|

سياست حافظه

«زياديِ حافظه در جايي و زياديِ فراموشي در جايي ديگر نمايش‌ نگران‌كننده‌اي است كه آشفته‌ام مي‌كند... انديشه سياست حافظه درست بدين لحاظ يكي از مضمون‌هاي مدتي موردنظر من است». پل ريكور در كتابِ سه‌جلدي «زمان و حكايت» به اين مضمون مي‌پردازد. او در اين كتاب خطر مي‌كند و به‌قول مترجم كتاب، مهشيد نونهالي مسيري چندآوايي در پيش مي‌گيرد به‌منظور نظم‌دادن به سطوحي از انديشه‌هاي بسيار جدا از هم. «سه بخش اصلي اين اثر متشكل است از پديده‌شناسي حافظه، معرفت‌شناسي تاريخ و هستي‌شناسي وضعيت تاريخي». ريكور در اين سه مجلد بر اين كليشه تقابلِ تاريخ و حافظه ترديد مي‌كند و از هستي‌شناسي وضعيت تاريخ سخن مي‌گويد. ريكور خود مي‌نويسد هدفِ بخش نخست كتاب روشن‌ساختن پيش‌انگاشت‌هاي عمده‌اي است كه بايد در ادامه در چهارچوب‌ شاخه‌هاي گوناگون سنجيده شود كه يا به تاريخ‌نگاري مي‌پردازند يا به حكايت داستاني. ريكور معتقد است زمان در صورتي زمان بشري مي‌گردد كه به شيوه‌ روايي بيان شود، اما حكايت وقتي گوياست كه خصوصيات تجربه‌ زمان‌مند را ترسيم كند. اين پيش‌انگاشتي است كه پل ريكور از آن آغاز مي‌كند. عناوين سه جلدِ «زمان و حكايت» از اين قرار است: كتاب اول؛ پيرنگ و حكايت تاريخي، كتاب دوم؛ پيكربندي زمان در حكايت داستاني و كتاب سوم؛ زمان نقل‌شده. پل ريكور از معضل‌هاي تجربه زمان شروع مي‌كند به پيرنگ‌سازي و نسبت زمان و حكايت مي‌رسد و بعد از تاريخ و حكايت و قصديت تاريخي سخن مي‌گويد. در كتاب دوم نيز دگرديسي‌هاي پيرنگ و تجربه زمانيِ تخيلي محور بحث قرار گرفته و در كتاب سوم معضل‌آميزي زمان‌مندي و بوطيقاي حكايت سرفصلِ بحثِ ريكور هستند.
ترجمه زندگینامه‌ روان‌شناختی یوهان ولفگانگ گوته، شاعر و ادیب مطرحِ آلمانی كه با عنوانِ «اشتیاق»، مترجمش سعيد پيرمرادي را به بازخواني دوباره آثار گوته وامي‌دارد، زندگينامه‌اي به‌قول خودش نقطه‌عطفی در سِیر ترجمه‌های او است. «با مطالعه و ترجمه این کتاب، آشنایی دیرینه‌ام با گوته و پاره‌ای از آثار ترجمه‌شده‌اش به فارسی، به شوقی فراگیر برای ترجمه آثار دیگر وی تبدیل شد». بعد از آن پیرمرادی دو اثرِ دیگر از گوته را با عنوان «تفنن و سرگرمی‌های مهاجران آلمانی» و «خویشاوندی‌های اختیاری» ترجمه و منتشر کرد. ازجمله اين آثار كه امسال به‌فارسي درآمد، «پنج اثر: دو نمایش‌نامه، یک دیالوگ جمعی و دو افسانه» بود. گوته جز آثار جهانی و مطرح هم‌چون «فاوست» و «دیوان غربی‌- شرقی» آثار دیگری نيز دارد که جهانِ او و سير تطور اين جهان فكري را تصوير مي‌كند و هم‌چنين از چیره‌دستی او در نوشتن به سبک‌های متفاوت ادبی خبر مي‌دهد. اين مجموعه دو نمایش‌نامه دارد كه گوته در جواني نوشته است: «کلاویگو» و «اِستلا» یک دیالوگِ جمعی با عنوان «بانوان نیک‌سرشت، المثنای زنان بدسرشت» و دو افسانه معروفِ گوته؛ «پاریس نو» و «ملوزین نو» و با این اوصاف، پیرمرادی در ترجمه گوته سروقتِ آثاري رفته كه کمتر شناخته شده‌اند و گرچه مانندِ رمان «خویشاوندی‌های اختیاری» منشأ آرا و نقدهای فیلسوفاني بنام، برلین و بنیامین نبودند اما خطِ سير تفكر گوته را در آنها به‌خوبي مي‌توان بازشناخت. «کلاویگو»، نخستینِ اثر گوته است که با نام واقعي‌اش در ‌سالِ 1774 در بیست‌وپنج‌سالگی منتشر مي‌شود. اين اثر، روایتِ مرد جوان جاه‌طلبی است که به هر ریسمانی آویخته تا خود را تا دربار بالا بکشد. او کاتبِ پادشاه است اما سودای قدرت بیشتر در سر دارد و در این راه، معشوقه خود را ترک می‌کند چون برای دست‌يافتن به مراتب به تمام حواس خود نیاز دارد. نمایش‌نامه «اِستلا» هم با «كلاويگو» خويشاونديِ بسيار دارد. اين نمايش‌نامه تنها یک سال بعد از «کلاویگو» نوشته شده و روایت روابطی تودرتو است. مردي اشراف‌زاده میان عشقِ همسری که او را ترک کرده و معشوقه جوانش، استلا درمانده است. در اين نمايش‌نامه هم گوته عشق را مقهورِ طبیعت اسطوره‌ای تقدیر می‌داند و از ورطه تردید گریزی نيست.

یادِ «کیوان»
مرتضي كيوان از شخصيت‌هايي است كه چند نامِ بزرگ از ادبيات ما در آثارشان از او گفته‌اند: احمد شاملو، هوشنگ ابتهاج و نيز شاهرخ مسكوب كه كتابي گردآوري كرده است با هرچه از كيوان برجا مانده است زير عنوان «کتابِ مرتضی کیوان» كه قريب ‌به دو دهه پيش منتشر شد و ديگر به چاپ نرسيد تا اينكه در زمستان امسال ناشر ديگر دست بالا زد و آن را به ارشاد فرستاد براي مجوز و سرانجام كتاب زير چاپ رفت. مسكوب مقدمه‌اي خواندني بر كتاب نوشته است از اين قرار: «در سال‌های اخیر به دلایلی که در مقام دوستی آورده‌ام، همیشه آرزو داشتم کتابی درباره آنچه از مرتضی کیوان بازمانده، فراهم آورم تا آن دوستداران حقیقت که از وی جز نامی نشنیده‌اند، بتوانند از جان باصفای او چیزی دریابند. برای همین طبعاً نخست به دوست دیرین و عزیزم، پوری سلطانی یار و همسر او روی آوردم. می‌دانستم که در روز هجوم به خانه و دستگیری آن‌ها، نوشته‌ها و نامه‌ها و هرچه بود، در آن هنگامه به‌غارت رفت. پس از اعدام مرتضی، پوری کوشش بسیار و بی‌حاصلی کرد اما نتوانست چیزی بازپس بگیرد. سرانجام از روی ناچاری نامه‌ای بی‌عنوان به سرهنگ امجدی، معاون وقت فرمانداری نظامی تهران، نوشت که متن آن را هم‌اکنون می‌خوانید و می‌بینید که با چه مرارتی تعدادی از آن‌ها را به‌دست آورد.» به اين ترتيب، چند شعر و مقاله و مطلب، هرچه از كيوان مانده بود به‌دستِ شاهرخ مسكوب مي‌رسد تا دو انگيزه اين كتاب را فراهم آورد: یکی شخصی و یکی اجتماعی. در مقدمه مسكوب نوشته است «اكنون كه اين یادداشت را می‌نویسم بیش از نیم‌قرن است که مرتضی کیوان دیگر نیست. در این سال‌های دراز نه‌تنها مرگ او از یاد نرفته بلکه وجود ناموجودش پیوسته در خویشتن من حضور داشته و گاه و بیگاه چراغی فرا راهم نهاده است. گردآوری این کتاب ادای دِیْن است؛ سپاسگزاری از رفیقی همراه و دلواپس زشت و زیبای من.» و اما انگیزه اجتماعی: «به‌علل تاریخی فرهنگی، رازداری و آبروداری، احساس ناایمنی و تقیّه، نبودِ آزادی و ترس از فردای نامعلوم و ای‌بسا موجبات دیگر، در میان ما ایرانیان، آن‌ها که می‌بایست و می‌توانستند کم‌تر گفته‌اند و نوشته‌اند و تجربۀ شخصی، اجتماعی و سیاسی خود را به دیگران منتقل کرده‌اند. تازه چندسالی است که پاره‌ای از سازمان‌ها و کسانی از اهل سیاست و قلم به این مهم می‌پردازند، وگرنه ما، نسل مرتضی و یاران یا مخالفانش، دوست و دشمن، بی‌بهره از تجربه پیشینیان، در کارزار سیاست افتادند. پس از ما نیز همین شد».
از كتاب‌هايي كه آخر زمستان مجوز گرفتند و زير چاپ رفتند جز «كتاب مرتضي كيوان»، «ريگودون» اثر سلين است كه در روزهاي قرين به مرگش آن را نوشت. چنان‌که در مقدمه كتاب به قلمِ فرانسوا ژیبو آمده، سلین که نزدیک‌شدن مرگ خود را احساس کرده بود، لحظه‌ای از کارکردن روی این کتاب دست نکشید. سرانجام صبح 1 ژوئن 1961، به همسرش اطلاع می‌دهد که نگارش ریگودون تمام شده، سپس جهت آن‌که گاستون گالیمار را در جریان کار بگذارد به او نامه‌ای می‌نویسد. اما ساعت 6 غروب همان روز سلین چشم از دنیا فرو می‌بندد.» كتابِ «ریگودون» نَه رمان است و نه دقيقا یک وقایع‌نامه. سلین كار خود در اين اثر را «وقایع‌نگاري دلقک‌های بزرگ» مي‌خواند: «تماشاگر تصادفی؟ آیا من، به‌عنوان قربانی رویدادهای ناگهانی یا آدمی آماتور و دوراندیش، به‌این خاطر همیشه در صف اول اتفاقات ناگوار بودم که آن‌ها را بهتر ببینم، تجربه‌شان کنم و در موردشان بنویسم؟» او پيش‌تر نيز در نامه‌اي نوشته بود: «من جز با هر بار مسخره‌بازی تا سرحد مرگ شاد نمی‌شوم.» اين تفكر در رمان «افسانه‌ای برای زمانی دیگر» نيز هست وقتي سلين مي‌نويسد: «هیچ‌چیزی مانند مصیبت‌های بزرگ مرا از ‌خود‌ ‌بیخود نمی‌کند، من به‌راحتی از بدبختی‌ها مست می‌شوم، من به اجبار به‌دنبال آن‌ها نمی‌روم، بلکه خودشان همانند میهمانانی که همه‌جور حقی برای خود قائلند به‌سراغم می‌آیند».

«زياديِ حافظه در جايي و زياديِ فراموشي در جايي ديگر نمايش‌ نگران‌كننده‌اي است كه آشفته‌ام مي‌كند... انديشه سياست حافظه درست بدين لحاظ يكي از مضمون‌هاي مدتي موردنظر من است». پل ريكور در كتابِ سه‌جلدي «زمان و حكايت» به اين مضمون مي‌پردازد. او در اين كتاب خطر مي‌كند و به‌قول مترجم كتاب، مهشيد نونهالي مسيري چندآوايي در پيش مي‌گيرد به‌منظور نظم‌دادن به سطوحي از انديشه‌هاي بسيار جدا از هم. «سه بخش اصلي اين اثر متشكل است از پديده‌شناسي حافظه، معرفت‌شناسي تاريخ و هستي‌شناسي وضعيت تاريخي». ريكور در اين سه مجلد بر اين كليشه تقابلِ تاريخ و حافظه ترديد مي‌كند و از هستي‌شناسي وضعيت تاريخ سخن مي‌گويد. ريكور خود مي‌نويسد هدفِ بخش نخست كتاب روشن‌ساختن پيش‌انگاشت‌هاي عمده‌اي است كه بايد در ادامه در چهارچوب‌ شاخه‌هاي گوناگون سنجيده شود كه يا به تاريخ‌نگاري مي‌پردازند يا به حكايت داستاني. ريكور معتقد است زمان در صورتي زمان بشري مي‌گردد كه به شيوه‌ روايي بيان شود، اما حكايت وقتي گوياست كه خصوصيات تجربه‌ زمان‌مند را ترسيم كند. اين پيش‌انگاشتي است كه پل ريكور از آن آغاز مي‌كند. عناوين سه جلدِ «زمان و حكايت» از اين قرار است: كتاب اول؛ پيرنگ و حكايت تاريخي، كتاب دوم؛ پيكربندي زمان در حكايت داستاني و كتاب سوم؛ زمان نقل‌شده. پل ريكور از معضل‌هاي تجربه زمان شروع مي‌كند به پيرنگ‌سازي و نسبت زمان و حكايت مي‌رسد و بعد از تاريخ و حكايت و قصديت تاريخي سخن مي‌گويد. در كتاب دوم نيز دگرديسي‌هاي پيرنگ و تجربه زمانيِ تخيلي محور بحث قرار گرفته و در كتاب سوم معضل‌آميزي زمان‌مندي و بوطيقاي حكايت سرفصلِ بحثِ ريكور هستند.
ترجمه زندگینامه‌ روان‌شناختی یوهان ولفگانگ گوته، شاعر و ادیب مطرحِ آلمانی كه با عنوانِ «اشتیاق»، مترجمش سعيد پيرمرادي را به بازخواني دوباره آثار گوته وامي‌دارد، زندگينامه‌اي به‌قول خودش نقطه‌عطفی در سِیر ترجمه‌های او است. «با مطالعه و ترجمه این کتاب، آشنایی دیرینه‌ام با گوته و پاره‌ای از آثار ترجمه‌شده‌اش به فارسی، به شوقی فراگیر برای ترجمه آثار دیگر وی تبدیل شد». بعد از آن پیرمرادی دو اثرِ دیگر از گوته را با عنوان «تفنن و سرگرمی‌های مهاجران آلمانی» و «خویشاوندی‌های اختیاری» ترجمه و منتشر کرد. ازجمله اين آثار كه امسال به‌فارسي درآمد، «پنج اثر: دو نمایش‌نامه، یک دیالوگ جمعی و دو افسانه» بود. گوته جز آثار جهانی و مطرح هم‌چون «فاوست» و «دیوان غربی‌- شرقی» آثار دیگری نيز دارد که جهانِ او و سير تطور اين جهان فكري را تصوير مي‌كند و هم‌چنين از چیره‌دستی او در نوشتن به سبک‌های متفاوت ادبی خبر مي‌دهد. اين مجموعه دو نمایش‌نامه دارد كه گوته در جواني نوشته است: «کلاویگو» و «اِستلا» یک دیالوگِ جمعی با عنوان «بانوان نیک‌سرشت، المثنای زنان بدسرشت» و دو افسانه معروفِ گوته؛ «پاریس نو» و «ملوزین نو» و با این اوصاف، پیرمرادی در ترجمه گوته سروقتِ آثاري رفته كه کمتر شناخته شده‌اند و گرچه مانندِ رمان «خویشاوندی‌های اختیاری» منشأ آرا و نقدهای فیلسوفاني بنام، برلین و بنیامین نبودند اما خطِ سير تفكر گوته را در آنها به‌خوبي مي‌توان بازشناخت. «کلاویگو»، نخستینِ اثر گوته است که با نام واقعي‌اش در ‌سالِ 1774 در بیست‌وپنج‌سالگی منتشر مي‌شود. اين اثر، روایتِ مرد جوان جاه‌طلبی است که به هر ریسمانی آویخته تا خود را تا دربار بالا بکشد. او کاتبِ پادشاه است اما سودای قدرت بیشتر در سر دارد و در این راه، معشوقه خود را ترک می‌کند چون برای دست‌يافتن به مراتب به تمام حواس خود نیاز دارد. نمایش‌نامه «اِستلا» هم با «كلاويگو» خويشاونديِ بسيار دارد. اين نمايش‌نامه تنها یک سال بعد از «کلاویگو» نوشته شده و روایت روابطی تودرتو است. مردي اشراف‌زاده میان عشقِ همسری که او را ترک کرده و معشوقه جوانش، استلا درمانده است. در اين نمايش‌نامه هم گوته عشق را مقهورِ طبیعت اسطوره‌ای تقدیر می‌داند و از ورطه تردید گریزی نيست.

یادِ «کیوان»
مرتضي كيوان از شخصيت‌هايي است كه چند نامِ بزرگ از ادبيات ما در آثارشان از او گفته‌اند: احمد شاملو، هوشنگ ابتهاج و نيز شاهرخ مسكوب كه كتابي گردآوري كرده است با هرچه از كيوان برجا مانده است زير عنوان «کتابِ مرتضی کیوان» كه قريب ‌به دو دهه پيش منتشر شد و ديگر به چاپ نرسيد تا اينكه در زمستان امسال ناشر ديگر دست بالا زد و آن را به ارشاد فرستاد براي مجوز و سرانجام كتاب زير چاپ رفت. مسكوب مقدمه‌اي خواندني بر كتاب نوشته است از اين قرار: «در سال‌های اخیر به دلایلی که در مقام دوستی آورده‌ام، همیشه آرزو داشتم کتابی درباره آنچه از مرتضی کیوان بازمانده، فراهم آورم تا آن دوستداران حقیقت که از وی جز نامی نشنیده‌اند، بتوانند از جان باصفای او چیزی دریابند. برای همین طبعاً نخست به دوست دیرین و عزیزم، پوری سلطانی یار و همسر او روی آوردم. می‌دانستم که در روز هجوم به خانه و دستگیری آن‌ها، نوشته‌ها و نامه‌ها و هرچه بود، در آن هنگامه به‌غارت رفت. پس از اعدام مرتضی، پوری کوشش بسیار و بی‌حاصلی کرد اما نتوانست چیزی بازپس بگیرد. سرانجام از روی ناچاری نامه‌ای بی‌عنوان به سرهنگ امجدی، معاون وقت فرمانداری نظامی تهران، نوشت که متن آن را هم‌اکنون می‌خوانید و می‌بینید که با چه مرارتی تعدادی از آن‌ها را به‌دست آورد.» به اين ترتيب، چند شعر و مقاله و مطلب، هرچه از كيوان مانده بود به‌دستِ شاهرخ مسكوب مي‌رسد تا دو انگيزه اين كتاب را فراهم آورد: یکی شخصی و یکی اجتماعی. در مقدمه مسكوب نوشته است «اكنون كه اين یادداشت را می‌نویسم بیش از نیم‌قرن است که مرتضی کیوان دیگر نیست. در این سال‌های دراز نه‌تنها مرگ او از یاد نرفته بلکه وجود ناموجودش پیوسته در خویشتن من حضور داشته و گاه و بیگاه چراغی فرا راهم نهاده است. گردآوری این کتاب ادای دِیْن است؛ سپاسگزاری از رفیقی همراه و دلواپس زشت و زیبای من.» و اما انگیزه اجتماعی: «به‌علل تاریخی فرهنگی، رازداری و آبروداری، احساس ناایمنی و تقیّه، نبودِ آزادی و ترس از فردای نامعلوم و ای‌بسا موجبات دیگر، در میان ما ایرانیان، آن‌ها که می‌بایست و می‌توانستند کم‌تر گفته‌اند و نوشته‌اند و تجربۀ شخصی، اجتماعی و سیاسی خود را به دیگران منتقل کرده‌اند. تازه چندسالی است که پاره‌ای از سازمان‌ها و کسانی از اهل سیاست و قلم به این مهم می‌پردازند، وگرنه ما، نسل مرتضی و یاران یا مخالفانش، دوست و دشمن، بی‌بهره از تجربه پیشینیان، در کارزار سیاست افتادند. پس از ما نیز همین شد».
از كتاب‌هايي كه آخر زمستان مجوز گرفتند و زير چاپ رفتند جز «كتاب مرتضي كيوان»، «ريگودون» اثر سلين است كه در روزهاي قرين به مرگش آن را نوشت. چنان‌که در مقدمه كتاب به قلمِ فرانسوا ژیبو آمده، سلین که نزدیک‌شدن مرگ خود را احساس کرده بود، لحظه‌ای از کارکردن روی این کتاب دست نکشید. سرانجام صبح 1 ژوئن 1961، به همسرش اطلاع می‌دهد که نگارش ریگودون تمام شده، سپس جهت آن‌که گاستون گالیمار را در جریان کار بگذارد به او نامه‌ای می‌نویسد. اما ساعت 6 غروب همان روز سلین چشم از دنیا فرو می‌بندد.» كتابِ «ریگودون» نَه رمان است و نه دقيقا یک وقایع‌نامه. سلین كار خود در اين اثر را «وقایع‌نگاري دلقک‌های بزرگ» مي‌خواند: «تماشاگر تصادفی؟ آیا من، به‌عنوان قربانی رویدادهای ناگهانی یا آدمی آماتور و دوراندیش، به‌این خاطر همیشه در صف اول اتفاقات ناگوار بودم که آن‌ها را بهتر ببینم، تجربه‌شان کنم و در موردشان بنویسم؟» او پيش‌تر نيز در نامه‌اي نوشته بود: «من جز با هر بار مسخره‌بازی تا سرحد مرگ شاد نمی‌شوم.» اين تفكر در رمان «افسانه‌ای برای زمانی دیگر» نيز هست وقتي سلين مي‌نويسد: «هیچ‌چیزی مانند مصیبت‌های بزرگ مرا از ‌خود‌ ‌بیخود نمی‌کند، من به‌راحتی از بدبختی‌ها مست می‌شوم، من به اجبار به‌دنبال آن‌ها نمی‌روم، بلکه خودشان همانند میهمانانی که همه‌جور حقی برای خود قائلند به‌سراغم می‌آیند».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.