یک‌میلیارد‌‌و‌۵۸میلیون‌و‌۸۹۷‌هزار‌و ۷۷۹ دانش‌آموز، معادل 60.‌5 درصد از کل ثبت‌نام‌شدگان، به دلیل تعطیلی موقت مؤسسات آموزشی و مدارس که به‌منظور کاهش سرعت انتشار ویروس انجام شده است، تحت تأثیر شرایط موجود قرار گرفته‌اند. آن‌طور که یونسکو در گزارشی اعلام کرد، ویروس کرونا آموزش بیش از 500 میلیون کودک و نوجوان را مختل کرد که این آمار به‌خوبی نشان می‌دهد چه میزان از کودکان و نوجوانان در سراسر جهان، تحت تأثیر هزینه‌های اجتماعی و اقتصادی ناشی از تعطیلی مدارس قرار می‌گیرند. در واقع، اعمال محدودیت‌ها به‌‌منظور جلوگیری از شیوع کووید‌19، از آنجایی که با چالش‌هایی همچون قطع فرصت یادگیری، از‌دست‌رفتن فرصت تغذیه کودکان با وعده‌های رایگان و سالم توزیع‌شده در مدارس، افزایش هزینه‌های اقتصادی تحمیل‌شده به والدین شاغل به‌منظور مراقبت از فرزندان، دسترسی نابرابر به پورتال‌های دیجیتالی برای آموزش که با گرایش فزاینده به ترک تحصیل و افزایش انزوای اجتماعی کودکان و نوجوانان همراه است، تأثیرات جبران‌ناپذیری بر وضعیت حال و آینده آنان خواهد گذاشت. در کنار این موضوع و تأثیر این ویروس بر سلامت روانی کودکان، اختلال در خدمات دوران کرونا، دیگر اقشار را نیز در بر می‌گیرد. برای مثال، اشباع بالقوه سیستم بهداشت و درمان در کشورهایی که با میزان بالایی از شیوع کووید‌19مواجه هستند، منجر به مراقبت ناکافی از بیماری‌های غیر‌واگیر می‌شود. همچنین اختلال در تحرک، به دلیل قرنطینه‌ها و سایر محدودیت‌ها، ممکن است خدمات حمل‌و‌نقل عمومی و خصوصی را به‌شدت کاهش دهد. آنچه در این گزارش محل بررسی قرار گرفت، مکانیسم‌های اثرگذاری کووید‌19 بر فقر است که البته این مکانیسم‌ها اثرات کوتاه‌مدت این بیماری بر رفاه را نشان می‌دهند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.