نگاهی به سال سینمای ایران
با مهر به گذشته بنگريم؟
احمد طالبينژاد.منتقد
سالي که گذشت، مثل هر سال ديگري که گذشته، دربرگيرنده اتفاقهاي خوشايند و بدآيندي بود که به بد و خوبش عادت کردهايم... درواقع اگر يک سال مثلا حجم اتفاقهاي خوب در اين عرصه بيشتر باشد، خيال ميکنيم، چيزي غيرمترقبه حادث شده و نظم به هم خورده است. به هر روی در سال پرحادثه 97، رويدادهاي فرهنگي و هنري کشور هم از تبعات اين حوادث بر حذر نماندند. و اصلا در اين ديار نخستين عرصهاي که در کوران حوادث سياسي و اجتماعي ضربه ميبيند، عرصه فرهنگ و هنر است. از سينما شروع کنيم؛ علاوه بر برگزاري دوازدهمين دوره جشنواره سينماحقيقت که به نمايش فيلمهاي مستند اختصاص دارد و به گمان من در حال حاضر از فجر هم مهمتر و محبوبتر شده و چندين جشنواره فرعي و مشابه، که با هدف اشاعه فرهنگ مقاومت، شهادتطلبي و... برگزار میشوند تا جشنواره فجر که قرار است ويترين سينماي ايران در يک سال باشد و ميتوان گفت هست و نيست. هست از اين نظر که به هر حال تعدادي از محصولات سينماي ايران طي یک سال در آن به نمايش در ميآيد و ميشود بر مبناي آنها، درباره کميت و کيفيت سينماي امروز قضاوت کرد. نيست از اين نظر که اغلب فيلمسازان ديگر رغبتي به حضور فيلمشان در
جشنواره ندارند و ترجيح ميدهند جشنواره را دور بزنند و محصولشان را به صورت مستقيم از توليد به مصرف برسانند. بنابراين همه سينماي امروز ايران را نميتوان در جشنواره فجر ديد. بهويژه در همين دورهاي که گذشت، که درواقع هيچکدام از فيلمسازان استخواندار پيش و پس از انقلاب در آن فيلمي نداشتند. از مهرجويي، کيميايي، فرمانآرا، تقوايي، بنياعتماد، عياري، صدرعاملي، مجيدي، حاتميکيا و... خبري نبود. اما در عوض نسل بعدي يعني فرزندان برخي از همينها با نخستين ساختههايشان در بخش فيلماوليها حضور داشتند. پولاد کيميايي و ميلاد صدرعاملي در اين دور جانشين پدران خود شده بودند. کيميايي گرفتار بيماري است و جسم و جاني خسته دارد و صدرعاملي هم پشت دوربين قرار نميگيرد. اما به هر حال نسل تازهاي از راه رسيده و با بهرهجستن از امکانات ديجيتالي دارد چهارنعل به سوي افقهاي تازه ميتازد و البته اين موضع ضمن ايجاد اميدواري، باعث نگراني است. نگراني به این دلیل که ساختههاي اين نسل در عين صداقتي که در آنها موج ميزند، از عمق و معناي کافي- اصليترين عوامل ماندگاري يک اثر- برخوردار نيستند. امروز جاي هامونها و پريها و شايد وقتي ديگرها و
مسافران و ناخدا خورشيدها و بوي کافور، عطر ياس و کشتي آنجليکا و... را مغزهاي کوچک زنگزدهها يعني گزارشهاي يکبار مصرف اجتماعي گرفتهاند. نسل ما که در عمرش فيلمهاي ماندگار کم نديده، از ديدن اين فيلمهاي يکلايه ذوقزده نميشود. فقط اينها را ميبيند براي اينکه در جريان قرار بگيرد. و البته کاري به انبوه فيلمهاي شبهکمدي و درواقع مسخرهآميزي که پرده سينما را انباشتهاند ندارم که آنها حسابشان از سينما جداست. در اين زمينه هم دريغ از فيلمي که حتي اندکي يادآور اجارهنشينها و مهمان مامان و حتي سن پترزبورگ و... باشد.
نکته بعدي در زمينه تحولات سينمايي، کناررفتن محمدمهدي حيدريان، از مديران قديمي سينمايی از رياست سازمان سينمايي به دليل سن و سال و قرارگرفتن حسين انتظامي به جاي اوست. انتظامي را دستاندرکاران مطبوعات بيشتر ميشناسند تا اهالي سينما. او که مدرک مهندسي شيمي از دانشگاه تهران دارد، و مدرک ارشدش را هم در همين زمينه مهندسي شيمي گرفته، و دکتراي مديريت استراتژيک نیز دارد، سالها در وزارت ارشاد مسئوليتهاي فرهنگي و مطبوعاتي داشته است. (راستي کسي از مهندس خاکبازان، متخصص ويلي چير و مديرکل نظارت و ارزشيابي معاونت سينمايي در دوره ميرسليم خبر دارد؟) پايهگذاري، مديريت و سردبيري روزنامه جامجم هم از ديگر فعاليتهاي اوست که درسخوانده شيمي است. بعدها هم او به مؤسسه همشهري ميرود و همين پستها را در آنجا بر عهده ميگيرد. در دولت يازدهم به مقام معاونت مطبوعاتي وزير فرهنگ و ارشاد اسلامي ميرسد و در دولت دوازدهم ميشود مشاور وزير. حالا هم که ... در عين حال ايشان چند سال پياپي نماينده مديران مسئول نشريات در شوراي نظارت بر مطبوعات بود که کارش صدور پروانه انتشار و باطلکردن آن است. در دومي البته سريعتر عمل کرده و ميکند. يادمان
است در دوراني که همين آقاي انتظامي نماينده ما مديران مسئول بود، طي يک جلسه و در روزهاي پاياني سال 1386، اين هيئت پرونده 9 نشريه از جمله هفت و دنياي تصوير را بست و بهرغم وعده پيگيري همين آقاي انتظامي با اين بهانه که «من در آن جلسه نبودم و اگر بودم اين اتفاق نميافتاد»، نتيجهاي حاصل نشد و بعدها از ديگران هم بسيار شنيدم که تخصص ايشان در زمينه حفظ وضعيت موجود است و اهل ريسک و مقابله هم نيست. شايد همين خصلتهاست که آقايان او را مناسب اين منصب خطير تشخيص دادهاند. چون اصلا ميلي به تحول ندارد. درحاليکه سينما برخلاف ساير هنرها و صنايع، ناگزير از تحول و تطورهاي پيدرپي است تا از قافله تکنولوژي که چهارنعل به سوي افقهاي ناپيدا ميتازد، عقب نماند. 10 سال پيش کسي تصور هم نميکرد روزي برسد که با يک دوربين اندازه کله گربه بشود فيلمبرداري کرد و بهترين تصاوير را هم به دست آورد؟ کسي در آن زمان ميتوانست باور کند که لابراتوارهاي مملو از دمودستگاههاي چاپ و ظهور و تدوين و صداگذاري، جايشان را به يک ميز و يک کامپيوتر در گوشه يک اتاق بدهند؟ بنابراين مديريت سينمايي بايد ضمن برخورداري از عشق و علاقه به اين هنر/صنعت، اهل
ريسککردن و دل به دريا زدن هم باشد. بهويژه در اين مملکت که سينما و ساير هنرها چندين و چند مدعي و متولي ناخوانده هم دارد. از شخصيتها گرفته تا نهادهایی که در هر امري بهويژه فرهنگ و هنر دخالت ميکنند. در چنين مخمصهاي، سينما مديري ميخواهد جسور و کاربلد. دستکم شبيه به سيدمحمد بهشتي در دهههاي 1360 و 70. او توانست کشتي شکسته سينماي ايران در آن دوران که جنگ همه ارکان زندگي اجتماعي ما را تحت تأثير قرار داده بود، بهآرامي از گرداب نابودي برهاند و کمک کند تا به سوي افقهاي بيکران در حرکت باشد. آيا وزير ارشاد و مشاورانش، در وجود آقاي انتظامي چنين قدرت و درايتي را سراغ داشتهاند؟ و اصلا آيا از خود پرسيدهاند کسي که يک عمر کارش مطبوعات بوده، با سازوکار حاکم بر هنر/صنعت سينما تا چه حد آشناست و اصلا دستاندرکاران اين حرفه را ميشناسد؟ ميتواند بادمجان دورقابچينها و نان به نرخ روزخورها را از سينماگر اصيل و خلاق تشخيص دهد؟ نگوييم اين کار را مشاورانش هم ميتوانند انجام دهند. مگر آقاي ايوبي در اين زمينه تجربه داشت؟ خب او هم چندان که پيشبيني ميشد، موفق نبود. هرچند حلقه يارانش به هر حال در سينماي امروز ايران
افراد موجهي بودند. يادمان باشد که در دولت دهم آقاي شمقدري که البته خود دستاندرکار سينما بود، به ترفند همين فرصتطلبان، محور حلقهاي قرار گرفت که تعدادي آدم خاص دورش را گرفتند و نتيجهاش شد آنچه ديديم. پس بهتر نيست از تاريخ درس بگيريم و هر کس را در جاي خودش قرار دهيم و آن کس هم به جايگاه واقعي خود واقف باشد نه اينکه «هر لحظه به شکلي بت عيار درآيد». يادتان هست آقاي محمد غرضي از وزارت نفت ناگهان رفت وزارت پست و تلگراف و در وهله نخست همه کارمندان آنجا را واداشت کتوشلواز آبي نفتي بپوشند؟ يا همين آقاي شريعتمداري که تقريبا بر مسند تمامي وزارتخانههاي موجود تکيه زده است. خب نتيجه چنين عملکردی ميشود فشلشدن دستگاههاي اجرائي و مديريتي کشور. آقاي انتظامي در پست مشاورت وزير ارشاد مشکلي ندارد، زیرا مشاور، کار اجرائي ندارد و مشاور است؛ ولي رياست سازمان پردنگوفنگ سينمايي، بعيد است در توان ايشان باشد.
سالي که گذشت، مثل هر سال ديگري که گذشته، دربرگيرنده اتفاقهاي خوشايند و بدآيندي بود که به بد و خوبش عادت کردهايم... درواقع اگر يک سال مثلا حجم اتفاقهاي خوب در اين عرصه بيشتر باشد، خيال ميکنيم، چيزي غيرمترقبه حادث شده و نظم به هم خورده است. به هر روی در سال پرحادثه 97، رويدادهاي فرهنگي و هنري کشور هم از تبعات اين حوادث بر حذر نماندند. و اصلا در اين ديار نخستين عرصهاي که در کوران حوادث سياسي و اجتماعي ضربه ميبيند، عرصه فرهنگ و هنر است. از سينما شروع کنيم؛ علاوه بر برگزاري دوازدهمين دوره جشنواره سينماحقيقت که به نمايش فيلمهاي مستند اختصاص دارد و به گمان من در حال حاضر از فجر هم مهمتر و محبوبتر شده و چندين جشنواره فرعي و مشابه، که با هدف اشاعه فرهنگ مقاومت، شهادتطلبي و... برگزار میشوند تا جشنواره فجر که قرار است ويترين سينماي ايران در يک سال باشد و ميتوان گفت هست و نيست. هست از اين نظر که به هر حال تعدادي از محصولات سينماي ايران طي یک سال در آن به نمايش در ميآيد و ميشود بر مبناي آنها، درباره کميت و کيفيت سينماي امروز قضاوت کرد. نيست از اين نظر که اغلب فيلمسازان ديگر رغبتي به حضور فيلمشان در
جشنواره ندارند و ترجيح ميدهند جشنواره را دور بزنند و محصولشان را به صورت مستقيم از توليد به مصرف برسانند. بنابراين همه سينماي امروز ايران را نميتوان در جشنواره فجر ديد. بهويژه در همين دورهاي که گذشت، که درواقع هيچکدام از فيلمسازان استخواندار پيش و پس از انقلاب در آن فيلمي نداشتند. از مهرجويي، کيميايي، فرمانآرا، تقوايي، بنياعتماد، عياري، صدرعاملي، مجيدي، حاتميکيا و... خبري نبود. اما در عوض نسل بعدي يعني فرزندان برخي از همينها با نخستين ساختههايشان در بخش فيلماوليها حضور داشتند. پولاد کيميايي و ميلاد صدرعاملي در اين دور جانشين پدران خود شده بودند. کيميايي گرفتار بيماري است و جسم و جاني خسته دارد و صدرعاملي هم پشت دوربين قرار نميگيرد. اما به هر حال نسل تازهاي از راه رسيده و با بهرهجستن از امکانات ديجيتالي دارد چهارنعل به سوي افقهاي تازه ميتازد و البته اين موضع ضمن ايجاد اميدواري، باعث نگراني است. نگراني به این دلیل که ساختههاي اين نسل در عين صداقتي که در آنها موج ميزند، از عمق و معناي کافي- اصليترين عوامل ماندگاري يک اثر- برخوردار نيستند. امروز جاي هامونها و پريها و شايد وقتي ديگرها و
مسافران و ناخدا خورشيدها و بوي کافور، عطر ياس و کشتي آنجليکا و... را مغزهاي کوچک زنگزدهها يعني گزارشهاي يکبار مصرف اجتماعي گرفتهاند. نسل ما که در عمرش فيلمهاي ماندگار کم نديده، از ديدن اين فيلمهاي يکلايه ذوقزده نميشود. فقط اينها را ميبيند براي اينکه در جريان قرار بگيرد. و البته کاري به انبوه فيلمهاي شبهکمدي و درواقع مسخرهآميزي که پرده سينما را انباشتهاند ندارم که آنها حسابشان از سينما جداست. در اين زمينه هم دريغ از فيلمي که حتي اندکي يادآور اجارهنشينها و مهمان مامان و حتي سن پترزبورگ و... باشد.
نکته بعدي در زمينه تحولات سينمايي، کناررفتن محمدمهدي حيدريان، از مديران قديمي سينمايی از رياست سازمان سينمايي به دليل سن و سال و قرارگرفتن حسين انتظامي به جاي اوست. انتظامي را دستاندرکاران مطبوعات بيشتر ميشناسند تا اهالي سينما. او که مدرک مهندسي شيمي از دانشگاه تهران دارد، و مدرک ارشدش را هم در همين زمينه مهندسي شيمي گرفته، و دکتراي مديريت استراتژيک نیز دارد، سالها در وزارت ارشاد مسئوليتهاي فرهنگي و مطبوعاتي داشته است. (راستي کسي از مهندس خاکبازان، متخصص ويلي چير و مديرکل نظارت و ارزشيابي معاونت سينمايي در دوره ميرسليم خبر دارد؟) پايهگذاري، مديريت و سردبيري روزنامه جامجم هم از ديگر فعاليتهاي اوست که درسخوانده شيمي است. بعدها هم او به مؤسسه همشهري ميرود و همين پستها را در آنجا بر عهده ميگيرد. در دولت يازدهم به مقام معاونت مطبوعاتي وزير فرهنگ و ارشاد اسلامي ميرسد و در دولت دوازدهم ميشود مشاور وزير. حالا هم که ... در عين حال ايشان چند سال پياپي نماينده مديران مسئول نشريات در شوراي نظارت بر مطبوعات بود که کارش صدور پروانه انتشار و باطلکردن آن است. در دومي البته سريعتر عمل کرده و ميکند. يادمان
است در دوراني که همين آقاي انتظامي نماينده ما مديران مسئول بود، طي يک جلسه و در روزهاي پاياني سال 1386، اين هيئت پرونده 9 نشريه از جمله هفت و دنياي تصوير را بست و بهرغم وعده پيگيري همين آقاي انتظامي با اين بهانه که «من در آن جلسه نبودم و اگر بودم اين اتفاق نميافتاد»، نتيجهاي حاصل نشد و بعدها از ديگران هم بسيار شنيدم که تخصص ايشان در زمينه حفظ وضعيت موجود است و اهل ريسک و مقابله هم نيست. شايد همين خصلتهاست که آقايان او را مناسب اين منصب خطير تشخيص دادهاند. چون اصلا ميلي به تحول ندارد. درحاليکه سينما برخلاف ساير هنرها و صنايع، ناگزير از تحول و تطورهاي پيدرپي است تا از قافله تکنولوژي که چهارنعل به سوي افقهاي ناپيدا ميتازد، عقب نماند. 10 سال پيش کسي تصور هم نميکرد روزي برسد که با يک دوربين اندازه کله گربه بشود فيلمبرداري کرد و بهترين تصاوير را هم به دست آورد؟ کسي در آن زمان ميتوانست باور کند که لابراتوارهاي مملو از دمودستگاههاي چاپ و ظهور و تدوين و صداگذاري، جايشان را به يک ميز و يک کامپيوتر در گوشه يک اتاق بدهند؟ بنابراين مديريت سينمايي بايد ضمن برخورداري از عشق و علاقه به اين هنر/صنعت، اهل
ريسککردن و دل به دريا زدن هم باشد. بهويژه در اين مملکت که سينما و ساير هنرها چندين و چند مدعي و متولي ناخوانده هم دارد. از شخصيتها گرفته تا نهادهایی که در هر امري بهويژه فرهنگ و هنر دخالت ميکنند. در چنين مخمصهاي، سينما مديري ميخواهد جسور و کاربلد. دستکم شبيه به سيدمحمد بهشتي در دهههاي 1360 و 70. او توانست کشتي شکسته سينماي ايران در آن دوران که جنگ همه ارکان زندگي اجتماعي ما را تحت تأثير قرار داده بود، بهآرامي از گرداب نابودي برهاند و کمک کند تا به سوي افقهاي بيکران در حرکت باشد. آيا وزير ارشاد و مشاورانش، در وجود آقاي انتظامي چنين قدرت و درايتي را سراغ داشتهاند؟ و اصلا آيا از خود پرسيدهاند کسي که يک عمر کارش مطبوعات بوده، با سازوکار حاکم بر هنر/صنعت سينما تا چه حد آشناست و اصلا دستاندرکاران اين حرفه را ميشناسد؟ ميتواند بادمجان دورقابچينها و نان به نرخ روزخورها را از سينماگر اصيل و خلاق تشخيص دهد؟ نگوييم اين کار را مشاورانش هم ميتوانند انجام دهند. مگر آقاي ايوبي در اين زمينه تجربه داشت؟ خب او هم چندان که پيشبيني ميشد، موفق نبود. هرچند حلقه يارانش به هر حال در سينماي امروز ايران
افراد موجهي بودند. يادمان باشد که در دولت دهم آقاي شمقدري که البته خود دستاندرکار سينما بود، به ترفند همين فرصتطلبان، محور حلقهاي قرار گرفت که تعدادي آدم خاص دورش را گرفتند و نتيجهاش شد آنچه ديديم. پس بهتر نيست از تاريخ درس بگيريم و هر کس را در جاي خودش قرار دهيم و آن کس هم به جايگاه واقعي خود واقف باشد نه اينکه «هر لحظه به شکلي بت عيار درآيد». يادتان هست آقاي محمد غرضي از وزارت نفت ناگهان رفت وزارت پست و تلگراف و در وهله نخست همه کارمندان آنجا را واداشت کتوشلواز آبي نفتي بپوشند؟ يا همين آقاي شريعتمداري که تقريبا بر مسند تمامي وزارتخانههاي موجود تکيه زده است. خب نتيجه چنين عملکردی ميشود فشلشدن دستگاههاي اجرائي و مديريتي کشور. آقاي انتظامي در پست مشاورت وزير ارشاد مشکلي ندارد، زیرا مشاور، کار اجرائي ندارد و مشاور است؛ ولي رياست سازمان پردنگوفنگ سينمايي، بعيد است در توان ايشان باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.