|

تأمین اجتماعی همگانی ضرورتی بر تثبیت امنیت ملی

در دهه پنجم انقلاب اسلامی

اصغر حقیقی.مدیر مطالعات و نوآوری سازمان تأمین اجتماعی نیروهای مسلح

تغییر مفهوم صلح و امنیت به دنبال تحولات شکل گرفته در جهان امروزین در قالب گفتمان جهانی‌شدن، منجر به تغییر ماهیت تهدیدات شده است. تهدیدات از جنبه‌ نظامی به حوزه‌های دیگر از‌جمله فقر و گرسنگی، شیوع بیماری، مهاجرت‌های بی‌رویه و حقوق بشر تسری یافته است. در شرایط کنونی، دفاع در مقابل تهدید و تجاوز و ایجاد امنیت تنها مختص به شرایط درگیری‌های نظامی نیست بلکه انسان‌ها می‌بایست در مقابل هر نوع تهدیدی (نظامی و غیرنظامی، داخلی و خارجی) و به‌منظور دستیابی به صلح، آرامش و امنیت مورد محافظت و حمایت قرار گیرند. بر این اساس، وظیفه‌ دفاع و ایجاد امنیت در کشور دیگر صرفا بر عهده نهادهای نظامی نیست، بلکه دیگر نهادها از‌جمله سازمان‌ها و نهادهای مرتبط با حمایت اجتماعی و تأمین اجتماعی که وظیفه پرداختن به جنبه‌های نرم قدرت را دارند نیز در ایجاد امنیت و دفاع در مقابل تهدیدات سخت و نرم به ایفای نقش می‌پردازند.

جایگاه تأمین اجتماعی در گفتمان‌های امنیتی: نظریات درباره ماهیت امنیت در بستر دو گفتمان اصلی سلبی و ایجابی طرح شده‌اند که هر‌یک بر وجه خاصی از امنیت نظر دارند و ساز‌و‌کارهای گوناگونی را برای تحقق امنیت و استمرار آن تجویز می‌کنند. در گفتمان امنیت سلبی، امنیت در نبود عامل دیگری به نام تهدید تعریف می‌شود. شاخصه‌ بارز این گفتمان که از سابقه‌ تاریخی بلندی برخوردار است، تأکید بر بُعد نظامی در مقام تحلیل وضعیت امنیتی است. راهبرد اصلی در این رویکرد امنیتی، تقویت توان نظامی برای سرکوب دشمنان است. در این دیدگاه، امنیت در نبود تهدید نظامی معنا می‌شود و سیاست امنیتی متوجه دستیابی به حداکثر توان نظامی برای تفوق بر دشمنان خارجی و داخلی و کسب امنیت است. اما در گفتمان امنیتی ایجابی، امنیت در نبود تهدید تعریف نمی‌شود، بلکه افزون بر نبود تهدید، وجود شرایط مطلوب برای تحقق اهداف و خواست‌های جمعی نیز مد‌نظر است. بر اساس گفتمان امنیت ایجابی، جامعه‌ای که در عین درگیر‌نبودن با تهدیدی خارجی یا داخلی، توان لازم برای دستیابی به منافع جمعی‌اش را نداشته باشد، امنیت ندارد و ناامن نامیده می‌شود. در گفتمان سلبی امنیت، امنیت به مقابله با خطرات و تهدیداتی معطوف است که بقای زندگی را تهدید می‌کنند؛ خطراتی که مانع ادامه حیات هستند. اما وجه ایجابی با فرض بقا و ادامه حیات، به کیفیت زندگی و نوع و سطح برخورداری از زندگی توجه دارد و تکامل سامانه زندگی را نشان استواری، استحکام و امنیت دانسته است. با لحاظ‌کردن امنیت در وجه سلبی و ایجابی، شاهد پاسداری و نگهبانی از دو وجه زندگی، یعنی بقا و تکامل هستیم. به بیان دیگر، با وجود امنیت، زندگی حفظ خواهد شد و تکامل فراهم می‌شود و برعکس، وقتی امنیت نباشد، بقا و به دنبال آن تکامل میسر نمی‌شود. بنابراین تحقق امنیت ضامن توجه به هر دو گفتمان امنیت است. تأکید بر یک گفتمان و غفلت از گفتمان دیگر، تزلزل در پایداری و ضعف در امنیت بخشی را به دنبال خواهد داشت. با وجود این، مقوله تأمین اجتماعی از‌جمله مفاهیم ضروری در گفتمان امنیت ایجابی است؛ چرا‌که تأمین اجتماعی به معنای «امنیت‌بخشیدن و اطمینان‌دادن به ایمن‌ساختن جامعه از نظر اقتصادی و اجتماعی و امنیت خاطر و فراغت بال از آتیه و اطمینان از حضور چتر حمایتی هنگام پیری، از‌کار‌افتادگی، درماندگی و...» است. برنامه‌ها و فعالیت‌های تأمین اجتماعی در حقیقت در راستای گفتمان امنیت ایجابی با در‌نظر‌گرفتن جنبه‌ کیفیت زندگی افراد جامعه، تلاش دارد با ایجاد شرایط مطلوب، توانمندی لازم را در آحاد افراد جامعه ایجاد کرده تا امکان مقابله و دفاع در مقابل تهدیدات نرم را مهیا کند تا زمینه‌های مورد نیاز در جهت تحقق اهداف و خواست‌های جمعی ایجاد شود. سازمان‌های تأمین اجتماعی با توجه به تنوع خدمات قابل ارائه به جامعه در راستای ایجاد و حفظ امنیت جامعه، ابزاری ضروری و مؤثر محسوب می‌شوند.
تأمین اجتماعی همگانی، اولویت گام دوم انقلاب: مقام معظم رهبری (مدظله‌العالی) به مناسبت چهلمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی و در آستانه دهه پنجم حیات انقلاب، با صدور «بیانیه گام دوم انقلاب» در 22/11/1397، ضمن تبیین دستاوردهای شگرف چهار دهه گذشته، توصیه‌هایی را خطاب به ملت برای ساختن ایران اسلامی بزرگ ارائه کردند. نه‌تنها توجه به دو مقوله امنیت سلبی و امنیت ایجابی در این بیانیه قابل مشاهده است، بلکه جایگاه امنیت ایجابی در تحقق اهداف انقلاب اسلامی در دهه پنجم انقلاب در اولویت قرار گرفته است. رهبر معظم انقلاب اسلامی با وجود اینکه سنگین‌تر‌کردن کفه عدالت در تقسیم امکانات عمومی کشور را یکی از دستاوردهای عظیم انقلاب اسلامی برشمرده‌اند، نارضایتی خود از کارکرد عدالت در کشور را مجدد بیان می‌کنند. توجه به مقوله عدالت، مبارزه با فقر درآمدی در طبقه ضعیف، حل مشکلات بی‌کاری جوان‌ها و رفع محرومیت‌ها از‌جمله توصیه‌های اولویت‌دار معظم‌له به ملت برای ساختن ایران اسلامی است. ایشان همچنین در دیدار رؤسای سه قوه و اعضای شورای عالی هماهنگی اقتصادی در آذر 1399، بر حمایت از قشرهای ضعیف از‌جمله از طریق ایجاد نظام متمرکز تأمین اجتماعی برای آحاد مردم تأکید داشته‌اند. حال که به لطف تلاش‌ها و دستاوردهای انقلاب اسلامی در چهار دهه گذشته، تمامیت ارضی کشور در مواجهه با تعرض‌ها و تهدیدهای داخلی و خارجی حفظ شده و ثبات و امنیت کامل در کشور برقرار است، می‌بایست با بهره‌گیری از پیشرفت‌های علم و فناوری و بهره‌برداری از زیرساخت‌های حیاتی، اقتصادی و عمرانی در جهت توسعه تأمین اجتماعی همگانی گام برداشت تا با بالفعل‌کردن قابلیت‌ها و ظرفیت‌های افراد، جلوگیری از محرومیت از حقوق متنوع انسانی و طرد اجتماعی، ضمن ممانعت از ایجاد بی‌کاری و فقر، موجبات تقویت انسجام عمومی و رقم‌زدن فصل جدید زندگی جمهوری اسلامی و به عبارتی تحقق اصل 29 قانون اساسی، یعنی برخورداری همگانی از خدمات تأمین اجتماعی را فراهم کرد.
سخن پایانی: با در‌نظر‌گرفتن تفسیر موسع از امنیت، تأمین اجتماعی با رسیدگی به موضوعات معیشتی، سلامت، بهداشت و بیمه نیروی انسانی کشور (به‌عنوان مهم‌ترین منبع قدرت کشور) یکی از پایه‌های اصلی در دفاع در مقابل تهدیدات نرم و ایجاد صلح، آرامش و امنیت فردی و اجتماعی در جامعه است. جامعه می‌بایست با حمایت از افراد خود تحت حوزه‌های تأمین اجتماعی، نسبت به تأمین شرایط زندگی و بهبود آن، زمینه‌های توانمندی آنان برای دفاع در مقابل تهدیدهای نرم مانند فقر، بی‌عدالتی، تبعیض، مهاجرت بی‌رویه، بی‌کاری، معسریت و... را مهیا کند تا از این طریق جامعه بتواند ایمنی لازم را به دست آورده و برای تحقق اهداف و منافع ملی کشور تلاش کند. در مجموع می‌توان گفت نظام تأمین اجتماعی با توجه به گستره‌های مختلف آن و نیز کارکرد‌های سازمان‌های مربوطه در سطح جامعه از‌جمله حفظ و احترام به اعتقادات شهروندان، احترام به حقوق همه‌جانبه و پایدار اقلیت‌ها و اقوام، افزایش سرمایه اجتماعی، ایجاد و افزایش تقویت انسجام اجتماعی و نظم جمعی، تأمین آسایش و رفاه اجتماعی و دستیابی به سطح مطلوب استانداردهای زندگی، اعمال سیاست‌های اجتماعی و فرهنگی کارآمد، بستر‌سازی مشارکت پایدار و آگاهانه شهروندان در تصمیم‌گیری‌های نظام اجتماعی و تلاش در راستای رفع نابرابری‌های اجتماعی و بی‌عدالتی، نقش بسیار بااهمیت و پر‌رنگی در ایجاد امنیت اجتماعی در گام دوم انقلاب از طریق کمک به ایجاد عدالت اجتماعی دارد که از این طریق در کاهش نقاط آسیب‌پذیری جامعه در مقابل تهدیدات داخلی و خارجی، انسانی و طبیعی مؤثر بوده و علاوه بر آن، جامعه را به نحوی توانمند می‌کند تا با استفاده از ایجاد هویت و ارزش‌های مشترک بتواند در جهت نیل به اهداف ترسیم‌شده‌ مشترک گام بردارد.

تغییر مفهوم صلح و امنیت به دنبال تحولات شکل گرفته در جهان امروزین در قالب گفتمان جهانی‌شدن، منجر به تغییر ماهیت تهدیدات شده است. تهدیدات از جنبه‌ نظامی به حوزه‌های دیگر از‌جمله فقر و گرسنگی، شیوع بیماری، مهاجرت‌های بی‌رویه و حقوق بشر تسری یافته است. در شرایط کنونی، دفاع در مقابل تهدید و تجاوز و ایجاد امنیت تنها مختص به شرایط درگیری‌های نظامی نیست بلکه انسان‌ها می‌بایست در مقابل هر نوع تهدیدی (نظامی و غیرنظامی، داخلی و خارجی) و به‌منظور دستیابی به صلح، آرامش و امنیت مورد محافظت و حمایت قرار گیرند. بر این اساس، وظیفه‌ دفاع و ایجاد امنیت در کشور دیگر صرفا بر عهده نهادهای نظامی نیست، بلکه دیگر نهادها از‌جمله سازمان‌ها و نهادهای مرتبط با حمایت اجتماعی و تأمین اجتماعی که وظیفه پرداختن به جنبه‌های نرم قدرت را دارند نیز در ایجاد امنیت و دفاع در مقابل تهدیدات سخت و نرم به ایفای نقش می‌پردازند.

جایگاه تأمین اجتماعی در گفتمان‌های امنیتی: نظریات درباره ماهیت امنیت در بستر دو گفتمان اصلی سلبی و ایجابی طرح شده‌اند که هر‌یک بر وجه خاصی از امنیت نظر دارند و ساز‌و‌کارهای گوناگونی را برای تحقق امنیت و استمرار آن تجویز می‌کنند. در گفتمان امنیت سلبی، امنیت در نبود عامل دیگری به نام تهدید تعریف می‌شود. شاخصه‌ بارز این گفتمان که از سابقه‌ تاریخی بلندی برخوردار است، تأکید بر بُعد نظامی در مقام تحلیل وضعیت امنیتی است. راهبرد اصلی در این رویکرد امنیتی، تقویت توان نظامی برای سرکوب دشمنان است. در این دیدگاه، امنیت در نبود تهدید نظامی معنا می‌شود و سیاست امنیتی متوجه دستیابی به حداکثر توان نظامی برای تفوق بر دشمنان خارجی و داخلی و کسب امنیت است. اما در گفتمان امنیتی ایجابی، امنیت در نبود تهدید تعریف نمی‌شود، بلکه افزون بر نبود تهدید، وجود شرایط مطلوب برای تحقق اهداف و خواست‌های جمعی نیز مد‌نظر است. بر اساس گفتمان امنیت ایجابی، جامعه‌ای که در عین درگیر‌نبودن با تهدیدی خارجی یا داخلی، توان لازم برای دستیابی به منافع جمعی‌اش را نداشته باشد، امنیت ندارد و ناامن نامیده می‌شود. در گفتمان سلبی امنیت، امنیت به مقابله با خطرات و تهدیداتی معطوف است که بقای زندگی را تهدید می‌کنند؛ خطراتی که مانع ادامه حیات هستند. اما وجه ایجابی با فرض بقا و ادامه حیات، به کیفیت زندگی و نوع و سطح برخورداری از زندگی توجه دارد و تکامل سامانه زندگی را نشان استواری، استحکام و امنیت دانسته است. با لحاظ‌کردن امنیت در وجه سلبی و ایجابی، شاهد پاسداری و نگهبانی از دو وجه زندگی، یعنی بقا و تکامل هستیم. به بیان دیگر، با وجود امنیت، زندگی حفظ خواهد شد و تکامل فراهم می‌شود و برعکس، وقتی امنیت نباشد، بقا و به دنبال آن تکامل میسر نمی‌شود. بنابراین تحقق امنیت ضامن توجه به هر دو گفتمان امنیت است. تأکید بر یک گفتمان و غفلت از گفتمان دیگر، تزلزل در پایداری و ضعف در امنیت بخشی را به دنبال خواهد داشت. با وجود این، مقوله تأمین اجتماعی از‌جمله مفاهیم ضروری در گفتمان امنیت ایجابی است؛ چرا‌که تأمین اجتماعی به معنای «امنیت‌بخشیدن و اطمینان‌دادن به ایمن‌ساختن جامعه از نظر اقتصادی و اجتماعی و امنیت خاطر و فراغت بال از آتیه و اطمینان از حضور چتر حمایتی هنگام پیری، از‌کار‌افتادگی، درماندگی و...» است. برنامه‌ها و فعالیت‌های تأمین اجتماعی در حقیقت در راستای گفتمان امنیت ایجابی با در‌نظر‌گرفتن جنبه‌ کیفیت زندگی افراد جامعه، تلاش دارد با ایجاد شرایط مطلوب، توانمندی لازم را در آحاد افراد جامعه ایجاد کرده تا امکان مقابله و دفاع در مقابل تهدیدات نرم را مهیا کند تا زمینه‌های مورد نیاز در جهت تحقق اهداف و خواست‌های جمعی ایجاد شود. سازمان‌های تأمین اجتماعی با توجه به تنوع خدمات قابل ارائه به جامعه در راستای ایجاد و حفظ امنیت جامعه، ابزاری ضروری و مؤثر محسوب می‌شوند.
تأمین اجتماعی همگانی، اولویت گام دوم انقلاب: مقام معظم رهبری (مدظله‌العالی) به مناسبت چهلمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی و در آستانه دهه پنجم حیات انقلاب، با صدور «بیانیه گام دوم انقلاب» در 22/11/1397، ضمن تبیین دستاوردهای شگرف چهار دهه گذشته، توصیه‌هایی را خطاب به ملت برای ساختن ایران اسلامی بزرگ ارائه کردند. نه‌تنها توجه به دو مقوله امنیت سلبی و امنیت ایجابی در این بیانیه قابل مشاهده است، بلکه جایگاه امنیت ایجابی در تحقق اهداف انقلاب اسلامی در دهه پنجم انقلاب در اولویت قرار گرفته است. رهبر معظم انقلاب اسلامی با وجود اینکه سنگین‌تر‌کردن کفه عدالت در تقسیم امکانات عمومی کشور را یکی از دستاوردهای عظیم انقلاب اسلامی برشمرده‌اند، نارضایتی خود از کارکرد عدالت در کشور را مجدد بیان می‌کنند. توجه به مقوله عدالت، مبارزه با فقر درآمدی در طبقه ضعیف، حل مشکلات بی‌کاری جوان‌ها و رفع محرومیت‌ها از‌جمله توصیه‌های اولویت‌دار معظم‌له به ملت برای ساختن ایران اسلامی است. ایشان همچنین در دیدار رؤسای سه قوه و اعضای شورای عالی هماهنگی اقتصادی در آذر 1399، بر حمایت از قشرهای ضعیف از‌جمله از طریق ایجاد نظام متمرکز تأمین اجتماعی برای آحاد مردم تأکید داشته‌اند. حال که به لطف تلاش‌ها و دستاوردهای انقلاب اسلامی در چهار دهه گذشته، تمامیت ارضی کشور در مواجهه با تعرض‌ها و تهدیدهای داخلی و خارجی حفظ شده و ثبات و امنیت کامل در کشور برقرار است، می‌بایست با بهره‌گیری از پیشرفت‌های علم و فناوری و بهره‌برداری از زیرساخت‌های حیاتی، اقتصادی و عمرانی در جهت توسعه تأمین اجتماعی همگانی گام برداشت تا با بالفعل‌کردن قابلیت‌ها و ظرفیت‌های افراد، جلوگیری از محرومیت از حقوق متنوع انسانی و طرد اجتماعی، ضمن ممانعت از ایجاد بی‌کاری و فقر، موجبات تقویت انسجام عمومی و رقم‌زدن فصل جدید زندگی جمهوری اسلامی و به عبارتی تحقق اصل 29 قانون اساسی، یعنی برخورداری همگانی از خدمات تأمین اجتماعی را فراهم کرد.
سخن پایانی: با در‌نظر‌گرفتن تفسیر موسع از امنیت، تأمین اجتماعی با رسیدگی به موضوعات معیشتی، سلامت، بهداشت و بیمه نیروی انسانی کشور (به‌عنوان مهم‌ترین منبع قدرت کشور) یکی از پایه‌های اصلی در دفاع در مقابل تهدیدات نرم و ایجاد صلح، آرامش و امنیت فردی و اجتماعی در جامعه است. جامعه می‌بایست با حمایت از افراد خود تحت حوزه‌های تأمین اجتماعی، نسبت به تأمین شرایط زندگی و بهبود آن، زمینه‌های توانمندی آنان برای دفاع در مقابل تهدیدهای نرم مانند فقر، بی‌عدالتی، تبعیض، مهاجرت بی‌رویه، بی‌کاری، معسریت و... را مهیا کند تا از این طریق جامعه بتواند ایمنی لازم را به دست آورده و برای تحقق اهداف و منافع ملی کشور تلاش کند. در مجموع می‌توان گفت نظام تأمین اجتماعی با توجه به گستره‌های مختلف آن و نیز کارکرد‌های سازمان‌های مربوطه در سطح جامعه از‌جمله حفظ و احترام به اعتقادات شهروندان، احترام به حقوق همه‌جانبه و پایدار اقلیت‌ها و اقوام، افزایش سرمایه اجتماعی، ایجاد و افزایش تقویت انسجام اجتماعی و نظم جمعی، تأمین آسایش و رفاه اجتماعی و دستیابی به سطح مطلوب استانداردهای زندگی، اعمال سیاست‌های اجتماعی و فرهنگی کارآمد، بستر‌سازی مشارکت پایدار و آگاهانه شهروندان در تصمیم‌گیری‌های نظام اجتماعی و تلاش در راستای رفع نابرابری‌های اجتماعی و بی‌عدالتی، نقش بسیار بااهمیت و پر‌رنگی در ایجاد امنیت اجتماعی در گام دوم انقلاب از طریق کمک به ایجاد عدالت اجتماعی دارد که از این طریق در کاهش نقاط آسیب‌پذیری جامعه در مقابل تهدیدات داخلی و خارجی، انسانی و طبیعی مؤثر بوده و علاوه بر آن، جامعه را به نحوی توانمند می‌کند تا با استفاده از ایجاد هویت و ارزش‌های مشترک بتواند در جهت نیل به اهداف ترسیم‌شده‌ مشترک گام بردارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.