|

واکاوی نظام متمرکز تأمین اجتماعی

علی‌اصغر سعیدی.دانشیار دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران

بحث نظام متمرکز تأمین اجتماعی موضوع بسیار مهمی است. البته این موضوع معمولا در حوزه عمومی مطرح نشده و بیشتر در گفتمان رسمی مورد بحث قرار گرفته است. گزارش‌هایی که به سازمان‌های مختلف و به مسئولان می‌رسد، آنها را به این نقطه رسانده که نیاز است نظام متمرکزی به هر صورت وجود داشته باشد.

کما‌اینکه در سال 82--83 از طریق مؤسسه عالی پژوهش تأمین اجتماعی، آسیب‌شناسی‌ای صورت گرفت که در کشاکش جلسات و بحث‌های مجلس شورای اسلامی، دولت و... به قانون نظام جامع تأمین اجتماعی رسید. آن گزارش هم از درون حوزه عمومی و بحث‌های روشنفکری، یعنی بحث‌هایی که در بستر جامعه است، استخراج نشده است. به عقیده من، اگر در آن زمان هم کتابی چاپ نمی‌شد که در مجلس چه گذشته، اکنون مردم و صاحب‌نظران اطلاعی نداشتند. در‌حال‌حاضر مشکل درباره این مسئله این است که هرکسی ذهنیتی نسبت به آن دارد و نشان نمی‌دهد این طرح که از بالا آمده، چه ذهنیتی پشت آن است. درباره نام این طرح هم مسائل زیادی مطرح است. درباره اسناد و بحث‌های پشت پرده نمی‌دانم چه اتفاقی افتاده که می‌خواهند درباره نظام متمرکز تأمین اجتماعی بحث کنند. آیا بحث اجماع یارانه‌هاست؟ دسترسی به اطلاعات است؟
یا بحث حکمرانی است یا بحث نظام متمرکز در سطح بیمه‌ای و امدادی است یا بحث این است که اینها در یک سازمان متمرکز شوند؟
اینها اطلاعاتی است که حداقل من ندارم و فکر می‌کنم بسیاری از کسانی که وارد این بحث می‌شوند نیز در این زمینه اطلاعاتی ندارند.
در‌حال‌حاضر یکی از مهم‌ترین اتفاقات در سازمان رفاهی کشور به وقوع پیوسته است، اما علت اصلی اینکه این اتفاقات هر روز می‌افتد و ما توجهی به آن نمی‌کنیم (از‌جمله نظام آموزش، بهداشت و مسکن و...) به نظرم فقدان بحث در حوزه عمومی این مسائل است. مسئولان این مسائل را به صورت ناقص و دست‌و‌پا‌شکسته به ما می‌سپارند تا سازماندهی کنیم. سرپرستی مهدکودک‌ها از سازمان بهزیستی به وزارت آموزش‌وپرورش داده شده که این حادثه بزرگی است. چند وقت دیگر می‌شنویم که بحث سالمندان نیز از بهزیستی گرفته و به جای دیگر داده خواهد شد.
اینها همه بحث‌های مهمی است که باید در حوزه عمومی مطرح شود. اگر قرار باشد این تغییرات در کشورهایی مثل دانمارک و انگلستان انجام گیرد، مطمئن باشید ماه‌ها درباره آن در رسانه‌های عمومی بحث می‌شود و روشنفکران به آن ورود می‌کنند. عدم طرح این موضوع در حیطه عمومی، باعث شده هر‌یک از ما ذهنیت خاص خودمان را در مورد آن داشته باشیم. با ذهنیتی که من نسبت به نظام متمرکز دارم، شروع‌مان با بحث عدالت بعد از انقلاب بوده، اما هرچه جلوتر رفتیم کمتر به عدالت رسیدیم. به نظرم در ادامه راه باید ابتدا آسیب‌شناسی انجام پذیرد، سپس یکپارچگی و تمرکز اتفاق بیفتد.
ابتدا باید تکلیف‌مان را در حوزه رفاه مشخص کنیم. در حوزه رفاه یک مؤلفه به نام تولید رفاه داریم. در دولت نظامات مختلفی وجود دارد. واحدهای مختلفی اعم از سازمان‌های دولتی مثل بانک مرکزی، شرکت نفت و... هستند که برای خودشان سیستم رفاهی دارند. سازمان تأمین اجتماعی و ارتش هم برای خود سیستم رفاهی خاصی دارند. اگر قرار باشد یکپارچگی در حوزه حاکمیتی و در حوزه مصرف صورت گیرد، یک‌سری بحث‌ها باید روشن شود؛ اینکه از چه کسی می‌گیرد و به چه کسی می‌دهد؟ چه میزان می‌دهد؟ می‌خواهیم چتر را گسترده کنیم یا متمرکز کنیم که کارایی بیشتری داشته باشد؟ و... .
مسئله دوم بحث کارایی رفاه است. این هم امکان‌پذیر نیست؛ چون باید سهم شرکت‌ها و اینکه از هر‌کسی چه سهمی گرفته و چقدر داده می‌شود، مشخص شود. از همه مهم‌تر، بحث حاکمیتی است. ما در تمام سازمان‌های رفاهی دو بخش بسیار مهم داریم؛ یکی بخش بوروکراسی است و بخش دیگر بخش حرفه‌ای که باید ببینیم به چه صورت باشد.
اگر در همین دولت نگاه کنید، متوجه می‌شوید تنازع و رقابت زیادی بین سازمان تأمین اجتماعی و وزارت بهداشت و درمان و همچنین بین وزارت آموزش‌و‌پرورش با سازمان بهزیستی وجود دارد. اینها باید مشخص شود تا دائما یک‌سری وظایف رد‌و‌بدل نشود.
مسئله دیگر، گروه‌های هدف هستند. اینکه سازمان متمرکز به چه صورت می‌خواهد افرادی را که در سازمان‌های مختلف تحت پوشش هستند، اولویت‌بندی کند؟ آقای قالیباف این موضوع را به شهرداری آوردند. این موضوع همچنان در شهرداری باقی مانده است. هم‌اکنون در شهرداری مشهد نیز این مسئله باز است. آستان قدس رضوی نیز به این مسئله ورود کرده است.
نکته دیگر اینکه احساس می‌کنم این مدل جایی به بن‌بست می‌خورد و نمی‌تواند بیش از این گسترده شود. نمی‌توان بیش از این صندوق ایجاد کرد و انتظار داشت به همه، حاکمیت مستقل مخصوصا در بخش امدادی داده شود.
مسئله دیگر این است که باید برای نظام جامع تصمیم‌گیری شود و از کشاکش دخالت نخبگان بیرون بیاییم. در این صورت، در هر سازمانی تدبیر خاصی نیاز است.
مثلا در تأمین اجتماعی برای اینکه رقابت نخبگان بر سر حاکمیت و تأمین اجتماعی را کم کنیم، باید این سازمان را از کارهای اقتصادی جدا کنیم و در سازمان‌های دیگر هم همین‌طور. باید تدابیر خاصی برای هر سازمان اتخاذ شود.

بحث نظام متمرکز تأمین اجتماعی موضوع بسیار مهمی است. البته این موضوع معمولا در حوزه عمومی مطرح نشده و بیشتر در گفتمان رسمی مورد بحث قرار گرفته است. گزارش‌هایی که به سازمان‌های مختلف و به مسئولان می‌رسد، آنها را به این نقطه رسانده که نیاز است نظام متمرکزی به هر صورت وجود داشته باشد.

کما‌اینکه در سال 82--83 از طریق مؤسسه عالی پژوهش تأمین اجتماعی، آسیب‌شناسی‌ای صورت گرفت که در کشاکش جلسات و بحث‌های مجلس شورای اسلامی، دولت و... به قانون نظام جامع تأمین اجتماعی رسید. آن گزارش هم از درون حوزه عمومی و بحث‌های روشنفکری، یعنی بحث‌هایی که در بستر جامعه است، استخراج نشده است. به عقیده من، اگر در آن زمان هم کتابی چاپ نمی‌شد که در مجلس چه گذشته، اکنون مردم و صاحب‌نظران اطلاعی نداشتند. در‌حال‌حاضر مشکل درباره این مسئله این است که هرکسی ذهنیتی نسبت به آن دارد و نشان نمی‌دهد این طرح که از بالا آمده، چه ذهنیتی پشت آن است. درباره نام این طرح هم مسائل زیادی مطرح است. درباره اسناد و بحث‌های پشت پرده نمی‌دانم چه اتفاقی افتاده که می‌خواهند درباره نظام متمرکز تأمین اجتماعی بحث کنند. آیا بحث اجماع یارانه‌هاست؟ دسترسی به اطلاعات است؟
یا بحث حکمرانی است یا بحث نظام متمرکز در سطح بیمه‌ای و امدادی است یا بحث این است که اینها در یک سازمان متمرکز شوند؟
اینها اطلاعاتی است که حداقل من ندارم و فکر می‌کنم بسیاری از کسانی که وارد این بحث می‌شوند نیز در این زمینه اطلاعاتی ندارند.
در‌حال‌حاضر یکی از مهم‌ترین اتفاقات در سازمان رفاهی کشور به وقوع پیوسته است، اما علت اصلی اینکه این اتفاقات هر روز می‌افتد و ما توجهی به آن نمی‌کنیم (از‌جمله نظام آموزش، بهداشت و مسکن و...) به نظرم فقدان بحث در حوزه عمومی این مسائل است. مسئولان این مسائل را به صورت ناقص و دست‌و‌پا‌شکسته به ما می‌سپارند تا سازماندهی کنیم. سرپرستی مهدکودک‌ها از سازمان بهزیستی به وزارت آموزش‌وپرورش داده شده که این حادثه بزرگی است. چند وقت دیگر می‌شنویم که بحث سالمندان نیز از بهزیستی گرفته و به جای دیگر داده خواهد شد.
اینها همه بحث‌های مهمی است که باید در حوزه عمومی مطرح شود. اگر قرار باشد این تغییرات در کشورهایی مثل دانمارک و انگلستان انجام گیرد، مطمئن باشید ماه‌ها درباره آن در رسانه‌های عمومی بحث می‌شود و روشنفکران به آن ورود می‌کنند. عدم طرح این موضوع در حیطه عمومی، باعث شده هر‌یک از ما ذهنیت خاص خودمان را در مورد آن داشته باشیم. با ذهنیتی که من نسبت به نظام متمرکز دارم، شروع‌مان با بحث عدالت بعد از انقلاب بوده، اما هرچه جلوتر رفتیم کمتر به عدالت رسیدیم. به نظرم در ادامه راه باید ابتدا آسیب‌شناسی انجام پذیرد، سپس یکپارچگی و تمرکز اتفاق بیفتد.
ابتدا باید تکلیف‌مان را در حوزه رفاه مشخص کنیم. در حوزه رفاه یک مؤلفه به نام تولید رفاه داریم. در دولت نظامات مختلفی وجود دارد. واحدهای مختلفی اعم از سازمان‌های دولتی مثل بانک مرکزی، شرکت نفت و... هستند که برای خودشان سیستم رفاهی دارند. سازمان تأمین اجتماعی و ارتش هم برای خود سیستم رفاهی خاصی دارند. اگر قرار باشد یکپارچگی در حوزه حاکمیتی و در حوزه مصرف صورت گیرد، یک‌سری بحث‌ها باید روشن شود؛ اینکه از چه کسی می‌گیرد و به چه کسی می‌دهد؟ چه میزان می‌دهد؟ می‌خواهیم چتر را گسترده کنیم یا متمرکز کنیم که کارایی بیشتری داشته باشد؟ و... .
مسئله دوم بحث کارایی رفاه است. این هم امکان‌پذیر نیست؛ چون باید سهم شرکت‌ها و اینکه از هر‌کسی چه سهمی گرفته و چقدر داده می‌شود، مشخص شود. از همه مهم‌تر، بحث حاکمیتی است. ما در تمام سازمان‌های رفاهی دو بخش بسیار مهم داریم؛ یکی بخش بوروکراسی است و بخش دیگر بخش حرفه‌ای که باید ببینیم به چه صورت باشد.
اگر در همین دولت نگاه کنید، متوجه می‌شوید تنازع و رقابت زیادی بین سازمان تأمین اجتماعی و وزارت بهداشت و درمان و همچنین بین وزارت آموزش‌و‌پرورش با سازمان بهزیستی وجود دارد. اینها باید مشخص شود تا دائما یک‌سری وظایف رد‌و‌بدل نشود.
مسئله دیگر، گروه‌های هدف هستند. اینکه سازمان متمرکز به چه صورت می‌خواهد افرادی را که در سازمان‌های مختلف تحت پوشش هستند، اولویت‌بندی کند؟ آقای قالیباف این موضوع را به شهرداری آوردند. این موضوع همچنان در شهرداری باقی مانده است. هم‌اکنون در شهرداری مشهد نیز این مسئله باز است. آستان قدس رضوی نیز به این مسئله ورود کرده است.
نکته دیگر اینکه احساس می‌کنم این مدل جایی به بن‌بست می‌خورد و نمی‌تواند بیش از این گسترده شود. نمی‌توان بیش از این صندوق ایجاد کرد و انتظار داشت به همه، حاکمیت مستقل مخصوصا در بخش امدادی داده شود.
مسئله دیگر این است که باید برای نظام جامع تصمیم‌گیری شود و از کشاکش دخالت نخبگان بیرون بیاییم. در این صورت، در هر سازمانی تدبیر خاصی نیاز است.
مثلا در تأمین اجتماعی برای اینکه رقابت نخبگان بر سر حاکمیت و تأمین اجتماعی را کم کنیم، باید این سازمان را از کارهای اقتصادی جدا کنیم و در سازمان‌های دیگر هم همین‌طور. باید تدابیر خاصی برای هر سازمان اتخاذ شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.