گفتوگو با محسن مديرروستا، بازپرس دادسراي عمومی تهران:
اکثر قتلهاي خانوادگي اتفاقي است
شاهد حلاج
قتلهاي خانوادگي انواع و دستههاي گوناگون دارد و با نيتها و انگيزههاي مختلفي به وقوع ميپيوندد. براي پيشگيري از تکرار اينگونه جنايتها هيچ راهي جز شناخت عوامل و زمينههاي وقوع آنها نيست. درباره اين موضوع با محسن مديرروستا، بازپرس دادسرای عمومی تهران که سالها در شعبه ششم دادسراي جنايي تهران مسئول رسیدگی به پروندههای قتل بوده است، گفتوگو کردهايم.
انگيزههاي رايج در قتلهاي خانوادگي چيست؟
در هرکدام از پروندههاي قتلهاي خانوادگي انگيزه متفاوتي وجود دارد. مثلا در يک مورد زني عراقي که حدود 22 سال بيشتر نداشت و دارای دو فرزند بود و به صورت قاچاق به ايران آمده بود، شوهرش را با اسلحه خود او کشت و انگيزهاش را آزار و اذيتهاي متعددي عنوان کرد كه مقتول انجام داده بود. اين زن حتي در عراق به همين دليل از شوهرش شکايت کرده اما نتيجه نگرفته بود تا اينکه بالاخره او را در ايران کشت. مورد ديگر قتل ناموسي بود که مردي همسرش را کشت، مدتي بود اطرافيان مرد به او ميگفتند همسرت با افرادي رابطه دارد و او يک روز در اطراف خانه کشيک داد. وقتي ديد همسرش از يک پاترول پياده شد، پشت سر او به خانه رفت و از او درباره راننده پاترول پرسيد که خانم گفت به تو ربطي ندارد و الفاظ رکيکي را هم استفاده کرد. در ادامه مرد دنبال او به اتاقخواب رفت و از پشت او را خفه کرد و با استفاده از خودروي پرايدي که داشت، جسد را در گچسر انداخت که بعدا جسد در برفها کشف شده بود. ما در بررسي پرينت تلفن خانم متوجه شديم او با افراد زيادي در ارتباط بود. اين افراد را احضار کرديم که گفتند روابط جنسي هم با مقتول داشتند و اين زن خود را مطلقه معرفي کرده
بود. در نهايت هم متهم ديه داد و خانواده مقتول رضايت دادند. مورد ديگري از انواع قتل خانوادگي برادرکشي است که به خاطر اختلافات است. مثلا در موردي دو برادر معتاد بودند که يکي از آنها مواد برادر را مصرف کرد و با هم درگير شدند درنهایت يکي قندان پرت کرد و ديگري با چنگال رگ گردن برادرش را زد. در قتل ديگري زني دو فرزند و شوهر خود را کشت و خود و فرزند ديگرش را هم بهشدت مجروح کرد، اما اين دو زنده ماندند. در تحقيقاتي که انجام داديم، معلوم شد اين زن در گذشته مشکل روحي و رواني داشت و بهمرور بهبود يافته و بچهدار شده بود اما شوهرش روابط نامتعارفي داشت و اين روابط نامتعارف به کممحلي به همسرش منجر شده و بهمرور زمان بيماري خانم عود کرده بود تا اينکه يک روز صبح از جايش بلند شد و درحاليکه شوهرش خواب بود اول او را با چاقو زد، بعد با خيال راحت صبحانه خورد و تصميم به خودکشي گرفت اما فکر کرد اگر اين کار را بکنم بچهها را چه کسي بزرگ خواهد کرد؟ به همين دليل دو نفر از بچهها را کشت و سومي زنده ماند. در نهايت پزشکي قانوني تشخيص داد متهم حين ارتکاب جرم جنون داشته است. اگر بخواهيم باز هم به قتلهاي ناموسي اشاره کنيم، زني به
دست برادرشوهرش کشته شد. به متهم گفته بودند زن برادرت روابط نامتعارفي با فرد دیگری دارد و او چند بار به برادرش تذکر داده بود که مراقب همسرت باش، اما برادر توجه نکرد تا اينکه متهم در نبود برادرش همسر او را با ضربات چاقو کشت و همچنين يکي از دو دختري که کنار مقتول خوابيده بود را هم به قتل رساند و ديگري را نيز بهشدت مجروح کرد. وقتي از متهم پرسيدم چرا اين کار را کردي؟ گفت به خاطر ناموس اين کار را کردم، برادرم نميفهميد و من بايد اين کار را انجام ميدادم. بنابراين درباره انگيزه قتلهاي خانوادگي بايد گفت در مواردي بحث اختلافات خانوادگي است، در مواردي بحث روابط نامشروع است يا مواردي مربوط به تعصبات اعتقادي ميشود.
بنابراين براي پيشگيري از قتلهاي خانوادگي هم نميتوان يک راهکار مشخص ارائه داد.
براساس انگيزههاي موجود، راهکارهاي متفاوتي بايد در نظر گرفت و راهکار مشخصي براي کاهش قتل خانوادگي وجود ندارد، اما يکي از مواردي که بهعنوان راهکار ميتوان استفاده کرد، رشد آگاهي است؛ هرچه آگاهي و سطح درک مردم بالاتر برود قطعا کمتر دست به اين کارها ميزنند و اختلافات خود را به مجاري قانوني موکول میکنند. رسانههاي گروهي و راديو و تلويزيون بايد در اين زمینه برنامههايي داشته باشند و آگاهي را بالا ببرند. مورد ديگر به مشکلات اقتصادي برميگردد که اگر حل شود، قطعا يکسري جرائم خشن مثل قتل کم ميشود، ولي حل اين مشکلات خارج از توان ما است زيرا کل جامعه با مشکلات اقتصادي دستبهگریبان است.
به نظر ميرسد يکي از دلايل همسرکشي بهعنوان شايعترين نوع قتلهاي خانوادگي اين است که زن و مرد بعد از اينکه اختلافات عميق پيدا کردند و درواقع بهنوعي دچار طلاق عاطفي شدند، براي جدايي قانوني اقدام نميکنند و به جاي اين کار به سمت خيانت يا خشونت ميروند.
همين الان هم آمار طلاق خيلي بالا است. اگر بخواهيم به اين شيوه عمل کنيم، اين آمار خيلي زياد ميشود. قبول دارم در بعضي خانوادهها بهدليل مسائل اعتقادي يا رعايت آبروي خانواده پس از طلاق عاطفي، طلاق قانوني را انجام نميدهند و با همان شرايط به زندگي مشترک ادامه ميدهند، ولي چون زندگي باب میلشان نيست، در کنار آن زندگي موازي ديگري را تشکيل ميدهند. اتفاقا اگر جدايي انجام شود شايد بهتر باشد اما اگر بخواهيم اين کار را انجام دهيم آمار طلاق سر به فلک ميزند. برای مثال اخيرا پروندهاي داشتیم که مسلم بود زن متوفي خودکشي کرده است ولي وقتي پرينت تلفنهاي او را گرفتم، متوجه شدم با آقايي در ارتباط است و در تحقيقات هم دوستانش گفتند او با شوهرش رابطه خوبي نداشت. به همين دليل زندگي موازي را شروع کرده و درنهايت به بنبست رسيده و خودکشي کرده بود. ما همين مشکل را در خودکشيها هم داريم. اين خانم خودش را از ساختمان به پايين پرت کرده بود. در تحقيقات متوجه شديم اين زن و شوهرش احساسي به هم نداشتند اما آنقدر زندگي مشترک آنها ادامه پيدا کرد تا در نهايت اين خانم اقدام به خودکشي کرد. بنابراين چنين شيوهاي قطعا مؤثر است اما از طرفي بايد
بعد ديگري از قضيه را نيز در نظر بگيريم. بعضي خانوادهها به خاطر آبرويشان اين کار را نميکنند، بعضي خانمها هم به خاطر اينکه منبع درآمدي ندارند به خاطر فشار مادي طلاق نميگيرند. ما موارد زيادي از خودکشي خانمهاي تنهايي را داريم که جدا شده و به خاطر مشکلات مالي به زندگيشان پايان دادهاند. حتي در مواردي که خانم يا آقا با خانواده زندگي ميکند و از لحاظ مالي مشکلي ندارد اما از لحاظ عاطفي جدا است و حمایت نميشود و در نهايت دست به خودکشي ميزند. اگر بهراحتي بگوييم وقتي زوجين نميتوانند با هم بسازند، جدا شوند در حل بخشي از ماجرا مؤثر است اما در جاي ديگري دچار مشکل ميشوند.
بنابراين بايد راهکارهاي مؤثر در کاهش قتلهاي خانوادگي را به چند دسته تقسيم کرد. اول تغيير برخي باورهاي نادرست و دوم افزايش سلامت رواني اعضاي خانواده.
بله، هر دو اين راهکارها مؤثر است، اين در حالي است که ميبينيم هيچ کاري براي سلامت رواني افراد نميشود. نه خود خانوادهها به موضوع اهميت ميدهند و نه سيستم درمان انجام درمانهاي رواني را حمایت ميکند. مثلا در بحث هنجارها قبول دارم بايد يکسري از معيارها تغيير کند و به هنجار تبديل شود. اينها قطعا مؤثر است و جلوي يکسري از اقداماتي که بعدا بهعنوان قتل خانوادگي يا ناموسي به وجود ميآيد، گرفته ميشود ولي به خاطر اينکه در جامعه ما يکسري مشکلات اقتصادي وجود دارد، از اين طرف هم بايد در نظر گرفت خانمي که جدا ميشود چطور بايد زندگياش را ادامه دهد؟ بنابراين نميتوانيم بگوييم بهطورکلی با اين شيوه وضع بهتر ميشود، چون با تغيير معيارها قطعا تا حد زيادي نتيجه مطلوب به وجود ميآيد اما از طرف ديگر يکسري مشکلات ديگري ايجاد ميشود. در مورد سلامت روان هم بايد گفت يکي از مشکلاتي که در بحث سلامت روان داريم، بحث مشکلات مالي است که بيشتر در خودکشي نمود پيدا ميکند و آمار آن بهخصوص در سال 97 بالا رفته است. وقتي انسان دچار مشکلات اقتصادي و مالي شود، ذهنش درگير و درنهايت منجر به بيماري روحي و رواني ميشود. يکي از مواردي که من زياد
با آن مواجه شدم اين است که خانوادهها بعضا به موضوع سلامت روان اهميت نميدهند و ما يک سيستم درست درماني و پايشي به صورت سازمان يا ان.جي.او در جامعه نداريم که اگر خانواده اهميت نداد اما آنها مطلع شدند، بهطور خودکار وارد عمل شوند و پيگيري و درمان را براي جلوگيري از عواقب بعدي آن انجام دهند. اين روش ممکن است هزينهاي به جامعه تحميل کند، اما از طرف ديگر هزينهها و تبعاتي را هم کم ميکند. در حال حاضر در کشور ما سيستمي وجود ندارد که بخواهد به موضوع سلامت رواني حساس باشد و وارد عمل شود. همين خانمي که گفتم شوهر و فرزندانش را کشته و جنون و حالت خطرناکش تشخيص داده و آزاد شده است، در کشورهاي پيشرفته ممکن است اين فرد را براي سالها نگه دارند، اما در کشور ما طي زماني بين سه تا شش ماه نامه ميزنند که او بهبود کامل پيدا کرده و از نظرشان سالم است؛ بنابراين فرد قاتل را ظرف شش ماه به جامعه برميگردانيم که بيشتر مواقع هم به خاطر کمبود بودجه و صرفهجويي در هزينه است که خودش عوارض و تبعاتي در پي دارد.
قبل از ازدواج آزمايشهايي براي تأييد سلامت جسمي مانند ايدز و هپاتيت و... گرفته ميشود، به نظر شما اگر تست سلامت روان اجباري شود، در کاهش قتلهاي خانوادگي مانند همسرکشي و فرزندکشي تأثيرگذار خواهد بود؟
زماني يکسري از همين تستهاي سلامت جسمي هم اجباري نبود. در اين قضيه بهطور دقيق نميتوانم حرفي بزنم، اما مواردي را ديدهام که فرد مشکلات روحي و رواني داشته و با يک خانواده ضعيف وصلت کرده و بعد از عقد دچار مشکلات خانوادگي شدهاند که منجر به جدايي شده است. پروندههايي در اين زمینه داشتهام، اما اينکه بگوييم آزمايش سلامت روان درخصوص کاهش قتل مؤثر است يا نه، بهطور دقيق نميتوانم جواب بدهم چون خيلي از اين موارد بعد از ازدواج عارض ميشود و ممکن است در زمان ازدواج نباشد يا درمان شده باشد. مثلا در مورد همين خانمي که شوهر و فرزندان خود را کشت، قبل از ازدواج مشکل داشته و تحت کنترل بوده و حتي در زمان ازدواج هم تحت کنترل بوده است و سه فرزند داشت که بزرگترينشان 13ساله بود. بنابراين او حدود 14سال زندگي کرده و مشکلي هم نداشته است. نميدانم آيا در جوامع پيشرفته چنين کاري قبل از ازدواج انجام ميشود يا نه؟ اما با اجباريشدن اين تستها چيزي را از دست نميدهيم و ضرري ندارد و خوب است. البته فکر نميکنم در زمينه کاهش اين نوع از قتلها مؤثر واقع شود و تأثير آن ملموس باشد.
بنابراين پايش دائم و بالابردن آگاهي افراد براي حفظ سلامت روان نقش اساسي دارد.
قطعا مؤثر است. مخصوصا اگر در بحث سلامت روابط دقت شود. اتفاقا خيلي از مشکلات ما به خاطر عدم سلامت روابط است. معتقدم اگر روابط سالم شود، بهویژه در موضوع قتلهاي ناموسي شاهد کاهش زيادي در این زمینه خواهيم بود. اگر بخواهم يک مورد مثال بزنم، يک آقاي جوان و مجردي بود که يک مکانيکی داشت و شاگردش پسري حدودا 14ساله و از اتباع کشور افغانستان بود. مرد ميخواست به بهانه پسر، با مادر ارتباط بگيرد. پدر پسر هم فوت شده بود. برادرهاي همسر آن خانم از ماجرا مطلع شده بودند و چون بحث تعصبات و روابط ناسالم مطرح بود، آنها در خانه کمين کردند و درحاليکه مرد ايراني براي زن وسايلي را خريده و کيسه دستش بود، به او حمله کردند و وي را در خانه کشتند. بعد هم به شهر زيبا بردند و آتش زدند. اگر روابط سالم باشد، خيلي از مشکلات حل ميشود. در خانوادهها موضوع عدم سلامت زياد است و اگر مسئله سلامت روابط درست شود، خيلي از جرائم کم ميشود.
دليل گسترش روابط ناسالم چيست؟
درباره اينکه ما چرا به اينجا رسيدهايم و چرا تا اين حد روابطمان ناسالم است، خيلي فکر کردم و به نتيجهای نرسيدم، الان اگر در خيابان يک خانم بايستد، از مرد 80ساله تا جوان 20ساله جلوي او ترمز ميکنند و بوق ميزنند. چرا به اينجا رسيدهايم؟ من نميدانم. عامل آن گذشته بوده؟ نميدانم.
به موضوع اقتصادي هم بهعنوان يکي از دلايل و انگيزهها اشاره کرديد، بههرحال مشکل اقتصادي باعث ميشود آستانه تحمل جامعه پايين بيايد، اين موضوع چه تأثيري در قتلهاي خانوادگي داشته است؟
همانطور که گفتم، يکي از مشکلات ما در بحث اقتصادي آثار رواني آن است. اين موضوع در بحث خودکشي، اثر بيشتر و در قتل تأثير کمتري دارد. معمولا به دلیل مسائل اقتصادي و اثرات ناشي از آن، فرد خودش را ميکشد يا اينکه مشکل اقتصادي آنقدر فشار ميآورد و دچار مشکلات روحي و رواني ميشود و بعد خودکشي ميکند، اين موضوع در خودکشي ملموستر است ولي در قتل هم تأثير خيلي بسزايي دارد. اگر بخواهيم موضوع را بررسي کنيم به اين نتيجه ميرسيم که وقتي دچار مشکل اقتصادي ميشويم، عصباني هستيم. وقتي که عصباني هستيم روي خودمان کنترل نداريم. غالب قتلهاي ما اتفاقياند و کم پيش ميآيد برنامهريزيشده باشد، اما چرا اتفاقي هستند؟ چون آستانه تحمل پايين آمده و آدمهاي ريلکس و راحتي را در جامعه نداريم. شما به خيابان که ميروي کوچکترين حرفي بزني برايت چاقو ميکشند. خيلي از قتلهاي ما چون اتفاقي است از آنجا ناشي ميشود که ما آستانه تحملمان پايين است و به محض کوچکترين اتفاقي تحريک ميشويم. بزرگترين دليل اين اتفاق موضوعات اقتصادي است. از طرفي نميدانم چه اتفاقي افتاده که در جامعه ما فوري افراد دست به چاقو ميشوند و ميکشند. خيلي از ما از لحاظ
روحي و رواني عصبي هستيم، شما اگر دوربينمخفيهاي کشورهاي پيشرفته را ببينيد، مشاهده ميکنيد که افراد چه خونسرد برخورد ميکنند. اگر يکي از اين دوربينمخفيها با ما برخورد کند چه اتفاقي ميافتد؟ ما دعوا ميکنيم.
اگر بخواهيم قتلهاي خانوادگي را تقسيمبندي کنيم، چه نوع قتلهايي خواهيم داشت؟
اگر قتل را به دو نوع کلي تقسيم کنيم شامل قتلهاي از پيش برنامهريزيشده و قتلهاي اتفاقي ميشود که غالب قتلهاي ما اتفاقي است و اين اتفاقيبودن قتلها شامل قتلهاي خانوادگي هم ميشود. قتلهاي ناموسي و خانوادگي هم شامل همين دو دسته کلي ميشود، البته در قتلهاي ناموسي خانوادگي برنامهريزي بيشتر است و وقتي ميبينند طرف روابط غيرمتعارف دارد، او را با نقشه ميکشند.
بنا به هر دليلي در راستای کاهش قتلهاي خانوادگي گام برنميداریم. خود افراد جامعه و اعضاي خانوادهها براي بهترشدن زندگي و کاهش خشونت که قتل را هم ناشي ميشود، چه کار ميتوانند بکنند؟
در بحث قتلهاي اتفاقي، اشخاص اگر لحظهاي که عصباني ميشوند و لحظهاي که آستانه تحملشان به خاطر مشکل اقتصادي يا هر موضوع ديگري پايين است، همانجا تأمل و درنگ کنند و به خودشان يادآوري کنند که آرام باشند، خيلي از مواقع اين قتلها اتفاق نميافتد. بنابراين اشخاص لااقل براي پيشگيري از قتلهاي اتفاقي اگر کمي فکر کنند يا اصلا محل را ترک کنند، خيلي مشکلات حل ميشود. اگر اشتباه نکنم روايتي است منسوب به يکي از امامان که اگر عصباني شدي محل را ترک کن، اين حرف خيلي خوب است و من خودم اين کار را ميکنم. در پروندهها هم ديدهام که اگر افراد اين کار را بکنند، هم دردسر کمتري براي خود فرد و هم اطرافيانش ايجاد ميشود، چون در ترک محل و بازگشت دوباره احتمال اينکه عکسالعمل اوليه به وجود آيد کمتر است اما در مورد قتلهاي غيراتفاقي که از پيش برنامهريزيشده هستند بايد آگاهي مردم را بالا ببريم تا خودشان تصميمگيرنده و مجري تصميمشان نباشند و از طريق مجاري قانونی اقدام کنند. قطعا اگر اين آگاهي بالا برود و اين اطمينان وجود داشته باشد که سيستم قضائي بهواقع احقاق حق ميکند و اين اعتماد را در کنار آگاهي داشته باشند، باعث ميشود که
خودشان دست به اقدام نزنند و قطعا آمار کاهش پيدا ميکند.
شايد يکي از راههاي پيشگيري از قتلهاي خانوادگي نهادينهشدن فرهنگ مراجعه به مشاور باشد تا از اين طريق مشکلات را حل کنند.
در اختلافات زن و شوهر بهترين کسي که ميتواند آن را حل کند، خودشان هستند به شرطي که سيستم گفتوگوي سالم را بدانند يا اگر بهتنهايي موفق نميشوند، از متخصص و مشاور کمک بگيرند ولي من نميتوانم توصيه کنم که اگر ديديد نميتوانيد زندگي مشترک را ادامه دهيد، جدا شويد زیرا اين امر مغاير تعاليم ديني و باورهاي اجتماعي ما است.
بيشتر گفتوگوي ما حول محور همسرکشي و فرزندکشي بود، اما نوع ديگر قتلهاي خانوادگي يعني خواهر و برادرکشي يا مادر و پدرکشي است. چطور ميتوان در راستای کاهش آن گام برداشت.
درباره قتلهاي خانوادگي غير از همسرکشي، بايد ديد انگيزه چه بوده است تا در موارد مشابه اقدامات پيشگيرانه انجام شود، مثلا در قتلي پدري دختر معلولش را که از پس هزينههاي درمانش برنميآمد به دلیل بگومگويي که به خاطر خريد لپتاپ داشتند به قتل رساند. ريشه را که بررسي کنيم موضوع به مشکل اقتصادي برميگردد، او از پس درمان و هزينههاي رفاهي فرزندش بر نميآمد و گرفتار مشکلات اقتصادي بود و احتمالا آستانه تحملش پايين بوده و دچار عصبانيت دائمي بوده و يک لحظه از کوره دررفته و فرزند را خفه کرده است. درنهايت با بررسي انگيزهها ميتوان در موارد مشابه انگيزهها و دلايل را از بين برد.
قتلهاي خانوادگي انواع و دستههاي گوناگون دارد و با نيتها و انگيزههاي مختلفي به وقوع ميپيوندد. براي پيشگيري از تکرار اينگونه جنايتها هيچ راهي جز شناخت عوامل و زمينههاي وقوع آنها نيست. درباره اين موضوع با محسن مديرروستا، بازپرس دادسرای عمومی تهران که سالها در شعبه ششم دادسراي جنايي تهران مسئول رسیدگی به پروندههای قتل بوده است، گفتوگو کردهايم.
انگيزههاي رايج در قتلهاي خانوادگي چيست؟
در هرکدام از پروندههاي قتلهاي خانوادگي انگيزه متفاوتي وجود دارد. مثلا در يک مورد زني عراقي که حدود 22 سال بيشتر نداشت و دارای دو فرزند بود و به صورت قاچاق به ايران آمده بود، شوهرش را با اسلحه خود او کشت و انگيزهاش را آزار و اذيتهاي متعددي عنوان کرد كه مقتول انجام داده بود. اين زن حتي در عراق به همين دليل از شوهرش شکايت کرده اما نتيجه نگرفته بود تا اينکه بالاخره او را در ايران کشت. مورد ديگر قتل ناموسي بود که مردي همسرش را کشت، مدتي بود اطرافيان مرد به او ميگفتند همسرت با افرادي رابطه دارد و او يک روز در اطراف خانه کشيک داد. وقتي ديد همسرش از يک پاترول پياده شد، پشت سر او به خانه رفت و از او درباره راننده پاترول پرسيد که خانم گفت به تو ربطي ندارد و الفاظ رکيکي را هم استفاده کرد. در ادامه مرد دنبال او به اتاقخواب رفت و از پشت او را خفه کرد و با استفاده از خودروي پرايدي که داشت، جسد را در گچسر انداخت که بعدا جسد در برفها کشف شده بود. ما در بررسي پرينت تلفن خانم متوجه شديم او با افراد زيادي در ارتباط بود. اين افراد را احضار کرديم که گفتند روابط جنسي هم با مقتول داشتند و اين زن خود را مطلقه معرفي کرده
بود. در نهايت هم متهم ديه داد و خانواده مقتول رضايت دادند. مورد ديگري از انواع قتل خانوادگي برادرکشي است که به خاطر اختلافات است. مثلا در موردي دو برادر معتاد بودند که يکي از آنها مواد برادر را مصرف کرد و با هم درگير شدند درنهایت يکي قندان پرت کرد و ديگري با چنگال رگ گردن برادرش را زد. در قتل ديگري زني دو فرزند و شوهر خود را کشت و خود و فرزند ديگرش را هم بهشدت مجروح کرد، اما اين دو زنده ماندند. در تحقيقاتي که انجام داديم، معلوم شد اين زن در گذشته مشکل روحي و رواني داشت و بهمرور بهبود يافته و بچهدار شده بود اما شوهرش روابط نامتعارفي داشت و اين روابط نامتعارف به کممحلي به همسرش منجر شده و بهمرور زمان بيماري خانم عود کرده بود تا اينکه يک روز صبح از جايش بلند شد و درحاليکه شوهرش خواب بود اول او را با چاقو زد، بعد با خيال راحت صبحانه خورد و تصميم به خودکشي گرفت اما فکر کرد اگر اين کار را بکنم بچهها را چه کسي بزرگ خواهد کرد؟ به همين دليل دو نفر از بچهها را کشت و سومي زنده ماند. در نهايت پزشکي قانوني تشخيص داد متهم حين ارتکاب جرم جنون داشته است. اگر بخواهيم باز هم به قتلهاي ناموسي اشاره کنيم، زني به
دست برادرشوهرش کشته شد. به متهم گفته بودند زن برادرت روابط نامتعارفي با فرد دیگری دارد و او چند بار به برادرش تذکر داده بود که مراقب همسرت باش، اما برادر توجه نکرد تا اينکه متهم در نبود برادرش همسر او را با ضربات چاقو کشت و همچنين يکي از دو دختري که کنار مقتول خوابيده بود را هم به قتل رساند و ديگري را نيز بهشدت مجروح کرد. وقتي از متهم پرسيدم چرا اين کار را کردي؟ گفت به خاطر ناموس اين کار را کردم، برادرم نميفهميد و من بايد اين کار را انجام ميدادم. بنابراين درباره انگيزه قتلهاي خانوادگي بايد گفت در مواردي بحث اختلافات خانوادگي است، در مواردي بحث روابط نامشروع است يا مواردي مربوط به تعصبات اعتقادي ميشود.
بنابراين براي پيشگيري از قتلهاي خانوادگي هم نميتوان يک راهکار مشخص ارائه داد.
براساس انگيزههاي موجود، راهکارهاي متفاوتي بايد در نظر گرفت و راهکار مشخصي براي کاهش قتل خانوادگي وجود ندارد، اما يکي از مواردي که بهعنوان راهکار ميتوان استفاده کرد، رشد آگاهي است؛ هرچه آگاهي و سطح درک مردم بالاتر برود قطعا کمتر دست به اين کارها ميزنند و اختلافات خود را به مجاري قانوني موکول میکنند. رسانههاي گروهي و راديو و تلويزيون بايد در اين زمینه برنامههايي داشته باشند و آگاهي را بالا ببرند. مورد ديگر به مشکلات اقتصادي برميگردد که اگر حل شود، قطعا يکسري جرائم خشن مثل قتل کم ميشود، ولي حل اين مشکلات خارج از توان ما است زيرا کل جامعه با مشکلات اقتصادي دستبهگریبان است.
به نظر ميرسد يکي از دلايل همسرکشي بهعنوان شايعترين نوع قتلهاي خانوادگي اين است که زن و مرد بعد از اينکه اختلافات عميق پيدا کردند و درواقع بهنوعي دچار طلاق عاطفي شدند، براي جدايي قانوني اقدام نميکنند و به جاي اين کار به سمت خيانت يا خشونت ميروند.
همين الان هم آمار طلاق خيلي بالا است. اگر بخواهيم به اين شيوه عمل کنيم، اين آمار خيلي زياد ميشود. قبول دارم در بعضي خانوادهها بهدليل مسائل اعتقادي يا رعايت آبروي خانواده پس از طلاق عاطفي، طلاق قانوني را انجام نميدهند و با همان شرايط به زندگي مشترک ادامه ميدهند، ولي چون زندگي باب میلشان نيست، در کنار آن زندگي موازي ديگري را تشکيل ميدهند. اتفاقا اگر جدايي انجام شود شايد بهتر باشد اما اگر بخواهيم اين کار را انجام دهيم آمار طلاق سر به فلک ميزند. برای مثال اخيرا پروندهاي داشتیم که مسلم بود زن متوفي خودکشي کرده است ولي وقتي پرينت تلفنهاي او را گرفتم، متوجه شدم با آقايي در ارتباط است و در تحقيقات هم دوستانش گفتند او با شوهرش رابطه خوبي نداشت. به همين دليل زندگي موازي را شروع کرده و درنهايت به بنبست رسيده و خودکشي کرده بود. ما همين مشکل را در خودکشيها هم داريم. اين خانم خودش را از ساختمان به پايين پرت کرده بود. در تحقيقات متوجه شديم اين زن و شوهرش احساسي به هم نداشتند اما آنقدر زندگي مشترک آنها ادامه پيدا کرد تا در نهايت اين خانم اقدام به خودکشي کرد. بنابراين چنين شيوهاي قطعا مؤثر است اما از طرفي بايد
بعد ديگري از قضيه را نيز در نظر بگيريم. بعضي خانوادهها به خاطر آبرويشان اين کار را نميکنند، بعضي خانمها هم به خاطر اينکه منبع درآمدي ندارند به خاطر فشار مادي طلاق نميگيرند. ما موارد زيادي از خودکشي خانمهاي تنهايي را داريم که جدا شده و به خاطر مشکلات مالي به زندگيشان پايان دادهاند. حتي در مواردي که خانم يا آقا با خانواده زندگي ميکند و از لحاظ مالي مشکلي ندارد اما از لحاظ عاطفي جدا است و حمایت نميشود و در نهايت دست به خودکشي ميزند. اگر بهراحتي بگوييم وقتي زوجين نميتوانند با هم بسازند، جدا شوند در حل بخشي از ماجرا مؤثر است اما در جاي ديگري دچار مشکل ميشوند.
بنابراين بايد راهکارهاي مؤثر در کاهش قتلهاي خانوادگي را به چند دسته تقسيم کرد. اول تغيير برخي باورهاي نادرست و دوم افزايش سلامت رواني اعضاي خانواده.
بله، هر دو اين راهکارها مؤثر است، اين در حالي است که ميبينيم هيچ کاري براي سلامت رواني افراد نميشود. نه خود خانوادهها به موضوع اهميت ميدهند و نه سيستم درمان انجام درمانهاي رواني را حمایت ميکند. مثلا در بحث هنجارها قبول دارم بايد يکسري از معيارها تغيير کند و به هنجار تبديل شود. اينها قطعا مؤثر است و جلوي يکسري از اقداماتي که بعدا بهعنوان قتل خانوادگي يا ناموسي به وجود ميآيد، گرفته ميشود ولي به خاطر اينکه در جامعه ما يکسري مشکلات اقتصادي وجود دارد، از اين طرف هم بايد در نظر گرفت خانمي که جدا ميشود چطور بايد زندگياش را ادامه دهد؟ بنابراين نميتوانيم بگوييم بهطورکلی با اين شيوه وضع بهتر ميشود، چون با تغيير معيارها قطعا تا حد زيادي نتيجه مطلوب به وجود ميآيد اما از طرف ديگر يکسري مشکلات ديگري ايجاد ميشود. در مورد سلامت روان هم بايد گفت يکي از مشکلاتي که در بحث سلامت روان داريم، بحث مشکلات مالي است که بيشتر در خودکشي نمود پيدا ميکند و آمار آن بهخصوص در سال 97 بالا رفته است. وقتي انسان دچار مشکلات اقتصادي و مالي شود، ذهنش درگير و درنهايت منجر به بيماري روحي و رواني ميشود. يکي از مواردي که من زياد
با آن مواجه شدم اين است که خانوادهها بعضا به موضوع سلامت روان اهميت نميدهند و ما يک سيستم درست درماني و پايشي به صورت سازمان يا ان.جي.او در جامعه نداريم که اگر خانواده اهميت نداد اما آنها مطلع شدند، بهطور خودکار وارد عمل شوند و پيگيري و درمان را براي جلوگيري از عواقب بعدي آن انجام دهند. اين روش ممکن است هزينهاي به جامعه تحميل کند، اما از طرف ديگر هزينهها و تبعاتي را هم کم ميکند. در حال حاضر در کشور ما سيستمي وجود ندارد که بخواهد به موضوع سلامت رواني حساس باشد و وارد عمل شود. همين خانمي که گفتم شوهر و فرزندانش را کشته و جنون و حالت خطرناکش تشخيص داده و آزاد شده است، در کشورهاي پيشرفته ممکن است اين فرد را براي سالها نگه دارند، اما در کشور ما طي زماني بين سه تا شش ماه نامه ميزنند که او بهبود کامل پيدا کرده و از نظرشان سالم است؛ بنابراين فرد قاتل را ظرف شش ماه به جامعه برميگردانيم که بيشتر مواقع هم به خاطر کمبود بودجه و صرفهجويي در هزينه است که خودش عوارض و تبعاتي در پي دارد.
قبل از ازدواج آزمايشهايي براي تأييد سلامت جسمي مانند ايدز و هپاتيت و... گرفته ميشود، به نظر شما اگر تست سلامت روان اجباري شود، در کاهش قتلهاي خانوادگي مانند همسرکشي و فرزندکشي تأثيرگذار خواهد بود؟
زماني يکسري از همين تستهاي سلامت جسمي هم اجباري نبود. در اين قضيه بهطور دقيق نميتوانم حرفي بزنم، اما مواردي را ديدهام که فرد مشکلات روحي و رواني داشته و با يک خانواده ضعيف وصلت کرده و بعد از عقد دچار مشکلات خانوادگي شدهاند که منجر به جدايي شده است. پروندههايي در اين زمینه داشتهام، اما اينکه بگوييم آزمايش سلامت روان درخصوص کاهش قتل مؤثر است يا نه، بهطور دقيق نميتوانم جواب بدهم چون خيلي از اين موارد بعد از ازدواج عارض ميشود و ممکن است در زمان ازدواج نباشد يا درمان شده باشد. مثلا در مورد همين خانمي که شوهر و فرزندان خود را کشت، قبل از ازدواج مشکل داشته و تحت کنترل بوده و حتي در زمان ازدواج هم تحت کنترل بوده است و سه فرزند داشت که بزرگترينشان 13ساله بود. بنابراين او حدود 14سال زندگي کرده و مشکلي هم نداشته است. نميدانم آيا در جوامع پيشرفته چنين کاري قبل از ازدواج انجام ميشود يا نه؟ اما با اجباريشدن اين تستها چيزي را از دست نميدهيم و ضرري ندارد و خوب است. البته فکر نميکنم در زمينه کاهش اين نوع از قتلها مؤثر واقع شود و تأثير آن ملموس باشد.
بنابراين پايش دائم و بالابردن آگاهي افراد براي حفظ سلامت روان نقش اساسي دارد.
قطعا مؤثر است. مخصوصا اگر در بحث سلامت روابط دقت شود. اتفاقا خيلي از مشکلات ما به خاطر عدم سلامت روابط است. معتقدم اگر روابط سالم شود، بهویژه در موضوع قتلهاي ناموسي شاهد کاهش زيادي در این زمینه خواهيم بود. اگر بخواهم يک مورد مثال بزنم، يک آقاي جوان و مجردي بود که يک مکانيکی داشت و شاگردش پسري حدودا 14ساله و از اتباع کشور افغانستان بود. مرد ميخواست به بهانه پسر، با مادر ارتباط بگيرد. پدر پسر هم فوت شده بود. برادرهاي همسر آن خانم از ماجرا مطلع شده بودند و چون بحث تعصبات و روابط ناسالم مطرح بود، آنها در خانه کمين کردند و درحاليکه مرد ايراني براي زن وسايلي را خريده و کيسه دستش بود، به او حمله کردند و وي را در خانه کشتند. بعد هم به شهر زيبا بردند و آتش زدند. اگر روابط سالم باشد، خيلي از مشکلات حل ميشود. در خانوادهها موضوع عدم سلامت زياد است و اگر مسئله سلامت روابط درست شود، خيلي از جرائم کم ميشود.
دليل گسترش روابط ناسالم چيست؟
درباره اينکه ما چرا به اينجا رسيدهايم و چرا تا اين حد روابطمان ناسالم است، خيلي فکر کردم و به نتيجهای نرسيدم، الان اگر در خيابان يک خانم بايستد، از مرد 80ساله تا جوان 20ساله جلوي او ترمز ميکنند و بوق ميزنند. چرا به اينجا رسيدهايم؟ من نميدانم. عامل آن گذشته بوده؟ نميدانم.
به موضوع اقتصادي هم بهعنوان يکي از دلايل و انگيزهها اشاره کرديد، بههرحال مشکل اقتصادي باعث ميشود آستانه تحمل جامعه پايين بيايد، اين موضوع چه تأثيري در قتلهاي خانوادگي داشته است؟
همانطور که گفتم، يکي از مشکلات ما در بحث اقتصادي آثار رواني آن است. اين موضوع در بحث خودکشي، اثر بيشتر و در قتل تأثير کمتري دارد. معمولا به دلیل مسائل اقتصادي و اثرات ناشي از آن، فرد خودش را ميکشد يا اينکه مشکل اقتصادي آنقدر فشار ميآورد و دچار مشکلات روحي و رواني ميشود و بعد خودکشي ميکند، اين موضوع در خودکشي ملموستر است ولي در قتل هم تأثير خيلي بسزايي دارد. اگر بخواهيم موضوع را بررسي کنيم به اين نتيجه ميرسيم که وقتي دچار مشکل اقتصادي ميشويم، عصباني هستيم. وقتي که عصباني هستيم روي خودمان کنترل نداريم. غالب قتلهاي ما اتفاقياند و کم پيش ميآيد برنامهريزيشده باشد، اما چرا اتفاقي هستند؟ چون آستانه تحمل پايين آمده و آدمهاي ريلکس و راحتي را در جامعه نداريم. شما به خيابان که ميروي کوچکترين حرفي بزني برايت چاقو ميکشند. خيلي از قتلهاي ما چون اتفاقي است از آنجا ناشي ميشود که ما آستانه تحملمان پايين است و به محض کوچکترين اتفاقي تحريک ميشويم. بزرگترين دليل اين اتفاق موضوعات اقتصادي است. از طرفي نميدانم چه اتفاقي افتاده که در جامعه ما فوري افراد دست به چاقو ميشوند و ميکشند. خيلي از ما از لحاظ
روحي و رواني عصبي هستيم، شما اگر دوربينمخفيهاي کشورهاي پيشرفته را ببينيد، مشاهده ميکنيد که افراد چه خونسرد برخورد ميکنند. اگر يکي از اين دوربينمخفيها با ما برخورد کند چه اتفاقي ميافتد؟ ما دعوا ميکنيم.
اگر بخواهيم قتلهاي خانوادگي را تقسيمبندي کنيم، چه نوع قتلهايي خواهيم داشت؟
اگر قتل را به دو نوع کلي تقسيم کنيم شامل قتلهاي از پيش برنامهريزيشده و قتلهاي اتفاقي ميشود که غالب قتلهاي ما اتفاقي است و اين اتفاقيبودن قتلها شامل قتلهاي خانوادگي هم ميشود. قتلهاي ناموسي و خانوادگي هم شامل همين دو دسته کلي ميشود، البته در قتلهاي ناموسي خانوادگي برنامهريزي بيشتر است و وقتي ميبينند طرف روابط غيرمتعارف دارد، او را با نقشه ميکشند.
بنا به هر دليلي در راستای کاهش قتلهاي خانوادگي گام برنميداریم. خود افراد جامعه و اعضاي خانوادهها براي بهترشدن زندگي و کاهش خشونت که قتل را هم ناشي ميشود، چه کار ميتوانند بکنند؟
در بحث قتلهاي اتفاقي، اشخاص اگر لحظهاي که عصباني ميشوند و لحظهاي که آستانه تحملشان به خاطر مشکل اقتصادي يا هر موضوع ديگري پايين است، همانجا تأمل و درنگ کنند و به خودشان يادآوري کنند که آرام باشند، خيلي از مواقع اين قتلها اتفاق نميافتد. بنابراين اشخاص لااقل براي پيشگيري از قتلهاي اتفاقي اگر کمي فکر کنند يا اصلا محل را ترک کنند، خيلي مشکلات حل ميشود. اگر اشتباه نکنم روايتي است منسوب به يکي از امامان که اگر عصباني شدي محل را ترک کن، اين حرف خيلي خوب است و من خودم اين کار را ميکنم. در پروندهها هم ديدهام که اگر افراد اين کار را بکنند، هم دردسر کمتري براي خود فرد و هم اطرافيانش ايجاد ميشود، چون در ترک محل و بازگشت دوباره احتمال اينکه عکسالعمل اوليه به وجود آيد کمتر است اما در مورد قتلهاي غيراتفاقي که از پيش برنامهريزيشده هستند بايد آگاهي مردم را بالا ببريم تا خودشان تصميمگيرنده و مجري تصميمشان نباشند و از طريق مجاري قانونی اقدام کنند. قطعا اگر اين آگاهي بالا برود و اين اطمينان وجود داشته باشد که سيستم قضائي بهواقع احقاق حق ميکند و اين اعتماد را در کنار آگاهي داشته باشند، باعث ميشود که
خودشان دست به اقدام نزنند و قطعا آمار کاهش پيدا ميکند.
شايد يکي از راههاي پيشگيري از قتلهاي خانوادگي نهادينهشدن فرهنگ مراجعه به مشاور باشد تا از اين طريق مشکلات را حل کنند.
در اختلافات زن و شوهر بهترين کسي که ميتواند آن را حل کند، خودشان هستند به شرطي که سيستم گفتوگوي سالم را بدانند يا اگر بهتنهايي موفق نميشوند، از متخصص و مشاور کمک بگيرند ولي من نميتوانم توصيه کنم که اگر ديديد نميتوانيد زندگي مشترک را ادامه دهيد، جدا شويد زیرا اين امر مغاير تعاليم ديني و باورهاي اجتماعي ما است.
بيشتر گفتوگوي ما حول محور همسرکشي و فرزندکشي بود، اما نوع ديگر قتلهاي خانوادگي يعني خواهر و برادرکشي يا مادر و پدرکشي است. چطور ميتوان در راستای کاهش آن گام برداشت.
درباره قتلهاي خانوادگي غير از همسرکشي، بايد ديد انگيزه چه بوده است تا در موارد مشابه اقدامات پيشگيرانه انجام شود، مثلا در قتلي پدري دختر معلولش را که از پس هزينههاي درمانش برنميآمد به دلیل بگومگويي که به خاطر خريد لپتاپ داشتند به قتل رساند. ريشه را که بررسي کنيم موضوع به مشکل اقتصادي برميگردد، او از پس درمان و هزينههاي رفاهي فرزندش بر نميآمد و گرفتار مشکلات اقتصادي بود و احتمالا آستانه تحملش پايين بوده و دچار عصبانيت دائمي بوده و يک لحظه از کوره دررفته و فرزند را خفه کرده است. درنهايت با بررسي انگيزهها ميتوان در موارد مشابه انگيزهها و دلايل را از بين برد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.