نئاندرتالهای درمانگر
عبدالرضا ناصرمقدسی.متخصص مغز و اعصاب
من یک پزشکم و زندگی و قسمت قابل توجهی از عمرم با پزشکی عجین شده است. غیر از طبابت نیز کار دیگری بلد نیستم و شاید بتوان گفت پزشکی هویت من را تشکیل میدهد و جزئی اساسی از جهانبینی من است. ساعتهای زیادی از منظر آنچه در دانشگاه و بر بالین بیمار یاد گرفتهام به جهان نگاه میکنم. همین موضوع سبب میشود که درکی عمیقا انسانی به موضوع پزشکی داشته باشم، به عبارت دیگر پزشکی را فعالیتی عمیقا انسانی بدانم؛ آنقدر انسانی که میتواند هویت یک فرد را تشکیل دهد. اگر کمی علمیتر به موضوع نگاه کنیم از منظر کسی که پزشک است و فعالیت درمانگری را انجام میدهد، پزشکی یکی از تواناییهاي عالی مغز را شامل میشود، مثل توانایی سرودن شعر یا نقاشیکردن یا حل سختترین مسائل ریاضی. اما وقتی امر درمانگری به یکی از فعالیتهای شناختی مغز تبدیل شود و پایهای بیولوژیک پیدا کند، در آن صورت سؤال زیر نیز به صورت کاملا ناگزیر مطرح میشود که آیا درمانگری و پزشکی منشأ بیولوژیک داشته و به عبارت دیگر در سیر فرگشت انسان به وجود آمده است و آیا مثل بسیاری از فعالیتهای عالی دیگر مغز نیز میتوان رد پای آن را در سایر جانداران پیدا کرد؟
اما قبل از اینکه درباره تحقیقات جدید در این زمینه صحبت کنیم، بیایید ببینیم چنین تحقیقی چه اهمیتی دارد. به گمان من ابعاد فلسفی و فرهنگی پزشکی تا میزان زیادی مغفول مانده است. این موضوع کاملا طبیعی است زیرا اهمیت پزشکی در بهبود سلامت و حفظ جان انسانها تا آن اندازه زیاد است که دیگر بررسی ابعاد فلسفی و نیز فرهنگی آن جلب توجه نمیكند. شاید از دیرباز مهمترین آرزوی بشری که بازتابی بسیار گسترده در تمام ابعاد فکری او داشته است، جستوجو برای نامیرایی و غلبه بر مرگ است. مرگ مانند سدی عظیم آرزوهای بزرگ انسانی را در یک لحظه از بین میبرد. بهعنوان یک پزشک بارها شاهد مرگ بیمارانم بودهام. لحظهای بسیار شگفت که با هیچ معیار و خطکشیاي قابل توضیح نيست. همه میدانیم که حتی برای گذشتن از این سد که مقصد تمام تلاشهای فرهنگی و علمی بشر است، باید به پزشکی تکیه کنیم. پزشکی است که میتواند نامیرایی را به بدن انسانها تزریق كند. وقتی با چنین قدرت بزرگی روبهرو میشویم شاید منطقی باشد که دنبال سؤالهای دیگری نگردیم. سؤالهایی اعم از اینکه پزشکی و امر درمانگری از کجا شروع شد؟ آیا انسان تنها پزشک و درمانگر این زمین خاکی است یا نه،
جانداران دیگر نیز توانایی درمانگری دارند و اگر جانداران دیگر میتوانند همدیگر را درمان کنند، آیا شیوه آنها با ما متفاوت است؟ آیا پزشکی و درمانگری میتواند فعالیتی مربوط به فعالیتهای عالی مغز باشد؟ و در کنار تواناییهای دیگر ما همچون زبانورزی، حل مسائل ریاضی، تفکر انتزاعی و قدرت تجزیه و تحلیل دادهها قرار گیرد؟ اگر اینگونه باشد، آیا پزشکی نیز مقولهای تکاملی بوده که طی میلیونها سال بهتدریج از نظر بیولوژیک شکل گرفته و به ما رسیده است؟ پس پزشکی لزوما حاصل تلاش بشری برای رهایی خود از بیماریها و نیز در نهایت مرگ نبوده، بلکه در سایه نوعی نیاز تکاملی و از طریق انتخاب طبیعی شکل گرفته و حالا بهواسطه تواناییهای فرهنگی گونه انسان خردمند تا بدین حد رشد و پالایش یافته است؟ و اگر پزشکی و درمانگری حاصل نیازی تکاملی بوده آیا ممکن بود چنین نیازی در عرصه تکامل بهوجود نمیآمد؟ آیا جاندارانی داریم که پزشک نباشند، اما به نامیرایی یا حداقل رشد و تکثیر بینهایت دست یافته باشند؟ همین سؤالهای اندک نشان میدهد که موضوع بسیار سؤالبرانگیز بوده و فراتر از دایره تصورات ما است. پس ارزش فکرکردن و تحقیق را هم دارد.
فعالیتهای درمانگری در سایر جانداران نیز دیده میشود، تا جایی که شروع herbal medicine را در جاندارانی مانند گوریلها و شامپانزهها و بونوبوها میدانند و این حدس زده میشود که انسان با مشاهده این رفتار جانداران به اهمیت دارویی گیاهان پی برده است. این پریماتها بارها در حالی دیده شدهاند که برگ خاصی را جویده و سپس دور میاندازند. این کار نمیتواند با ارزش غذایی این برگهای خاص توجیه شود، زیرا دورانداختن این برگها پس از جویدهشدن ارزش غذایی آنها را از بین میبرد. درواقع این کار به دلیل ارزش درمانی این برگها بهعنوان یک ضد انگل صورت میگیرد.
البته فهرست حیواناتی که توسط گیاهان به درمان بیماری خود میپردازند، در حال افزایش است. مشخص شده است که استعمال چنین گیاهانی صرفا برای درمان صورت نمیگیرد بلکه در مناطقی که ریسک عفونتهای انگلی بالاست، جنبه پیشگیرانه نیز دارد. همچنین دیده شده است که بعضی از این حیوانات به بهبود و درمان سایر همنوعان خود نیز میپردازند. نمونه مشخص آن مورچههای چوب است که با انتقال
antimicrobial resin به لانههای خود عملا نوعی فضای ضد میکروبی را در لانه و کلونی خود بهوجود میآورند.
به غیر از رؤیت جنبههای درمانی در پریماتها و از آن فراتر در پرندگان و مورچهها، شواهد جدید از نشانههای درمانگری در سایر گونههای سرده هومو نیز خبر میدهد. اهمیت این یافته جدید در تبیین نوعی سیر تکاملی در درمانگری از پریماتها به سوی گونههای سرده هومو و در نهایت انسان است. مطالعات جدید نشان داده است که نئاندرتالها سیستم مراقبت پزشکیای داشتهاند که سبب میشده همنوعان آنها بتوانند از آسیبهای کاملا جدی جان سالم به در برده و به زندگی خود ادامه دهند. آنچه در این رفتارهای پیچیده نئاندرتالها دیده شده خیلی فراتر از رفتارهای پزشکی سایر جانداران بوده و میتواند نشاندهنده نوعی فرهنگ پزشکی در جوامع آنها تلقی شود. همانطور که نویسندگان تحقیق اخیر که در مجله Quaternary Science Reviews به چاپ رسیده است، بدان اشاره میکنند همین توانایی نئاندرتالها به حفظ زندگی آنها در محیط پرخطرشان یاری بسیاری رسانده است. این یافتهها با بررسی اسکلتهایی از نئاندرتالها به دست آمده است. تعدادی از اسکلتها از آسیبهای جدی و بیماریهای شدید در این افراد خبر میدهند، اما در عین حال نشان میدهند که این افراد با وجود این بیماریهای
مهلک برای مدتی طولاني زندگی کردهاند که جز با یک سیستم پزشکی و درمانگری پیچیده ممکن نبوده است. درواقع ما دیگر با جویدن یک برگ روبهرو نیستیم، بلکه با سیستمی سمبولیک مواجهیم که نشانههای یک فرهنگ را همانند آنچه در ابتدای این مطلب ذکر کردم از خود نشان میدهد. همین سیستم سمبولیک به بقای نئاندرتالها در سرمای شمال اروپا کمک کرده است.
هرچند بسیاری از قطعات این داستان وجود ندارد یا بررسی نشده است، اما همین یافتهها نشان میدهند که درمانگری صرفا شیوه انسانهای خردورز نبوده و در سطوح دیگری از حیات در حال انجام است. این ریشهها در سایه تمایل عمیق انسان بر حفظ خود بهتدريج فراموش شده است. اما اگر این ریشههای تکاملی شناخته شوند سؤالهای بسیار بنیادیتری نیز مطرح میشوند: آیا ممکن است بدون درمانگری به بالاترین سطح بقای خود برسیم؟ بهعنوان یک پزشک این هیجانانگیزترین سؤالی است که میتوان به آن پرداخت و عمری برای یافتن پاسخ آن جستوجو کرد.
من یک پزشکم و زندگی و قسمت قابل توجهی از عمرم با پزشکی عجین شده است. غیر از طبابت نیز کار دیگری بلد نیستم و شاید بتوان گفت پزشکی هویت من را تشکیل میدهد و جزئی اساسی از جهانبینی من است. ساعتهای زیادی از منظر آنچه در دانشگاه و بر بالین بیمار یاد گرفتهام به جهان نگاه میکنم. همین موضوع سبب میشود که درکی عمیقا انسانی به موضوع پزشکی داشته باشم، به عبارت دیگر پزشکی را فعالیتی عمیقا انسانی بدانم؛ آنقدر انسانی که میتواند هویت یک فرد را تشکیل دهد. اگر کمی علمیتر به موضوع نگاه کنیم از منظر کسی که پزشک است و فعالیت درمانگری را انجام میدهد، پزشکی یکی از تواناییهاي عالی مغز را شامل میشود، مثل توانایی سرودن شعر یا نقاشیکردن یا حل سختترین مسائل ریاضی. اما وقتی امر درمانگری به یکی از فعالیتهای شناختی مغز تبدیل شود و پایهای بیولوژیک پیدا کند، در آن صورت سؤال زیر نیز به صورت کاملا ناگزیر مطرح میشود که آیا درمانگری و پزشکی منشأ بیولوژیک داشته و به عبارت دیگر در سیر فرگشت انسان به وجود آمده است و آیا مثل بسیاری از فعالیتهای عالی دیگر مغز نیز میتوان رد پای آن را در سایر جانداران پیدا کرد؟
اما قبل از اینکه درباره تحقیقات جدید در این زمینه صحبت کنیم، بیایید ببینیم چنین تحقیقی چه اهمیتی دارد. به گمان من ابعاد فلسفی و فرهنگی پزشکی تا میزان زیادی مغفول مانده است. این موضوع کاملا طبیعی است زیرا اهمیت پزشکی در بهبود سلامت و حفظ جان انسانها تا آن اندازه زیاد است که دیگر بررسی ابعاد فلسفی و نیز فرهنگی آن جلب توجه نمیكند. شاید از دیرباز مهمترین آرزوی بشری که بازتابی بسیار گسترده در تمام ابعاد فکری او داشته است، جستوجو برای نامیرایی و غلبه بر مرگ است. مرگ مانند سدی عظیم آرزوهای بزرگ انسانی را در یک لحظه از بین میبرد. بهعنوان یک پزشک بارها شاهد مرگ بیمارانم بودهام. لحظهای بسیار شگفت که با هیچ معیار و خطکشیاي قابل توضیح نيست. همه میدانیم که حتی برای گذشتن از این سد که مقصد تمام تلاشهای فرهنگی و علمی بشر است، باید به پزشکی تکیه کنیم. پزشکی است که میتواند نامیرایی را به بدن انسانها تزریق كند. وقتی با چنین قدرت بزرگی روبهرو میشویم شاید منطقی باشد که دنبال سؤالهای دیگری نگردیم. سؤالهایی اعم از اینکه پزشکی و امر درمانگری از کجا شروع شد؟ آیا انسان تنها پزشک و درمانگر این زمین خاکی است یا نه،
جانداران دیگر نیز توانایی درمانگری دارند و اگر جانداران دیگر میتوانند همدیگر را درمان کنند، آیا شیوه آنها با ما متفاوت است؟ آیا پزشکی و درمانگری میتواند فعالیتی مربوط به فعالیتهای عالی مغز باشد؟ و در کنار تواناییهای دیگر ما همچون زبانورزی، حل مسائل ریاضی، تفکر انتزاعی و قدرت تجزیه و تحلیل دادهها قرار گیرد؟ اگر اینگونه باشد، آیا پزشکی نیز مقولهای تکاملی بوده که طی میلیونها سال بهتدریج از نظر بیولوژیک شکل گرفته و به ما رسیده است؟ پس پزشکی لزوما حاصل تلاش بشری برای رهایی خود از بیماریها و نیز در نهایت مرگ نبوده، بلکه در سایه نوعی نیاز تکاملی و از طریق انتخاب طبیعی شکل گرفته و حالا بهواسطه تواناییهای فرهنگی گونه انسان خردمند تا بدین حد رشد و پالایش یافته است؟ و اگر پزشکی و درمانگری حاصل نیازی تکاملی بوده آیا ممکن بود چنین نیازی در عرصه تکامل بهوجود نمیآمد؟ آیا جاندارانی داریم که پزشک نباشند، اما به نامیرایی یا حداقل رشد و تکثیر بینهایت دست یافته باشند؟ همین سؤالهای اندک نشان میدهد که موضوع بسیار سؤالبرانگیز بوده و فراتر از دایره تصورات ما است. پس ارزش فکرکردن و تحقیق را هم دارد.
فعالیتهای درمانگری در سایر جانداران نیز دیده میشود، تا جایی که شروع herbal medicine را در جاندارانی مانند گوریلها و شامپانزهها و بونوبوها میدانند و این حدس زده میشود که انسان با مشاهده این رفتار جانداران به اهمیت دارویی گیاهان پی برده است. این پریماتها بارها در حالی دیده شدهاند که برگ خاصی را جویده و سپس دور میاندازند. این کار نمیتواند با ارزش غذایی این برگهای خاص توجیه شود، زیرا دورانداختن این برگها پس از جویدهشدن ارزش غذایی آنها را از بین میبرد. درواقع این کار به دلیل ارزش درمانی این برگها بهعنوان یک ضد انگل صورت میگیرد.
البته فهرست حیواناتی که توسط گیاهان به درمان بیماری خود میپردازند، در حال افزایش است. مشخص شده است که استعمال چنین گیاهانی صرفا برای درمان صورت نمیگیرد بلکه در مناطقی که ریسک عفونتهای انگلی بالاست، جنبه پیشگیرانه نیز دارد. همچنین دیده شده است که بعضی از این حیوانات به بهبود و درمان سایر همنوعان خود نیز میپردازند. نمونه مشخص آن مورچههای چوب است که با انتقال
antimicrobial resin به لانههای خود عملا نوعی فضای ضد میکروبی را در لانه و کلونی خود بهوجود میآورند.
به غیر از رؤیت جنبههای درمانی در پریماتها و از آن فراتر در پرندگان و مورچهها، شواهد جدید از نشانههای درمانگری در سایر گونههای سرده هومو نیز خبر میدهد. اهمیت این یافته جدید در تبیین نوعی سیر تکاملی در درمانگری از پریماتها به سوی گونههای سرده هومو و در نهایت انسان است. مطالعات جدید نشان داده است که نئاندرتالها سیستم مراقبت پزشکیای داشتهاند که سبب میشده همنوعان آنها بتوانند از آسیبهای کاملا جدی جان سالم به در برده و به زندگی خود ادامه دهند. آنچه در این رفتارهای پیچیده نئاندرتالها دیده شده خیلی فراتر از رفتارهای پزشکی سایر جانداران بوده و میتواند نشاندهنده نوعی فرهنگ پزشکی در جوامع آنها تلقی شود. همانطور که نویسندگان تحقیق اخیر که در مجله Quaternary Science Reviews به چاپ رسیده است، بدان اشاره میکنند همین توانایی نئاندرتالها به حفظ زندگی آنها در محیط پرخطرشان یاری بسیاری رسانده است. این یافتهها با بررسی اسکلتهایی از نئاندرتالها به دست آمده است. تعدادی از اسکلتها از آسیبهای جدی و بیماریهای شدید در این افراد خبر میدهند، اما در عین حال نشان میدهند که این افراد با وجود این بیماریهای
مهلک برای مدتی طولاني زندگی کردهاند که جز با یک سیستم پزشکی و درمانگری پیچیده ممکن نبوده است. درواقع ما دیگر با جویدن یک برگ روبهرو نیستیم، بلکه با سیستمی سمبولیک مواجهیم که نشانههای یک فرهنگ را همانند آنچه در ابتدای این مطلب ذکر کردم از خود نشان میدهد. همین سیستم سمبولیک به بقای نئاندرتالها در سرمای شمال اروپا کمک کرده است.
هرچند بسیاری از قطعات این داستان وجود ندارد یا بررسی نشده است، اما همین یافتهها نشان میدهند که درمانگری صرفا شیوه انسانهای خردورز نبوده و در سطوح دیگری از حیات در حال انجام است. این ریشهها در سایه تمایل عمیق انسان بر حفظ خود بهتدريج فراموش شده است. اما اگر این ریشههای تکاملی شناخته شوند سؤالهای بسیار بنیادیتری نیز مطرح میشوند: آیا ممکن است بدون درمانگری به بالاترین سطح بقای خود برسیم؟ بهعنوان یک پزشک این هیجانانگیزترین سؤالی است که میتوان به آن پرداخت و عمری برای یافتن پاسخ آن جستوجو کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.